сандаарыҥнаа диэнтэн дьаһ
туһ. Долбууртан ыһыырынньыгы ылан нэһиилэ уматан сандаарыҥнатта. И. Никифоров

сыдьаай I диэнтэн төхт
көрүҥ. Хоту халлаан куйаарыгар «Кулуһун» уота сандаарыҥныыр. Халлаан төбө аҥаарыгар Хамсыыхамсыы сыдьаайталыыр. С. Васильев

күндээрий диэнтэн б. тэҥ. көстүү. [Учуутал эдьиий] Сардаҥаны кытары Сандаарыҥнаан хаамтаҕына, Күнү аргыстаһан Күндээриҥнээн көһүннэҕинэ, — Уоттаах хааннаах Уолан дьон, Улаханнык айдаарсан Омуннура туран, Уоскуйан хаалаллар. Р. Баҕатаайыскай

сыһ. Субу-субу, чаастатык. ☉ Часто, то и дело
Егоров биһиэхэ олус сотору-сотору кэлитэлиир буолла. Амма Аччыгыйа
Соторусотору уот сандаарыҥныыр, саа тыаһыыр. С. Васильев
Сотору-сотору улаханнык ньиргиһэн күлүстүлэр. М. Доҕордуурап

I
сандаарыҥнаа диэнтэн холб. туһ. Массыыналар …… харахтарын уоттара тула саба барыйан турар хараҥаны силэйбиттии сандаарыҥнастылар. «ХС»
II
даҕ. Сандаарыҥнаан сырдаан көстөр; сырдык уоттаах эбэтэр сырдык дьүһүннээх. ☉ Испускающий яркие лучи, излучающий, распространяющий яркий свет; выделяющийся яркостью, чистотой
Сандаарыҥнас уоттаах Салаҥ элбэх буулдьаттан, Саһыаҕынан саһа-саһа, [лииньийэни] Самсаан салгыы сытта. С. Васильев
Маны көрөн туран, ама, Манньыйбатый ким дууһата? Сандаарыҥнас уулаах Амма — Саха сирин Ангарата. Ф. Софронов

тыаһы үт. туохт. Тэнийэн бара турар күүстээх ньириһийэр тыаһы таһаар. ☉ Производить продолжительный прерывистый раскатистый гул
Сотору соҕус буолаат, ыдьырыспытбыдьырыспыт былыттар халлаан оройугар ситэ кэлэ иликтэринэ, саҕыллар уоттар сандаарыҥныы сырыстылар, дьаҕырҕан тыастар лүһүгүрүү, күүһүгүрүү сүүрдүлэр. Р. Кулаковскай
Тыраахтар Күпсүйэ күлэн, күтүр өстөөх, Күүһүгүрүү баран истэҕин. А. Бродников

аат.
1. Муора сорох моллюскаларын иһигэр үөскүүр перламутр биитэр хара өҥнөөх, кытаанах күндү таас. ☉ Жемчуг
Кыдьымах муустара, сыгынньах дьэҥкир түөстэригэр күн чаҕылын түһэрэн, күндү чөмчүүк таастыы көҕөрүмтүйэ сандаарыҥныыллара. Софр. Данилов
Чаҕылыһар таммахтар мастар быыстарыттан тахсан эрэр күн уотугар чөмчүүк таастыы күлүмнэһэллэр. Далан
Чурумчуку булууламмыт: Чуурка мастан чочуллубут Чохоолорун бырахпыт, Чөмчүүк таастан кутуллубут Чочуонай чааскыламмыт. Эллэй
2. түөлбэ. Чэй иһэр иһит, чааскы. ☉ Чашка, стакан
Бэрт сотору Марбала эмээхсин биир чөмчүүк кыынньыбытынан үүтү киллэрэн Маайыккаҕа биэрбитэ. Н. Якутскай
[Сэрэбэһит:] Эмээхсин, чөмчүүккэ тымныы үүттэ аҕал эрэ, харахпын сырдатан бараммын көрөн көрүөхпүн. Н. Түгүнүүрэп
Сарсыарда аайы чөмчүүккэ (ыстакааны итинник ааттыыллар) ыаммытынан үүт эбэтэр чөчөгөй кутуллан турар буолар. «Чолбон»
ср. др.-тюрк. йенчү, кит. чжэньчжу, чинчу ‘жемчуг’

