с. сандаарыы, чаҕылыйыы; сияние солнечных лучей күн сардаҥаларын сандаа-рыылара; # северное сияние дьүкээбил уота.

даҕ., поэт. Аламай, сырдык. ☉ Сияющий, ясный
Арылык сандаа күнүм амырыын түүнү антах үүрэн алтан-көмүс аалыы кыырпахтара долгуйа усталлара олуһун эбитин. Суорун Омоллоон
Арылык халлаан айыы сардаҥата бу биһигинньиктэргэ дьэ саҥа арылынна курдук. Л. Габышев
Утуйар уубун, Уу чуумпу олохпун Умнуох, быраҕыах тустаахпын, Арылык харах өрүү өйдөтөр — Атын дьылҕаҕа көҕүтэр. С. Тарасов

көр уурабыл
Сайдам тыл, дууһаны ыраастыы, Санаттыҥ кыыс уоттаах ууралын. Р. Баҕатаайыскай
[Кыыс] ууралы билэ илик тэп-тэтэркэй обуйукаан уосчааннара сэгэйэ аһыллан кэчигир сандаа маҥан тиистэрэ сандааран көстө, саҥаран барда. Д. Апросимов
Таптыыр Дуорам даҕаны хаһан да миигин маннык эмискэ имэҥирэн, бачча уһуннук, минньигэстик уураабытын өйдөөбөппүн. Дьэ бу умнуллубат уурал этэ. Н. Габышев

көр лэчигирэс II
Саҥардаҕын ахсын Сардаҥаран көстөр Сандаа чаҕыл Лэчигир көмүс тиистээх. П. Ойуунускай
◊ Лэчигир гына кэпс. — тыастаахтык быһа баран, бэрт кэбэҕэстик туспа ойор гына (хас да бөкүнүк предмети, хол., остуоруйаҕа, дьоннор төбөлөрүн, соҕотох то быһа охсуталаан кэбис). ☉ Сразу, одним ударом (отрубить, отсечь что-л. от чего-л.), чтобы легко отскочило в сторону и покатилось (напр., в сказках об отсечении голов людей чьим-л. грозным оружием)
Уол, аҕатын сыттыгын анныттан сытыы кылыһы сулбу тардан ылан, икки киһи төбөтүн лэчигир гына быһыта охсуталыыр. ҮҮА

туохт.
1. Араҥаччылаа, харыстаа. ☉ Оберегать, ограждать
Алҕаабыт алгыһым Хатан хатат сардаҥата буолан Аҕыс үйэҕэ арчылаатын, Тоҕус үйэҕэ тонолуйдун. С. Зверев
Эн миэхэ биэрбит тэтимиҥ Ыардары кыайарга кынаттыыр, Миэхэ иҥэрбит эрчимиҥ Эрэйтэн-муҥтан арчылыыр. С. Данилов
2. эргэр. Дьиэни-уоту эбэтэр туох эмэ малы буруонан ыһааран куһаҕан тыынтан, киртэн ыраастаа. ☉ Выгонять, изгонять злых духов, нечисть из жилища или из какой-л. вещи посредством окуривания
Сүҥ Дьааһын сүгүрүйүүтүнэн сүгүрүйдүм, Хаан Дьааһын арчытынан арчылаатым! ПЭК ОНЛЯ III
Онтон иһиттэн ыраас айыы сандаа сырдык түһэн ийэ дойдубутун арчылыыр. Суорун Омоллоон

1. аат. Балык атыырын сиэмэтэ. ☉ Молоки
   Күрүлгэннээх сүүрүктээх уугар Көмүс килиэ хатырыктаахтар Көҥүл үөрдээн, сэмсээн оонньууллар, Искэҕи, соҥуруону ыаннар, Илгэлээх уугар ииттэрэллэр. М. Тимофеев-Терёшкин
   [Алыһардар] тыһылара лиэнтэ буола сыстыспыт искэхтэри уу үүнээйилэригэр сыһыара ыыллар. Ол кэмҥэ атыырдара соҥуруоларын таһаараллар. ББЕ З
   Былыр-былыргыттан үгэс буолбутунан балык соҥуруотугар, кыыл оһоҕоһугар тиийэ эгэлгэ аһы астаан сииллэр. «ХС»
2. даҕ. суолт. Балык соҥуруотун курдук үрүҥ өҥнөөх. ☉ Белёсый, тускло-белый
   Соҥуруо таас курдук Сандаа көмүс тиистэрэ, Саҥа саҥаран, Турталдьыйбытынан бардылар. П. Ойуунускай
   «Соруока соруоха уоруйах эбит, Соҥуруо көмүс сымыыппытын сиэбит» — Ымыылар, араас чыычаахтар Ытыы бөҕөнү ытаһаахтаабыттар. Болот Боотур
   Өлөксөөс күлэн соҥуруо таас тиистэрэ кэчигирэһэ түстүлэр. А. Бэрияк

