минимальная обеспеченность бюджета

регулярный маршрут

нерегулярный маршрут

муниципальные минимальные социальные стандарты

налоговая ставка

минимальный местный бюджет

пеший || пешком; сатыы айанньыт путник # сатыы былыт низко плывущие облака; сатыы халлаан фольк. нижнее нёбо.

пешеходная доступность

минимальный государственный социальный стандарт

1. 1) поездка; үчүгэй сырыы увлекательная поездка; 2) приключение, похождения; мүччүргэннээх сырыы приключения; 3) перен. путь, дорога; салгын сырыыта воздушный путь; уу сырыыта водный путь; өрүһүнэн сырыыны тохтоппуттар дорогу через реку закрыли; 2. перен. разг. распутный, развратный; сырыы дьахтар распутница.

маршрут

маршрутное транспортное средство

мера, мёрка; величина; объём; параметр (геом. размер); от кээмэйэ величина (объём, вес) стога; үлэ кээмэйэ объём работы; көстүүм кээмэйэ мёрка для костюма.

I уметь, мочь; кини барыны сатыыр он умеет всё; итини сатыам суоҕа я это не сумею; сатаабат сата баһын тардар посл. кто не умеет (дело делать), тот громко шумит.
II 1) в сонет, с деепр. на =а, =ыы основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. со знач. стараться, пытаться; прилагать усилия; кэлиэхпэр диэри үлэлии сатаа постарайся поработать до моего приезда; кэлэ сатаа постарайся приехать (непременно); 2) в аналит. ф. сатаан кэбис = с деепр. на =а, =ыы основного гл. означает зря, напрасно; безрезультатно; күүтэ сатаан кэбис = напрасно прождать; этэ сатаан кэбис = напрасно говорить, убеждать; көрдөһө сатаан кэбис = безрезультатно упрашивать # сатаан бардаҕына к тому же, вдобавок; как назло; сатаан бардаҕына бүгун ардаата как назло, сегодня погода испортилась.

1. сыһ. Көлөтө, тырааныспара суох, атаххынан (сырыт). ☉ На своих ногах, пешком (идти)
   Катерина Павловна дьиэтигэр сатыы төнүннэ. Н. Лугинов
   Суос-соҕотоҕун үс көс сири сатыы хааман Лоҥкууда үрэххэ тиийэн кэллэ. М. Доҕордуурап
   Биир күһүн үлэни-хамнаһы булбакка, Тайҕаҕа быстаран сатыы хаалбытым. А. Бэрияк
2. даҕ. суолт.
3. Көлөтө, тырааныспара суох атаҕынан сылдьар. ☉ Идущий пешком, пеший. Сатыы киһи
   □ Сатыы киһиэхэ суол уһуур, ордук бытааннык иэҕэҥнээтэххэ. Н. Заболоцкай
   Сэрии сэбин сүкпүт сатыы этэрээттэр көмөҕө кэлэллэр. Эрилик Эристиин
4. Кыайан көппөт, көтө илик (ситэ илик буолан эбэтэр сааран баран — көтөр туһунан). ☉ Не способный, ещё не умеющий летать (птенец или птица после линьки). Сатыы кустар. Сатыы хаастарга түбэстим
   □ [Арай] «аллаах тыынан сүүрдэн дьылыһытан киирэн, сатыы андылары ытыалаан биһиргэт», — диэн саныы-саныы, Ананий …… аа-дьуо хааман истэ. М. Доҕордуурап
5. Сатыы киһи хаамыытын түргэнинэн мээрэйдэнэр. ☉ Измеряемый скоростью пешехода (о якутских мерах пути). Сатыы көс. Сатыы күннүк
   □ [Бухатыыр ата] үс күннүк сиртэн күр мууһунан уһуутаата, сатыы күннүк сиртэн хара буорунан иһэх тэптэрдэ, ириэнэх маһы иэн иҥиирин курдук ибили тэптэрдэ. Саха фольк.
6. Намыһах, намтаан көстөр, үрдүгэ суох. ☉ Невысокий, низкий, низко нависающий над чем-л. (напр., об облаках). Сатыы ыарҕа. Сатыы былыт. Сатыы халлаан
   □ Саа тыаһа санаарҕаабыт курдук сатыы ойуур үрдүнэн сатарыйа турда. Суорун Омоллоон
   Сарсыарда күн бүтэйиттэн киэһэ сатыы туман түһүөр диэри үлэлиирэ. Күннүк Уурастыырап
   Сатыы маҥан халлааҥҥа Саппах лоскуй былыттар Сөмөлүөт обургу салгынынан Сатаҕай сарапаан таҥаһыныы Сахсыллаахтыы хааллылар. С. Васильев
7. аат суолт. Көлөтө, тырааныспара суох сылдьар киһи. ☉ Идущий пешком, пеший, пешеход
   Сатыыны биэс эрэй тоһуйар, аттаахтан биир эрэй куотар (өс ном.). Киэһэ чэй саҕана аттаахтар, сатыылар алаас түөрт өттүттэн кииртэлээн истилэр. Болот Боотур
   Сатыыны олордор, Быстыбыты салгыыр, Хомойбуту үөрдэр Киһи буолаар дуу. И. Эртюков
   ◊ Сатыы сэрии байыан. — сэрии сатыы сылдьан сэриилэһэр бииһэ. ☉ Род войск, действующих в пешем строю, пехота
   Сатыы сэриигэ кэлбитим хас да хонно. Т. Сметанин
   ср. др.-тюрк. йадаҕ, тув. чадаҕ ‘пеший; пешком’

