сатаарый диэн курдук
[Ырыабыт] Сандал маҥан халлааҥҥа Сата буолан сатаардын. П. Ойуунускай
Тыраахтар тыаһаата — Тыа баһа сатаарда. Күннүк Уурастыырап
Хап-хатан тыас хабыллан Хабырытта сатаарда. Р. Баҕатаайыскай

сатаарый 2 диэн курдук. [Абааһы уола] Сэттэ былас уот мэнэгэй тылын Сиэрэ уотун курдук Сэлэпис гыннарда, Сарылыы былаастаан Саҥа саҥаран Сатаарытта турдаҕа… П. Ойуунускай

сатаарый 2 диэн курдук
Эмискэ уу чуумпуну уйгуурдан ыллаан сатаарытта. Болот Боотур
[Абааһы уола] Халлаан доргуйуоҕунан, Хара тыа баһа сатарыаҕынан Саҥа саҥаран Сатаарыппытынан барда. П. Ойуунускай
Көҥүл-босхо тыыммычча …… олус дорҕоонноохтук кэпсэтэллэр, мөккүһэллэр, күлэн сатаарыталлар. П. Аввакумов

туохт., фольк. Тыаһаа-ууһаа, сатараа, айдаар. ☉ Производить шум-гам; ехать, собираться с великим шумом
Чэ эрэ! Айдаарыйан аттанаргын көрүөх эрэ! ПЭК ОНЛЯ II
Көмүс харчы атыылаах, мааны киһи сирдьиттээх, Тойон киһи көрүүлээх Айаннаан айдаарыйда [арыгы]. Саха нар. ыр. II
Албын-көлдьүн ыраахтааҕы, Ардайдаах тииһэ ардьаҥнаан, Алларастаан айдаарыйда, Ар-бур тыла сатаарыйда. Эллэй

ардьай диэнтэн б
тэҥ көстүү. Арсан Дуолайга маарынныыр Албын-көлдьүн ыраахтааҕы, Ардьайдаах тииһэ ардьаҥнаан, Алларастаан айдаарыйда, Ар-бур тыла сатаарыйда. Эллэй
Билсии-көрсүү Мэлийээхтээтэ, Үөҕүү-хомуруу Үксээтэ, Атыытутуу Арааттанна, Ардай аһыы ардьаҥнаата. Күн Дьирибинэ
[Абааһы уола] Ардахтаах най хара тыынын Аҕыс хахсаат сата гынан Таҥнары сатыылатан, Арай субу аһаары-сиэри Ардьаҥнаан тиийэн кэлэрэ эбитэ буоллар. Күннүк Уурастыырап

даҕ. Сатаарыйан, эҥээриччи дуораһыйан иһиллэр. ☉ Протяжный, громкий, раскатистый
Саалаҕа мустубут элбэх ахсааннаах американецтар Кизергэ ыалдьан …… хатаннык иһиирэн сырылаталлар, туох эрэ сатаархай тыастаах турбалары үрэн сатарыталлар. Е. Неймохов
Оҕолор чэгиэн куоластарын, сатаархай ырыаларын …… күөдьүтэргэ бэйэтэ да ананан айыллыбыт сир. Н. Заболоцкай
«Хамнаһы баҕас аахсаахтыы түһээхтиибин», — диэн киһиргэс, сатаархай саҥа …… иһилиннэ. В. Протодьяконов

сыһ. Сатаарыйан иһиллэр курдук, сатаарытан, сатаархайдык (тыаһаа, саҥар, күл). ☉ Протяжно, громко, гулко (звучать, говорить, смеяться)
Оруудьуйалар араас «куоластаахтар»: сорохтор чиҥник, кылгастык көхсүлэрин этитэн кип гыннаран кэбиһэллэр, …… сорохтор сатаарыччы саанан хаалаллар. Амма Аччыгыйа
[Бухатыыр] Сааскы киһини кытта Сатаарыччы кэпсэтэ турар Дьалхааннаах сарайдаах эбит. Суорун Омоллоон
Онтон бары сатаарыччы күлүстүлэр. Р. Баҕатаайыскай

аат., эргэр. Эр киһи киэҥ быһыылаах, курдаах ырбаахыта. ☉ Толстовка
[Уол] киэҥник айҕаарыйбыт толустуопкатын тимэхтэрин биирдэ төлө тардынан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Кириилин хара саары этэрбэстээх, улахан сиэптэрдээх толустуопкалаах. Л. Попов
Сиидэрэп толустуопкатын тимэхтэрин төлүтэ тардан, икки илиитин даллаччы туттан, ыллаан сатаарыйбытынан барда. «ХС»

