кэй I диэнтэн атын
туһ. Бу айдааҥҥа сайылык ыалын сүөһүлэрэ бары сарылаһа-сарылаһа сырыстылар, кэйиллибит тыһаҕастар ыгымнык оруластылар. Эрилик Эристиин. Атаҕынан эрэ тэпсиллибэтэҕим, Быанан эрэ кэлгиллибэтэҕим, Иннэнэн эрэ кэйиллибэтэҕим… Н. Некрасов (тылб.)

сарылас диэнтэн хай
аата. Оҕо ийэтэ ытыыра, оҕолор сарылаһыылара, бааһырбыттар ынчыктара …… барыта холбоһон — илистибит, аччыктаабыт дьону өссө ордук уйадытар. Амма Аччыгыйа
Дьиэ иһигэр ыһыы-хаһыы, сарылаһыы, тыас-уус бөҕө буолбута. И. Гоголев

орулас диэнтэн хай
аата. Ынаҕы ынах кэйбит быһыыта, Ынах сүөһү орулаһыыта олустаабыт. Күннүк Уурастыырап
Бандьыыттар сарылаһыылара, орулаһыылара элбээтэ. Эрилик Эристиин
Орулаһыы, сарылаһыы бөҕөтө буолла. Н. Заболоцкай

имнэн диэнтэн тиэт
көрүҥ. Уол тоҕоноҕунан түргэн-түргэнник убайыгар имнэммэхтээтэ. Амма Аччыгыйа
Сорох-сорох киҥэ холлон, аттыгар иһэр доҕорун ойоҕоһугар, буутугар имнэммэхтээн, орулаһыы-сарылаһыы бөҕөтө буолла. Н. Заболоцкай
Туораҥа Бочуона Саҥаһы бүөргэ анньан имнэммэхтээтэ. А. Сыромятникова

күлүгүлдьүй диэнтэн холб. туһ. Аан утары эмэх киһи таһыгар үөмэхтэһэн турар Туматтар таптаран сарыласпыттара, куотан тыа диэки күлүгүлдьүспүттэрэ. Далан
Тордуохаптар тэлгэһэлэригэр биэс-алта аттаах дьон күлүгүлдьүһэн кэллилэр. С. Никифоров. Буруо быыһынан дьон күлүгүлдьүһэр, ыһыллыбыт кутаа мастарын холбооттоон биэрэллэр. А. Федоров

сарымтахтаа диэнтэн холб. туһ. Арай соһуччу …… кустар баар буола түстүлэр
Субу түһээри сапсынан сарымтахтаһа турдулар. М. Ефимов
Оҕолор, [оҕустан] куттанан, сарылаһа түстүлэр да, күрүө диэки сырсан сарымтахтастылар. П. Аввакумов
Биэс-алта дьахтар, тэҥинэн сарымтахтаһан тиийэннэр, Балааҕыйа илиитигэр иилистэ түстүлэр. «ХС»

сыһ. Хас да сиринэн сиирэ, хайа барар курдук. ☉ Так, чтобы разорвать, распороть, располосовать в нескольких местах
Кэрчиэс буулдьалар, санаабар, миигин сиритэхайыта көтөн, ыйылаһан-сарылаһан аастылар. Р. Кулаковскай
Кыыла [эһэтэ] аҥаар босхо атаҕынан киһини сиритэ-хайыта сынньар. М. Чооруоһап
Таҥас оҥостор тириилэрин сахалар сиритэ-хайыта быспакка, бэркэ харыстаан сүлэн, ууннары тардан, көнө сиргэ тэнитэ быраҕан тоҥороллор. АНП ССХТ

м. 1. (животных) улуйуу; 2. улуйуу, чускуйуу; вой ветра тыал чускуйуута; 3. разг. (плач) ытыы-соҥуу, энэлийии, сарыла-һыы; дети подняли вой оҕолор сарылаһан бардылар.