1. аат.
2. Айан, айаннааһын, барыы-кэлии. ☉ Поездка, путь, дорога
   Сырыы үчүгэй. Киһи бөҕөнү көрдүм, бэйэбин да көрдөрбөхтөөтүм. Н. Лугинов
   Эһэтэ кырдьан сырыыны кыайан сылдьыбат буолан, кыыска «Сүрэх таас» аттынааҕы учаастагын арааран биэрбитэ. Н. Якутскай
   Оройуонтан боломуочунай сырыыта эмиэ үксээтэ. У. Нуолур
   Кини, оҕо эрдэҕиттэн атаҕынан чэпчэки буолан, кыылы эккирэтиһиигэ сырыытын кыайар. С. Никифоров
3. Ханнык эмэ туһаайыынан сылдьыы, барыы-кэлии. ☉ Курсирование по определённому маршруту, рейс
   Онон биир сырыыга уон үс кыыһы аҕалар. Эрилик Эристиин
   Дьокуускайтан, Иркутскайтан иккилииттэн итэҕэһэ суох сырыы кэлэр эбит. В. Протодьяконов
   Түөрт сүүс сүүрбэ тыһыынча туона килэмиэтирдээх сырыыны оҥороммун үс сыллааҕы былааммын сүүс аҕыс уон икки бырыһыан толордум. «Кыым»
   △ Көтөрсүүрэр кэлэр-барар, сылдьар кэмэлдьитэ, үгэһэ. ☉ Направление движения, миграции (дичи, зверей)
   Мантан инньэ күндьыл туругун араадьыйанан этэллэрин кэтээбит киһи, көтөр сырыытын эндэппэккэ билиэ эбит. Далан
   Булт сырыытын таба хаамтахха, булка сатабыл быраап. Л. Попов
   Булт майгытын, сырыытын үчүгэйдик билэр булчут эрэ ыты сонорго сатаан ыытар. Ханнык баҕарар булка киһи бастыҥ доҕоро — ыт. ВМП УСС
4. көсп. Туох эмэ хамсаныытын, сыҕарыйыытын тэтимэ. ☉ Скорость, темп движения, перемещения
   Айанньыт сыарҕатын сырыыта түргэтиир. С. Данилов
   Балай эмэ буолан баран үһүс ыстаансыйа кэлбитигэр паровоз, хаһыытаан баран, арыый сырыытын мөлтөттөр-мөлтөтөн, кэлэн туран кэбиһэр. Эрилик Эристиин
   Үөрүйэх илиилэр имигэс-имигэстик хамсаналлар. Быһах да сырыыта бэрт. Тириитин ойоҕоһуттан араарарыгар, быһахтана барбакка, сутуругунан суптурута түһүөлээн кэбистэ. В. Миронов
5. даҕ. суолт., көсп. Содур, сэлээрчэх (үксүгэр дьахтар туһунан). ☉ Распутный, развратный (обычно о женщине)
   Хайа, ноко, сэрэн эрэ, таһыттан көрөн мин билэр идэлээхпин: кыыһыҥ сырыы кыыс, мүччү тутуоххун баҕарбат буоллаххына, мин этэрбин толкуйдаарыый. Далан
   Аньыы-саат уһуга диэн ааттаан, Аргыар аад айаҕар аан бастаан Сырыы дьон — сэлээччэх бэртэрин Симэллэр дииллэрин истэрим. Р. Гамзатов (тылб.)
   [Морозка] амарах майгыннаах сырыы уонна оҕоломмот дьахтары ойох ылбыта. А. Фадеев (тылб.)
6. сыһ. суолт. Сыһыарыы түһүк форматыгар хайааһын хаһан оҥоһуллубутун, буолбутун көрдөрөр. ☉ В форме дательного падежа указывает время, момент совершения действия
   [Баһылай:] Аныгы сырыыгар иһиттээх кэлээр. А. Сыромятникова. Кустук [ыт аата] бу сырыыга куобах уҥуоҕа, мэйиитэ минньигэһин дьиҥнээхтик билбитэ. И. Федосеев
   Бастакы сырыыбар манна биир да дьиэ суох этэ. И. Данилов
   ♦ Ыт сырыытын сырыт — туһата суох халтайга баран кэл. ☉ Ходить, ездить куда-л. напрасно, предпринимать бесполезную поездку куда-л. «Дьэ ыт сырыытын сылдьан төннүүһүбүт доҕор», — Соппуруон бу буолбутуттан төһө да кыбыстар курдугун иһин, дьиэтигэр хайыы-үйэ тиийбит саҕа үөрдэ. У. Нуолур
   ср. ДТС йорых ‘поведение, образ жизни, поступь, походка; поступок’

