дьөлүн диэнтэн хай
аата. Хайыта барыыны, дьөллүүнү, хатыылаах, саркаахтаах сирдэри ыраастанар, мутук оннун мас бүө оҥорон бүөлэнэр. КДМ Х

аат. Имитэн таҥас оҥорор тирии, имитэргэ аналлаах тирии, имитиллиэхтээх тирии. ☉ Кожа, предназначенная для выделки
Соҕотох имии имитэр иннигэр, кумалаан буолан хоргуйан өлөр туһугар төрөөбүт эбит буоллаҕым дуо? П. Ойуунускай
Саркаахтаах мас талкытын туора миинэн олорон имии имитэ олордо. Эрилик Эристиин
Ыаллары кэрийэн имии имитэн аһыы сылдьар Хонтоорускай диэн оҕонньор, хаһыытаабытынан киирэн, дьиэ ортотугар оҕунна. М. Доҕордуурап

туохт.
1. Киргэ сыһын, биһилин, кирдээх буол, кирдэн. ☉ Грязниться, пачкаться, засаливаться
Түөрэҥэй ойуун …… килэрийэ киртийбит ырбаахылаах, тамыйах ыстааннаах. Күндэ
Дьүһүнэ көстүбэт гына киртийбит, саркаахтаах муоста үрдүгэр бөх-сыыс ыһылла сытар. Эрилик Эристиин
2. көсп. Чиэскин, суобаскын сүтэр, сиэри-майгыны кэс. ☉ Запятнать (себя), опозориться
Кини туох эрэ ыар алҕаһы оҥорбут, киртийбит курдук санаммыта. Суорун Омоллоон
Таптал киһини ыраас оҥорор, Оттон мин... Мин киртийдим. И. Гоголев

көр бөх II
Таҥаһа сыыс-бөх, буор, куоппас буолбутун тэбэммит. Н. Якутскай
Алдьаммыт остуол, түгэҕэ суох уһаат, арааһынай сыыс-бөх дьиэ үрдүгэр кыстаммыта булчуттарга үчүгэй хахха буолла. Т. Сметанин
Дьүһүнэ көстүбэт гына киртийбит, саркаахтаах муоста үрдүгэр сыыс-бөх ыһылла сытар. Эрилик Эристиин

туохт.
1. Эргэрэн, кэбирээн хайыта бар, хайыта бара сылдьар буол (хол., таҥаһы этэргэ). ☉ Рваться, разрываться (напр., об одежде)
Дүлүҥ мастары хайыталаан баран суорбакка эрэ туруору кэккэлэппит саркаахтаах эркинигэр киһи илиитэ бааһырар уонна таҥас, алдьаммытынан иилистэ-иилистэ, тырыттар. Амма Аччыгыйа
Ньырбачаан таҥаһа-саба тырыттыбыта, этэрбэһэ алдьаммыта. Далан
Ийэм эрэйдээх миигин, истиэнэ ыксатыгар турар олох мас анныгар уган баран, үрдүбүнэн саба олордо уонна тырыттыбыт дьууппатын элээмэтинэн саба түһэрэн баран, тугу да билбэтэх-көрбөтөх курдук, эргэ халтаҥ сон көхсүн абырахтыы олордо. Эрилик Эристиин
2. көсп. Туохтан эмэ кыйаханан кыыһыра-тымта сылдьар буол. ☉ Выходить из себя, нервничать
Харатаайап кулуба, Сүөдэр кэпсээнин истэ олорон, исиһиттэн тырыттан, абаккаран, кыыһыран барар. Н. Якутскай
Анньыыска майгыта уларыйда, кыраттан тырыттар, хаһыытыыр, бэл онон-манан тамнааттанар. Н. Габышев
[Бэрэссэдээтэл Попов] суолтата суох кыра аайыттан кыыһыран тырытта сылдьар киһи буолбатах. «ХС»