аат.
1. Ким эмэ уолун эбэтэр бэйэтиттэн балыс аймаҕын (быраатын, сиэнин) кэргэнэ. ☉ Сноха, невестка
Өкүлүүн Ньукулаайабыс, мин кыра кийиитим, субан сүөһүнү көрөөччү уонна бу мин сыллыырдарым ийэлэрэ. Амма Аччыгыйа
Чыычааҕым сыыһа, оҕотун, кийиитин көрсөөрү төһө эрэ хараҕа-сирэйэ сандаарыҥныыр, кэлэн-баран элэстэнэр этэ. Софр. Данилов
Кийиитэ киэһэ үлэтиттэн кэлбитигэр, ийэм кини уоппускатыгар ханна барарын ыйыппыта. Далан
2. Кэргэн тахсан, сүктэн эрэр кыыс. ☉ Невеста
Биир үксүн, уола Ньукулай ойох ылан, кийиит сүктэн кэлэр айдаана эмиэ мэһэйдээбитэ. Күннүк Уурастыырап. Огдообо бэл кийиит сылдьан Кэппит маҥан былааччыйатын …… Ким да суоҕар сундуугуттан Хостоон көрөр. И. Гоголев
Сэргэҕэ түспүт кийиити Сиэтэр майгыннаахтык Дэллэритэ булаан Дьиэ иһигэр көтүтэн түһэрдилэр. С. Зверев
◊ Таҥара кийиитэ — бытархай сырдык күөх сибэккилээх, кыра сэбирдэхтээх, намыһах хонуу сибэккитэ. ☉ Живокость
Глафира, таҥара кийиитинии, халлаан күөҕэ харахтарыгар умайбыт кыымнар умуллан бардылар. Л. Попов
Күөх сибэккини, таҥара кийиитин, Күөммүтүгэр көтөҕүөххэ. С. Васильев
Алаас аҥаар өттө — олоччу таҥара кийиитэ сибэкки. В. Гаврильева
ср. тюрк. келин ‘невестка, сноха’; ног. кийит ‘подарки невесты’

аат. Өрүс саас эстэригэр, күһүн турарыгар устар бытархай, көбдөркөй муус. ☉ Мелкий рыхлый лед, появляющийся в реках весной во время ледохода или осенью до ледостава, шуга
Өр-өтөр буолбат, өрүс эстэн, мууһун үлтү кумалаан, үөһэ-аллара түһэртээн, намыһах арыылары үрдүлэринэн таһыйтаан, кыдьымаҕын уһаарар. Н. Якутскай
Сааскы өрүс уутугар кыдьымахтар аймана усталларын курдук, арҕааттан халлаан оройунан быстах былыттар айманаллар. Эрилик Эристиин
Өлүөнэ кыдьымаҕа үксүүр, бэйэ-бэйэлэригэр силимнэһэ тоҥуталаан, улаатан түөлбэтүөлбэнэн бытааннык сыылан усталлар. «ХС»
△ кэпс. Күһүнүн өрүскэ өрө күөрэлэммитинэн, бачымахтаммытынан тоҥмут муустар. ☉ Ледяная глыба, торос
Өрүс киэҥ үөһүгэр бачымахтаспыт кыдьымах муустара, сыгынньах дьэҥкир түөстэригэр күн чаҕылын түһэрэн, күндү чөмчүүк таастыы көҕүрүмтүйэ сандаарыҥныыллара. Софр. Данилов
Муустар …… өрө күөрэлэнэн тахсан кыдьымахтары үөскэтэллэр. СПН СЧГ
Биһиги Өлүөнэ сүнньүнэн айаннаан иһэбит. Кини киэбин толору хайа баҕарар диэки өттүнэн сүүнэ муустар — олохтоохтор ааттыылларынан «кыдьымахтар» — адаарыһан тураллар. В. Короленко (тылб.)
◊ Кыдьымахтаах кымыс — оргутуллубут арыы кутуллубут кымыһа. ☉ Кумыс, заправленный растопленным маслом
Кулут уолаттар-кыргыттар кыдьымахтаах кымыһы чорооҥҥо кута-кута аҕалаллар. Ньургун Боотур
Анды сымыытын курдук Аллыр-баллыр арыылаан Кырылыы көөнньүбүт Кыдьымахтаах кымыһы [куттулар]. П. Ойуунускай
Самаан сайын салаллан, саймаарыйан турдаҕына: «Кыдьымахтаах кымыһы Кыллырҕаппыт киһи!» — диэҕэ. Урсун
ср. бур. хайрмаг ‘шуга’