аат. Ыраах сиринэн тэлэһийэн сылдьыы; элбэхтик айаҥҥа барыы-кэлии. ☉ Дальние поездки, путешествия; пути-дороги
Аттаах киһи буолан, Айан-сырыы сылдьар. Күннүк Уурастыырап
Айан-сырыы хойдон, массыыналар түргэннэрэ уонна таһаҕаһы ылыылара улаатан иһэринэн сибээстээн аптамабыыл суолларын тутуу хаачыстыбатын уонна көрүүнү-истиини тупсарарга модьуйуу эмиэ улаатар. «Кыым»

аат.
1. Туох эмэ кэмнэнэр, быһаарыллар кэриҥэ, кэмэ. ☉ Мера чего-л., единица измерения
Уста кээмэйэ. Ыйааһын кээмэйэ. Иэн кээмэйэ.  Уута бүтүннүү бардаҕына, кээмэйэ биллибэт киэҥ ходуһа диэн, дьэ киниттэн кэлиэхтээх. Күннүк Уурастыырап
Мин ыарыыбын эн курдаттыы көрөн тураҕын дуо, гражданин доктор? Эбэтэр киһи ыарыытын эн бааһырыы тас кээмэйинэн быһаараҕын дуу? Амма Аччыгыйа
Кырдьык, барыта үөрүү… Үөрүү буолан баран үрдүгүнэн кээмэйэ биллибэт үөрүү. Эрилик Эристиин
△ Туох эмэ кэриҥэ, киэҥэ, улахана. ☉ Объем, величина, размер чего-л.
Айдаар дьиэтэ барыларыттан үрдүгүнэн, кээмэйинэн, көрүҥүнэн ала-чуо дьэндэйэр. Н. Лугинов
Лаборатория оҥорор прибордара хаачыстыба даҕаны, кээмэй даҕаны өттүнэн киин институттарга оҥоһуллар прибордардааҕар ордуктара суоҕун бэлиэтээбитэ. В. Яковлев
Былыргы түүрдэр мэҥэ таастарын суруктара кээмэйдэринэн соччо улахана суохтар. АНК БТТ
Хамаҕатык барар промышленнай, хаһаайыстыбаннай, культурнай табаардары сөптөөх кээмэйинэн булуохха уонна атыылыахха сөп. «ХС»
2. лит. Хоһооҥҥо сүһүөхтэр биир кэминэн кэрчиктэнэн хатыланыылара. ☉ Размер стиха, стопа
Тылбаасчыт роман ис хоһоонун табатык тиэрдэн, тас форматын: кээмэйин, рифматын кытаанахтык тутуһан туран, айымньы уус-уран кырааскаларын оригиналга ыкса чугасаһардык биэрэри ситиспитин бэлиэтээбэт буолуохха сатаммат. Софр. Данилов
«Улуу Москва туһунан тойугу» …… сорох поэттар көҥүл кээмэйдээх акцентнай хоһоонноруттан, эпическэй айымньыларыттан даҕаны араарар күчүмэҕэй. Эрчимэн
ср. тув. хэмчеел ‘величина’