аат. Киһи. ☉ Человек
Илиилээх туппатах, саймаархай сандаа маҥан уу тараабыт субуруйар долгун суһуоххун алдьатта. П. Ойуунускай
Илиилээх эчэппэтэх, тыҥырахтаах тыыппатах айылҕа эбэ хотун барахсан айыллыбытынан турара. Далан
Илиилээххэ туттарбат Эрэһиинэ мээчигин Эркин үөһэ тэйитэн Эккирэстии сырытта. Р. Баҕатаайыскай
Суруксут киэнэ ааттааҕа, Илиилээх иннилээбэт буочардааҕа. Баал Хабырыыс
♦ Илиилээх оҥорбот - илиинэн күрэхтэһиигэ эбэтэр илии үлэтигэр адьас тулуппат. ☉ Намного превосходить кого-л. в силе, ловкости (в спорте, некоторых видах физического труда). Мас тардыһыыга миигин илиилээх оҥорбот. От охсууга илиилээх оҥорбот. Тэҥн. илиилээх-атахтаах оҥорбот. Илиилээхтэн иҥнэстимэ, ойоҕостоохтон охтума алгыс. - өстөөххүн кытта охсуһууга кыайтарар, хотторор диэни билимэ. ☉ Не знать поражения в схватке с врагом (букв. от имеющего руки не опрокинься, от имеющего ребра не падай). Илиилээхтэн иҥнэстибэтин, ойоҕостоохтон охтубатын, татаар тыллаах таба эппэтин, уоттаах харахтаах утары көрбөтүн... Саха фольк. Иллэҥ барбыт илиилээх фольк. - 1) элбэх иллэҥ үлэһиттээх. ☉ Имеющий в своем распоряжении много свободных (рабочих) рук; 2) охсуһар идэлээх, охсуһууга үөрүйэхтээх киһи. ☉ Дающий волю своим рукам; 3) баайын-дуолун, үбүн мээнэ, туһата суох ороскуоттуур, ыһар киһи. ☉ Напрасно, попусту (без расчета) тратящий свое имущество, деньги. Чэрдээх илиилээх - үлэһити, үлэлээн иитиллээччини хоһуйар эпиитэт. ☉ Эпитет, характеризующий трудового, рабочего человека
[Михаил:] Биллэн турар, Егор Егорович, чэрдээх илиилээхтэри көмүскээбэт, халыҥ баайын көмүскүүр. С. Ефремов
Ити сайын эрдэттэн ыла баартыйалаахтар мунньахтара, чэрдээх илиилээхтэр мунньахтара бэрт хойуутук сотору-сотору буолуталаабыттара. Р. Кулаковскай
Дьэргэл-дьэрэкээн талбата Чэрдээх илиинэн айыллыбыта. С. Васильев

1. даҕ.
2. Саас буолар, оҥоһуллар, туттуллар. ☉ Весенний. Сааскы кэм. Сааскы халлаан. Сааскы тыал. Сааскы ыһыы
   □ Сааскы киһи салбаммытынан, күһүҥҥү киһи күлбүтүнэн (өс ном.)
   Сааскы ылааҥы күн барахсан чэбдик салгына сайа кууста. Болот Боотур
   Төһө да сыралара эһиннэр, санааларын баҕатынан сааскы халаан уутун кэһэн айаннаабыттара. И. Данилов
3. көсп., поэт. Киһи эдэр айар сааһынааҕы эбэтэр норуот олоҕун саҥалыы сайдыыта саҕаланар кэминээҕи. ☉ Относящийся к раннему периоду творческой деятельности человека или к этапу обновления жизни народа
   Ырыаһыт буолбут ыраатта. Ол сааскы омуннаах кэмҥэ Дууһабар айыы баҕата, Сүрэхпэр олох ырыата Муҥура суох элбэх этэ. С. Данилов
4. аат суолт.
5. көр саас III
6. Көп сирэм сибэкки быыһыттан Күөрэгэй күөрэйэн хоһуйда, Саймаархай сайаҕас салгынтан Сааскыны уруйдуу тоһуйда. Күннүк Уурастыырап
   Хоту кыраай Хонон турбут курдук Сандаа маҥан Сааскыта эргийбит. С. Васильев
   Кыл сэлээппэлээх кырдьаҕастар быйыл, сааскыта хатааһыннаах буолан, от-бурдук бөрүкүтэ суох үүнүө диэн дьоһумсуйан олорон дьылҕалыыллар. В. Чиряев
7. көсп., поэт. Киһи көҥүл, дьоллоох эдэр сааһа эбэтэр норуот олоҕор дьоллоох саҥа кэм. ☉ Счастливые юные годы в жизни человека; счастливое новое время в жизни народа
   Аан бастаан ыллаппыт, ытаппыт Умнубат бастакы тапталбыт, Бастакы ырыабыт ымыыта, Олохпут сааскыта — барыта Хаалбыт ол быдан сыллаахха Сэргэлээх иккитэ уопсайга. С. Данилов
   Иитиллэр эбэбит Элиэнэ иэнигэр Эриэккэс сааскыны эргиттиҥ, Үйэттэн үйэҕэ тилэри диэлийэр Үрдээбит өрөгөй чэчирин чэлгиттиҥ. Күннүк Уурастыырап