туохт.
1. Тугу эмэ өрөтаҥнары сиксийэн, илгиэлээн хамсат, сахсаҥнат. ☉ Толчками, рывками шевелить, двигать что-л. сверху вниз или из стороны в сторону, трясти, встряхивать, ворошить. Оту сахсый. Таҥаһы сахсый
□ Харытыан, оргууй аҕай туран, икки тобугун тэбэннэ, сонун ылан сахсыйда. Л. Попов
Көр эрэ, бу саһылы хараҥаҕа сахсыйдахха, түүтүттэн уот сандаарыҥныыра, ол иһин уоттаах саһыл диэн сурах тарҕаммыта. Болот Боотур
[Малатыылка] тимир биилкэ тарбахтарынан [бурдук] отун сахсыйан таһааран өрөһөлөөтө. М. Доҕордуурап
Силлиэ иһиирэ-иһиирэ хаары өрө бурҕачытар, иинэҕэс бэстэри уонна бэрдьигэстэри арааһынайдаан сахсыйар, эрийэр-мускуйар. С. Никифоров
2. Тугу эмэ көрдөөн биир-биир ылыталаан ыһыталаан көр, хостотолоо. ☉ Перебирать, ворошить что-л. в поисках чего-л.
Маҥнай Кузьма Петрович малын-салын былдьыахтара, онтон эн биһикки курдуктар бөхпүтүн-сахпытын сахсыйыахтара, тугу сөбүлүү көрбүттэрин барытын былдьаан ылыахтара. Н. Якутскай
Хоппотун тиэрэ сахсыйда, …… туох баар долбууру барытын кэрийдэ да, [бүтээнсийэтин] булбата. Күндэ
Биһилэҕин ылаары ампаарга тахсыбыта, сундуугун малын сахсыйбыта уонна кыракый туос ыаҕайачааны тутан ылбыта. «Кыым»
3. Айанныыр кэмҥэ олорон иһэр киһини өрүтэ быраҕаттаа, хамсат. ☉ Подбрасывать, раскачивать кого-что-л. при езде, трясти
Көнө суоллар, токур суоллар Сахсыйаллар, сылаталлар, Куйаас буолар, дьыбар буолар, Суоппар син биир тулуйар. И. Гоголев
Пьер ата адъютант атын кыайан сиппэт уонна биир тэҥ нэксиэтинэн сахсыйар. Л. Толстой (тылб.)
△ Тугу эмэ тутан, сүгэн иһэн хаамаргар улаханнык хамсат, биэтэҥнэт. ☉ Трясти, встряхивать, потряхивать кого-что-л. при ходьбе, неся на руках или на спине
Сүүрэн иһэн өйдөөн кээлтим саһылларым оҕолорун өрөтаҥнары сахсыйан ахан эрэр эбиппин. Суорун Омоллоон
4. кэпс. Киһини тугунан эмэ буруйдаан, илиилээн илгиэлээ, уолуктаан сиксий. ☉ Трясти кого-л., схватив за грудки, за волосы и т. п., задать тряску кому-л.
Өлөөрү сытар саллааты өрөтаҥнары сахсыйа сылдьан ону-маны доппуруостаабыттарыгар, сирэйэ көҕөрөн, уҥан барда. Эрилик Эристиин
Байбааскы сарылыыр саҥата иһилиннэ …… Гордей сахсыйан биэрдэ быһыылаах. Болот Боотур
[Лариса:] Оо, абам эбит! Уол оҕо эбитим буоллар, мин кинини түөһүттэн ылан үчүгэй аҕайдык сахсыйан биэриэх этим. Н. Туобулаахап
Ааныс, бэйиккэй, кэтэҕиҥ аһыттан сахсыйарым, буоргун-сыыскын тэбиирим буолуо! А. Сыромятникова
ср. бур. һагшуур ‘решето’, һагшаха ‘сеять, просеивать’