1. туохт.
2. Тугу эмэ оҥоро үөрүйэх буол, сөпкө, таба оҥор, быһаар. ☉ Обладать способностью к чему-л., находить верное решение чего-л., уметь что-л. Ыл, тукаам, сатаан кэпсиир киһи кэпсээн биэр. Амма Аччыгыйа
   Кини сүр мындыр, тугу барытын сатыыр. Болот Боотур
   Хотугу муора кытылыгар үөскээбэтэх киһи маннык тумаҥҥа түбэстэҕинэ сатаан айанныыра саарбах. Н. Якутскай
   Кини, аны санаатахха, оҕо санаатын сатаан тутар үчүгэй педагог эбит. Суорун Омоллоон
3. Бэйэҥ тускар тугу эмэ тап, барыстааҕын, сүүйүүлээҕин бул. ☉ Находить выигрышный для себя путь, способ осуществления чего-л., уметь добывать себе выгоду
   «Хамыһаар» ойоҕо сатаабыт [кырыыса уутугар иһит тоһуйан], биһиги курдук биир уһааччык ууга уон солкуобайы кутан биэриэ дуо? Дьүөгэ Ааныстыырап
4. Үөрэнэн хаалбыт хайыыр эрэ идэлээх буол (хол., үгүстүк күлэр, саҥарыа да суохха саҥарар уо. д. а.). ☉ Отличаться какой-л. особенностью, привычкой (напр., смеяться, говорить много). Күлэн сыһыгыратары кини уруккуттан сатыыр
   △ Туох эмэ туһунан санаалаах, өйдөбүллээх буол (үксүгэр урут сыһ. туохт. ф-гар буолб. ф-лаах туохт. кытта ситимнэһэн төттөрү суолтаҕа тут-лар). ☉ Иметь представление о чём-л., знать, понимать что-л. (обычно употр. в ф. деепр. на -ан в сочет. с отриц. гл. и имеет отриц. знач.)
   Хайгыыр, сөпсүүр, сэргиир диэни Хаһан даҕаны сатаабат. Күннүк Уурастыырап
   Оттон Ньургууна тоҕо эрэ ордук курус. Сатаан үөрбэт, дьолу билбэт буоллаҕа дуу? А. Сыромятникова
   Махтанары сатыыр киһи Сатаан төлүүр ытык иэһин. И. Гоголев
5. Кэрэйимэ, кэрэйэ санаабакка оҥор (куһаҕаны, саарбаҕы). ☉ Быть способным на дурные поступки. Халыыры, охсуһары, арыгылыыры сатыыр киһи. Өстөөх өлөрөрү-өһөрөрү эрэ сатыыр
   □ Оччотооҕу бириискэлэр илэчиискэлэрэ тугу оҥороллорун барытын оҥороро, тугу сатыылларын барытын сатыыра. Л. Попов
6. Кыайан оҥорор кыахтаах буол; кыаллар кыахтаах буол (сүнньүнэн урут сыһ. туохт. ф-тыгар буолб. ф-лаах туохт. кытта ситимнэһэн төттөрү суолтаҕа тут-лар). ☉ Быть в состоянии, мочь сделать что-л. (о человеке и живых существах); быть исполнимым, возможным (о каком-л. деле; обычно употр. в ф. деепр. на -ан в сочет. с отриц. гл. и имеет отриц. знач.)
   [Уоһук:] Эчи, кини ол курдук быһыыланар буоллаҕына, биһигинньиктэр сатаан да ыал буолуохпут суох. Н. Неустроев
   Киһи да сатаан кэпсиэ суох быһыылара бааллар. П. Ойуунускай
   Хомуһа хойуута бэрт, киһи сатаан хаамыа суох. Амма Аччыгыйа
   [Маай] хайдах махтаныан сатаан булбата. Суорун Омоллоон
7. кэпс. Буолбат формаҕа «сүгүннээмэ, сүгүн гыныма» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В отрицательной форме употребляется в значении «неотступно беспокоить когочто-л. чем-л., не давать кому-л. житья, покоя». Бу киһи миигин сатаамаары гынна. Дьону сатаабаккатыгар тиийдигит
   □ Саанар сурахтаахтара
   Сатаамаары гыннахтара. Албыннаһан көрүөх баҕайы дуу. Айталын
8. Билиҥҥи кэмнээх аат туохтуур туттуу түһүгэр буолуу сыһыатын суолтатыгар «төһө табарбынан (табаргынан, табарынан…)» диэн өйдөбүллээх туттуллар. ☉ В форме орудного падежа причастия настоящего времени употребляется в функции наречия образа действия со значением «как умею (умеешь, умеет…)»
   Микиитэ төһө сатыырынан кэпсээтэ. Амма Аччыгыйа
   Дьон бары кыратыттан улаханыгар тиийэ түбүнэн тахсаллар ээ …… ким төһө сатыырынан, ким төһө күүһэ кыайарынан. Н. Заболоцкай