туохт.
1. Сардаҥанан сырдаа, сардаҥа сырдыктан; сырдаа. ☉ Светиться, загораться лучами (напр., о солнце); светиться, быть светлым, хорошо освещённым
Сайыҥҥы сандал маҥан күнүм Саабылаан батас иэнин курдук Сардаҥара ойон тахсар. П. Ойуунускай
Сааскы ыраас сарсыарда Сардаҥара сырдаабыт. Р. Баҕатаайыскай
Саҕахха урут сырдыыр Сардаҥарар сулуһу — Сахам кыыһын сүрэҕэ диэн Сөбүлүүбүн олуһун. А. Кондратьев
△ Сардаҥаланан, уоттанан көһүн (хол., күндү таас туһунан). ☉ Светиться, излучать свет (напр., о драгоценном камне)
Хаар …… үөс өттө изумруд таас курдук иһиттэн сардаҥаран, көҕөрүмтүйэн көстөр буолар эбит. Амма Аччыгыйа
△ Сырдаан, уоттанан көһүн (киһи сирэйин, харахтарын туһунан). ☉ Светиться радостью, счастьем (о глазах, лице человека)
Байыаннай киһи хатааллаах кубаҕай сирэйиттэн харахтарын араарбакка, сардаҥара мичээрдээбитинэн Аанчык аргыый туран кэллэ. Амма Аччыгыйа
Мичээрэ сардаҥарар харахпыт Билигин ылтаһын өҥнөннө. С. Тимофеев
△ Олус ыраас, сырдык дьүһүннээх буол. ☉ Светиться, выделяться чистотой и белизной
[Туйаарыма Куо] Саҥардаҕын ахсын Сардаҥаран көстөр Сандаа чаҕыл Лэчигир көмүс тиистээх. П. Ойуунускай
△ Хайа эмэ туспа өҥүнэн суһумнаан, кыыһан көһүн, тык. ☉ Излучать вокруг сияние, свечение
Онно эн көр махтана Былатыаннаах Махсыымы, Сарыал уот былаахтара Сардаҥара хамсыырын. С. Данилов
Элбэх да сардааналар! Сардааналартан тулаҥ сардаҥаран остуоруйа сирин-дойдутун курдук кыыһа умайан олорор. «ХС»
Манна хас мас лабаалара — Миэхэ санаам кустуктара, Ууну-тыаны сырдата Тыгаллар дии сардаҥара. Чэчир-72
2. Курдары көһүн, ыйдаҥар. ☉ Пропускать свет, просвечивать, виднеться, просматриваться сквозь что-л. [Туйаарыма Куо] Толомон маҕан күнүм Туналҕанын курдук Туналҕаннаах ньуурдаах, Тахсан эрэр күнүм Сардаҥатын курдук Таҥас бүтэй сардаҥаран көстөр Талба нарын таманнаах. П. Ойуунускай
[Сахалар] сардаҥарар ыраас сүүрүктээх үрэххэ сөтүөлээн тахсыбыт курдук эйэҕэстэр, имигэстэр, ис киирбэхтэр. Амма Аччыгыйа
3. көсп. Киһи санаатыгар күндүтүйэн, сандаара сырдаан көһүн. ☉ Быть привлекательным, дорогим сердцу, памяти
Элбэх омук, үгүс үрэх Эгэлгэтин сүүмэрдээн, Саҥа олох, саҥа сүрэх Сардаҥарда, сэгэрдээр! Эллэй
Сахам сирэ үүнэн-үрдээн Сардаҥаран көстөр курдук: Ирбэт тоҥу дьөлө үүттээн Үөһэ араас өҥнөөх кустук Тыга сытар аллараттан Тыыннаах дьикти өҥнөрүнэн. С. Тарасов