1. ыс диэнтэн бэй., атын. туһ. Дьүһүнэ көстүбэт гына киртийбит саркаахтаах муоста үрдүгэр бөх-сыыс ыһылла сытар. Эрилик Эристиин
   Үөһэ ойбут күн уота тыган, сарадах сардаҥа ыһылла эккирээтэ. Л. Попов
   Ходуһаларга ыһыллар туораахтаах оттору сайын иккитэ охсуохха сөп. ААФ ОИОИС
2. Биир кэлимҥин, сааһыламмыккын сүтэр, арахсыталаа (тугу эмэ этэргэ). ☉ Разбалтываться, распадаться, разваливаться, ломаться (о чём-л.)
   Турку хаһан баҕарар ханньас гынан ыһыллан хаалыах айылаах хаадьаҥнаабыт тэрил. С. Маисов
   Ыһыллыбыт тыллары сааһылаан этии оҥорторор ордук туһалаах. КИИ МКТТҮө
   Быа икки уһугун сарыынан бытырыыстаан баран, ыһыллыбат гына хам тигэллэр. НБФ-МУу СОБ
3. Бытанан үрүө-тараа бар, онон-манан биирдии-биирдии биитэр бөлөхтөһөн араҕыс. ☉ Разбегаться (в разные стороны), расходиться (по одному или мелкими группами)
   Кулууптан кыргыттар үтүрүһэ-үтүрүһэ ыһыллан тахсан, массыына тула өттүгэр иилиһиннилэр. Э. Соколов
   Эмискэ халлаан намтаабыт былыта сыыйа тардыллан ыһыллан барда. С. Маисов
   Саҥардыы улаатан эрэр эдэр сүөһүлэр куйаас түстэ да, онно-манна ыһыллан хаалыахтарын сөп. ЖЕА ТС
   △ Бииргэ сылдьан баран, арахса тарҕан (хол., дьон бөлөҕүн этэргэ). ☉ Разлетаться по миру (о людях)
   Ол биһикпит төһө нус-бараан төрүттээх да, оччонон билиилээх, олоххо эрэллээх ымыы ыччат ыһылла көтөр. А. Чугунов
4. көсп. Биир сомоҕо буолан бүт, тустуспа араҕыс, үрэлин. ☉ Распасться, развалиться, прийти в упадок, раздробиться
   Дойду баайын үллэстэр туһунан киҥир-хаҥыр кэпсэтии сойуус ыһыллыан инниттэн саҕаламмыта. Н. Борисов
   Бу кэмҥэ олохпут укулаата уларыйан, сопхуостар ыһыллан, кыччаан киирэн бардылар. КК
   Ырыынак кэмэ саҕаланаатын кытта урукку тэрилтэлэр ыһылланнар, дьон бөҕө үлэтэ суох хаалбыта. ААП ҮКТ
   Икки сыл үөрэммиттэрин кэннэ, устуудьуйалара сабыллан, бэрт элбэх талаан ыһыллан хаалар. ӨӨ ДДьДТ
   △ Тус-туһунан бар, араҕыс (кэргэнниилэри этэргэ); үрэлин (ыалы этэргэ). ☉ Разводиться (о супружеской паре); разваливаться (о семье)
   Сорох эдэр ыаллар кыыһырса түстүлэр да, сонно ыһыллаары хаайаллар. ЧКС ОДьИи
   Ыал олоҕо ыһылыннаҕа ити, тустаахха ыарахан. ЛМ А
5. көсп. Тэрээһинэ, ситимэ суох буол, үрэлин. ☉ Терять стройность, системность
   Аспирантура дьыалата олус ыһылынна, ким эмэ онон дьарыктанар киһи баар дуо? Далан
   Василина ыгылыйан этиэхтээх сытыы тыла-өһө ыһыллан хаалла. У. Ойуур
   Хомойуох иһин, суруйааччы архыыба ыһыллыбыт, өссө сороҕо сүппүт быһыылаах. КНЗ ТС
   6
   ыһыллаҥнаа 2 диэн курдук. Бөтүрүүс эрэйдээх, сиэгэн кыыл курдук, сүүрэн ыһыллыбытынан барда ээ! Амма Аччыгыйа
   Ноолур уола Хоноһо торбуйах сонунан далбаатыы-далбаатыы, мэнэрийэн ыһылынна. И. Гоголев
   Дьөһөгөй оҕолоро барахсаттар сиэллэрэ, кутуруктара ыһыллан олорор. С. Маисов
   ◊ Ырыа <-тойук> ыһыллар — ырыа (-тойук) кутуллан олорор, ырыа(-тойук) бөҕө саҕаланар. ☉ Разливаться (о музыке)
   Үөрүүлээх-көтүүлээх, сэргэх ырыа ыһыллар. Амма Аччыгыйа
   Хормуоска эҥээттэн, ырыа-тойук ыһылла түспүтэ. Р. Баҕатаайыскай
   Ырыа ыһылла сылдьарын, үҥкүү үргүлдьү барарын саастаах дьон бары сөбүлүүр. К. Уткин. Ыһыллар тооручча (торучча) көр тооручча. Ыһыллар тооруччаны быйыл үүннэриэххэ наада
   ср. др.-тюрк. сачыл ‘быть рассыпанным, рассеянным, разбросанным, развеянным; разбрызгиваться, моросить’