I
1. туохт.
1. Атаххынан күүскэ тирэнэн, онтон анньынан, ыраах хайа эмэ диэки ой. ☉ Сделать прыжок, прыгнуть
Дьахталлар тыыннаах балыктар мөхсөн түллэҥнэспиттэригэр, сарылаһа-сарылаһа туора ыстаннылар. Н. Лугинов
Биэтэҥнэс лабааҕа олорор тииҥ мастан маска ыстанан, ыраата охсорго тиэтэйдэ. БХ Иэ. Бэдэр биир ойуунан икки-икки аҥаар миэтэрэни ыстанар. СМС
2. Туох эмэ үрдүттэн, үөһэттэн ыһыктынан аллара ой. ☉ Прыгнуть сверху вниз, спрыгнуть
Күһүҥҥү тымныыга эмпэрэ кытылтан өрүскэ ыстанна. Амма Аччыгыйа
Уол ыскаап үрдүттэн ыстанан түстэ, чаһытын көрдө. Күрүлгэн
Сөмөлүөттэн парашютунан элбэхтик ыстаммытым. «ХС»
3. Тэйэн, көтөн тиийэн ханна эмэ түс, ой (чэпчэки ыйааһыннаах тугу эмэ этэргэ). ☉ Отскочить, отлететь в сторону (о чём-л. лёгком по весу)
Суол ааныгар кыым ыстанара — Ким эрэ кэлиэн билгэлэрэ. М. Тимофеев-Терёшкин
Эрийэ турбут гаайкам сиргэ түһэн, хайа эрэ диэки ыстанна. АПС СБТЛ
Оһохтон тэйиччи олор, таҥаскар чох ыстаныа. «Чолбон»
4. көсп., кэпс. Ыксалынан ханна эмэ тэбин, сүүр, элээр. ☉ Побежать, понестись, помчаться
Манчаары уолчаан бэс мастан тииҥ курдук хачыгырайан түһэ охсоот, дьиэтин диэки ыстанна. И. Гоголев
«Сип-сибилигин», — диэт Ыгытов таһырдьа ыстанар. Н. Якутскай
Өлөксөй түспүт ыалыгар чэйдии түһээт, оҕо сааһын доҕоругар ыстаммыта. В. Титов
2. көмө туохт. суолт. -ы, -а сыһыат туохтууру кытта дьүөрэлэһэн, хайааһын эмискэ, соһуччу буоларын бэлиэтиир. ☉ В сочетании с деепричастиями на -ы, -а, выступая в роли вспомогательного глагола, означает внезапность действия. Уһулу ыстан. Хайа ыстан
□ Суорба таас хайа төбөлөрө булгурута ыстанан түһэллэр. Суорун Омоллоон
Ситим дьирдьигинии түһэн баран «таас» гына быһа ыстанан, дьэллэс гынан тэлгэнэ түһэр. «Чолбон»
♦ Кута ыстаммыт көр кут II
[Лоокуут:] Куйахам күүрдэ, кутум ыстанна! Суорун Омоллоон. Ойуун абааһыта бу дьону тутан сиэтэлиирэ буолуо диэн куттанан, сахалар куттара ыстаммыт. «ХС»