аат.
1. Киһи баар, олорор эйгэтэ бүтүннүү, киһи тула өттө барыта (араарыллыбакка, биир кэлим өйдөбүл быһыытынан). ☉ Окружающий человека мир в его единстве, как целое, неделимое понятие (букв. небо-земля)
Сир-халлаан киэҥ киэлитин маҕан баатанан бүөлүү анньан кэбиспит курдук, им-ньим буолла. Амма Аччыгыйа
Тип-тигинэс, ньип-ньирилэс сири-халлааны дьигиһитэр тыас өрө сатаарыйда. Т. Сметанин
Сир-халлаан биир будулхай күөх өҥнөннө. Н. Павлов
2. Аан дойду барыта; сир саара. ☉ Вселенная; мир, мироздание
Көстөркөстүбэт аан дойду, сир-халлаан үөскүү иликтэринэ, маҕыньыыт тыал тардыытынан, уоттаах салгынтан аан маҥнай күн үөскээбит эбит. П. Ойуунускай
[Кубаача] Ый курдук ырааҕынан мэлэҥнээн, Сирдэри-халлааннары эргийдэ. С. Васильев
Сир-халлаан куйаарын бүтүннүүтүн туһунан орто үйэтээҕи өйдөбүллэр сыыһа этилэр. АЕВ ОҮИ
♦ Сир-халлаан икки ардыгар кэпс. — көрүүтэ-истиитэ суох, мээнэ. ☉ На произвол судьбы; между небом и землёй
Өлөөнө эдэр сааһыгар дьонноро эрдэ өлөннөр балта Татыйааналыын иккиэйэҕин сир-халлаан икки ардыгар хаалбыттара. «Кыым»
Кулууптарын ситэрбэккэ сир-халлаан икки ардыгар хаалларалларыгар тиэртилэр. «ХС»
Ыанньыга түөрэтэ үс сайылыкка тарҕаһан, хаар-самыыр, хаһыҥ да түһүө диэбэккэ, сир-халлаан икки ардыгар сылдьаллар. «Кыым»

туохт.
1. Кимтэн эмэ күүскүнэн эбэтэр саанан, сэбинэн куттаан былдьаан, халаан ыл. ☉ Отнимать силой что-л. у кого-л., грабить кого-л. [Суруксут:] Ылбыт харчыбын талаан ыллылар диир [Бэһиэччик]. А. Софронов
Үгүстүк биллибит, талбыттан талааммыт тамахха таптайбыт, талаанньыт аатырбыт …… биэлэйдэр бэртэрэ биһиги этибит. П. Ойуунускай
2. Туох эмэ сыаналаах ууруллубутун (үксүгэр дьиэни, ампаары, ыскылааты) күүскүнэн алдьатан киирэн илдьэ бар. ☉ Похищать, грабить путём взлома; расхищать казённое имущество; разбойничать
Лааппытын талаары гыммыттарын кини сир аайы ууһумсуйан олорон кэпсиир. Амма Аччыгыйа
Куорат иһинээҕи кэпэрэтииптэри, сэбиэскэй эргиэн сууттарын барытын талаан аһаабыттар. Эрилик Эристиин
Охуоскай, Айаан, Ньылхаан устун күрээн сылдьар үрүҥ эписиэрдэр, баандалар нэһилиэнньэни, кэпэрэтииптэри, таһаҕастаах борокуоттары талыыллар. Д. Токоосоп
3. көсп. Халабырдаах сэриинэн киир, оннук сэриини күөртээ. ☉ Разорять войной
[Биһиги дойдубут дьолун-соргутун] билигин ким кэҕиннэриэн, талыан, ууга-уокка уматыан баҕарарый? Суорун Омоллоон
Тастан киирэр Талыыр күүстэн Хаарыан ийэ дойдубутун Харыстаһан тураммыт, Иҥсэ мэнэгэй бэлэһи Иҥнэрэргэ бэлэммит! А. Абаҕыыныскай
Ньиэмэстэр талыы кэлбит сэриилэрин славяннар кыдыйталаан кэбиһэллэрэ. АЕВ ОҮИ
♦ Аттаахтан кымньыытын халыыр, сатыыттан тайаҕын талыыр — аттаахтан кымньыытын, сатыыттан тайаҕын ылбыт диэн курдук (көр тайах II)
Аттаахтан кымньыытын халыыр, Сатыыттан тайаҕын талыыр Албынкөлдьүн ыраахтааҕы …… Ар-бур тыла сатаарыйда. Эллэй
ср. др.-тюрк., тюрк. тала ‘грабить’, монг. талах ‘конфисковать; грабить’