   [Атыыһыттар] төһө сатыылларынан бу тууһу хостотон …… атыыга таһаараллара. И. Данилов
9. көмө туохт. суолт.
10. Туох эмэ кыаллан биэрбэти, туолбаты оҥорорго сорунан көрөрү ыйар. ☉ Обозначает попытку совершить действие, выраженное деепричастием на -а
    [Кулаковскай] киһи, уопсастыба олоҕор тыл суолтата олус улаханын биһиэхэ өйдөтө сатыыра. Суорун Омоллоон
    Тогойкин, дьиҥэ, хайа үрдүгэр тахсыан баҕаран, сылтах була сатыыр быһыылаах. Амма Аччыгыйа
    Кини төрүт даҕаны дьон иннигэр түһэ сатыыр идэтэ суоҕа. Софр. Данилов
    Оҕолор охто сытар киһини өйөөн туруора сатыыллар. Н. Якутскай
11. Туох эмэ сөбүн элбэхтик, лаппа толорутук оҥоһуллубутун бэлиэтиир. ☉ Обозначает то, что действие, выраженное деепричастием, осуществлено в достаточно полной мере. Быйыл өрүһүнэн таһаҕас кэлэ сатаата. Ыһыах аһын аһыы сатаатыбыт
    □ [Дьаакып:] Эдэр бэйэм кырдьыахпар диэри үлэлии сатаатым да, байбатым. А. Софронов
    [Күөх Көппө] саас хойут баҕайы, …… отут муунта бурдугу бу ыспыта. Онтуката, ардахтаах дьыл буолан, син тахса сатаабыт эбит дии. Суорун Омоллоон
    Научнай да өттүнэн — хааччыйа сатаабыттара — үлэ саҕаламмытын иккис сылыгар номнуо наука түөрт хандьыдаата баар буолбута. В. Яковлев
12. баран диэн тылы кытта туттулуннаҕына тугу эмэ оҥоруу аһара барбытын, наһаатыгар тиийбитин бэлиэтиир. ☉ В сочетании со словом баран обозначает то, что действие, выраженное деепричастием, произведено в чрезмерной степени, достигло предела
    Үс нүөмэрдээх трамвай …… кэллэ. Дьон, туола сатаан баран, киирэр аан тула иилистибиттэр. Амма Аччыгыйа
    Муус, өрүс хаатыгар кыайан баппакка, булчуттар сытар арыыларын анныгар кэлэн симиллэ сатаан-сатаан баран, барбат да, кэлбэт да буола харан хаалбыт. Н. Заболоцкай
    [Холкуостаахтар] бурдук өлгөм дохуотун үллэстэн, …… сэлиэһинэй алаадьытын кырыытынан «хаалыы» сатаан баран салтылар. М. Доҕордуурап
13. сыта, олоро, көһүтэ, истэ курдук тэҥҥэ сыһыат туохтуурдары кытта урут сыһыат туохтуур форматыгар ситимнэһэн, тугу эмэ гынартан салгыыны бэлиэтиир. ☉ В сочетании с деепричастиями на -а, -ыы типа сыта, олоро, көһүтэ, истэ в форме деепричастия на -ан (сатаан) показывает, что исполнение действия наскучило, надоело кому-л.. Олоро сатаан баайыы баайабын. Сыта сатаан буолары-буолбаты кэпсэтэбит
    □ [Баһылай:] Биһиги тоҕо өр буолла диэн күүтэ сатыы олоробут ээ. А. Софронов
    Тэһийэ сатаан сорох дьон аһыыр, сорохтор кэл да бар буолаллар, дьахталлар таһаҕастарын маныыллар. Н. Габышев
    ♦ Көрө сатаа кэпс. — кими-тугу эмэ абааһы көр, хараххын ааллар. ☉ Относиться предвзято к кому-чему-л., быть пристрастным к кому-л.. Эн миигин көрө сатыыгын быһыылаах, наар миигиттэн иҥнэҕин
    □ [Кэтириис:] Ол мин биир ынахпын көрө сатаатаххына, хайыыр эбиккин! [Лэкиэс:] Ол эн ынаххын мин эмиэ тоҕо көрө сатаатамый. С. Ефремов
    ◊ Аҕала сатыы-сатыы (сатаан) көр аҕал
    Аҕала сатаан күл да күл буолар. Н. Габышев
    ср. тув. шыдаар, с.-юг. чыта, бур. шадаха, монг. чадах ‘мочь, быть в состоянии, уметь’, хак. сыда ‘терпеть; быть в состоянии что-л. сделать; осилить, побороть’, алт. чыда ‘терпеть, выдерживать, выносить; быть в состоянии что-л. сделать, справляться’

n. measure

v. to know how to do something, be able to; сатабыл n. ability, skill