Сахаларга кута ыстаммыт, сүрэ тостубут, сүрүн баттатар диэн өйдөбүллэр бааллар. «Сахаада»
Сүргэтэ ыстаммыт (хамсаабыт) көр сүргэ. Маннык сүрдээх, кэптээх быһыыттан Маһарах сүргэтэ ыстаммыт, кэлбит суолун устун төттөрү дойдутун диэки көтүтэ турда. «Чолбон»
Уйулҕата көппүт (ыстаммыт, хамнаабыт) көр көт I. Молтой сарсыарда халлаан суһуктуйуута Моойторук улуйа былаастаан үрэр саҥатыттан уйулҕата ыстанан уһуктубута. И. Федосеев
Кыра оҕо барахсан, уйулҕата ыстанан, утуйа сытан түлэкэдийэн, хаһыытаабытынан ыстанан турар. И. Федосеев
Абааһыттан куттанан уйулҕалара хамсаан, Наахаралар оҕолорун, дьахталларын хаалларбыт сирдэригэр тиийдилэр. «Чолбон»
Уот ыстанарын (ыстаммытын) курдук көр уот II. Дьэбдьиэскэ олус омуннаах, уот ыстанарын курдук, үөҕэн да ыыттаҕына көҥүлэ. Амма Аччыгыйа
Мария Александровна Ноойдуун холбоспутун усталаах туоратыгар уот ыстаммытын курдук биирдэ оҕоломмута. Д. Очинскай
Толкуйдаабакка эрэ уот ыстаммытын курдук үүрэр-түрүйэр дьаһал төһөҕө да сүүрүҥүй буоларын Софья Кирилловна бэркэ билэр. «Кыым»
◊ Дэлби бар (ыстан) көр дэлби
Эһэ бастаан сааны сэрэнэн-сэрэнэн сыллаан көрдө, дэлби ыстанан тыаһыа диэбиттии туттар. Р. Кулаковскай
Дьөлө ыстан көр дьөлө. Маска буулдьа түспүт сирэ дьөлө ыстанна. <Күлэн> тэһитэ (тэһэ) бар (ыстан) көр тэһэ. Аһаҕастык, улаханнык күлэн тоҕо барбытыгар: «Бу киһибит туох буолан соҕотоҕун тэһитэ ыстана олорор?» — дэспиттэрэ. В. Яковлев
Уһуну ыстан (ыстаныы) көр уһун II. Бүгүҥҥү дьарыкка оҕолор уһуну ыстаннылар. Үлтү бар (ыстан) көр үлтү. Таһырдьа эмискэ этиҥ сааллар тыаһа үлтү ыстанна. Күрүлгэн
Хабырыта ыстан көр хабырыта. Халлаан диэки хабыр тыас хабырыта ыстанна. «ХС»
II
ыстаа 1 диэнтэн атын
туһ. Бэлэм ыстаммыты ыйыстан бараммыт, өссө ыыс-бурут тыллаахпыт. Тумарча

I
сыһыан т.
1. Бигэргэтэр эппиэти, көннөрү эбэтэр күүскэ бигэргэтиини, ардыгар, эмоциональнай биитэр түмүктүүр, толкуйдуур дэгэттээх көрдөрөр (оннук, чахчы оннук). ☉ Выражает подтверждение, утверждение, иногда с оттенком размышления, вывода или эмоционального отношения (да)
Даа, даа, киниттэн, суос-соҕотох киниттэн! Софр. Данилов
Даа, кыайан быһаарыллыбакка турар проблема элбэх! В. Яковлев
Даа! Чахчы талааннаах киһи этэ. Г. Угаров
Хаһан эрэ мин төрөөбүт Волгабынан эмиэ болуотунан эрэ усталлара, даа, оннук этэ. П. Филиппов
Даа, мин манна үлэлиибин. «ХС»
- Байбаас уола Сүөдэркэ диэн этэ дуо? - Даа, даа... Федор Стручков. «ХС»
Даа, чахчы кыһыл көмүс эбит. «ХС»
2. кэпс. Ыйытыыга, көрдөһүүгэ көҥүллээһини, сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает разрешение, согласие при ответе на вопрос или реакции на просьбу собеседника. Даа, ыл. Даа, киириҥ. - Киинэҕэ барабын дуо? - Даа. - Итини аахпытыҥ дуо? - Даа
3. Тугу эмэ эмискэ өйдөөн кэлиини көрдөрөр (өстүбэһи, арба). ☉ Выражает неожиданное воспоминание о чем-л. (да, кстати)
Даа, өссө харчыта ыытар үһүгүн. Даа, кулуба, миэхэ билиэттэ аҕал эрэ. Барыах-кэлиэх санаа киирдэ. Н. Неустроев
Даа, Оленьканы кытта көрсүһэн баран барыахха баар эбит. Амма Аччыгыйа
4. Бигэргэтэр эппиэти көрдүүр дьаныһан ыйытыыны бэлиэтиир (ээ?). ☉ Выражает настойчивый вопрос
Эн эмиэ билбэтэҕиҥ, даа? Кырдьыккын эт, сымыйа биэдэмэс, даа? «ХС»
5. Саҥарааччы толкуйга түһүүтүн, эргитэ санаан баран түмүктүүр хабааннаахтык этиитин көрдөрөр. ☉ Выражает раздумье говорящего с оттенком заключения
Даа... Хобдох түмүккэ кэлбит киһи эбиккин. Софр. Данилов
Даа, дьэ дьыала итинник. Г. Угаров
Даа, оҕо саас ырата уонна олох, ардыгар, бэйэбэйэлэригэр маарыннаспат да буолар эбиттэр. «ХС»
II
эб.
1. Истэн баран хос ыйытыыны үксүгэр дьиктиргээһин, соһуйуу, сөбүлээбэт, кыыһырар, үөрэр уо. д. а. дэгэттээх көрдөрөр (икки эбэтэр хас да киһи кэпсэтиитигэр тут-лар). ☉ Выражает вопрос при переспрашивании, часто с оттенком удивления, неодобрения, негодования, радости и т. п. (употр. в диалоге)
«Мундербекпын даа? Абдуркулла өллө даа?» - диэн оҕонньордоох эмээхсин сарылаһа хааллылар. Эрилик Эристиин
«Куораттыыбын даа?!»- Сүөдэр Хомуоһап кыламмытынан, төлөпүөн туруупкатын Хабырыыс илиититтэн мүччү тардан ылла. Амма Аччыгыйа
Холбоһор буоллубут даа?! Дьиэбит хаппахчылаах буолар даа?! Т. Сметанин
2. Туохтуур соруйар киэбин кытта саҥарааччы көрдөһөн соруйуутун, көрдөһүүлээх бопсуутун, көрдөһүүтүн, ааттаһыытын көрдөрөр. ☉ Употребляясь с глаголами в форме повелительного наклонения, выражает повеление с просьбой, запрещение с просьбой, просьбу, мольбу говорящего
Саҥастарым, туруҥ даа, Саргыгытын тутаахтааҥ! Эллэй
Лука, кэлэ оҕус даа! Амма Аччыгыйа
Тыый! Аҕаа! Ыалдьыма даа! Өргөй! С. Данилов
Кинигэ тылынан саҥарыма даа! Т. Сметанин
3. Саҥарааччы этиллэр предмеккэ, кэпсэтэр киһитигэр сөбүлээбэт сыһыанын, сэмэлиир, сирэр, сөбүлээбэт, сэниир уо. д. а. дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает отрицательное отношение говорящего к предмету речи, собеседнику с оттенками укора, осуждения, неодобрения, пренебрежения и т. п. Аата эттэххин даа! Үөрэх даҕаны, эмп даҕаны хос тутааһын буоллахтара дии. П. Ойуунускай
«Оо, киирбэккин даа!» - Охоноос саҥа аллайа түстэ. Амма Аччыгыйа
Бай, доҕор, эттэххин даа! Софр. Данилов
Оокком дьүһүнүн даа! «ХС»
4. Саҥарааччы араас ис туругун (аһыныытын-аһыйыытын, абаккатын-уордайыытын, муҥнаныытын-муҥатыйыытын, куттаныытын-куойуутун, баҕарыытын-ымсыырыытын, сөҕүүтүнүөрүүтүн уо. д. а.) иэйиилээхтик күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление внутреннего психологического состояния говорящего (жалость и сожаление, негодование и гнев, сетование и жалобу, желание и душевную тягу, восхищение и радость и т. п.)
Хаарыан баайбыт хааллаҕын даа! Төннүөҕүҥ! Саха фольк. Ии, оҕобун даа, оҕобун! Суорун Омоллоон
Оо, итэҕэс аналламмыт абатын даа, суорума соруктаммыт сорун даа! Софр. Данилов
Сүрүн даа, иччитэх сир үрдэ, Күөх мастар хоҥкуйа куурбуттар. И. Эртюков
Уой, уой, куттаннахпын даа! С. Ефремов