пеший || пешком; сатыы айанньыт путник # сатыы былыт низко плывущие облака; сатыы халлаан фольк. нижнее нёбо.

1) ходить, идти пешком; быть пешим; мин сатыылаатым я пошёл пешком; 2) нисходить, спускаться (на землю); айыы аймаҕа сатыылаата фольк. низошли добрые духи; 3) терять способность летать (о птицах); улахан ардахтан кус сатыылыыр из-за сильного дождя (некоторые) утки теряют способность летать.

большая кожаная сума, большой кожаный мешок # хааһахтан хостоон эрэр курдук (саҥар =) (говорить) находчиво и быстро, не задумываясь; хааһахтыы соһулун = идя пешком, не поспевать за своим спутником.

побуд. от айаннаа = 1) отправлять кого-л. в путь; сатыы айаннат = отправить пешком; 2) пускать медленной рысью (лошадь); аккын айаннат пусти своего коня медленной рысью; айаннатан ис поезжай медленной рысью.

прям., перен. разг. насквозь; сплошь; саппыкым носкуруос сытыйбыт мой сапоги насквозь промокли; суолу бүтүннүүтүн носкуруос сатыы кэллибит мы всю дорогу сплошь шли пешком; эн ис санааҕын ити киһи носкуруос көрөн олорор этот человек тебя насквозь видит.

1) отправляться в путь, в дорогу; путешествовать, ездить; ханна айаннаатыҥ ? куда ты отправился?; айаннаан ис = продолжать ехать; сатыы айаннаа = отправляться пешком; айанныыргар аһы , бараргар маһы бараама посл, думаешь ехать — не трать еды, думаешь уехать — не приканчивай дров; 2) бежать медленной рысью (о лошади).

остаток; часть чего-л.; ас сорҕото остатки пищи; таҥас сорҕото остаток материи; үп сорҕото остаток денег; күн сорҕото остаток дня; отпускам сорҕотун ту-һамматым я не смог использовать часть отпуска; иэспит сорҕотун төлөөтүбүт мы заплатили часть долга; суолбут сорҕотун сатыы бардыбыт остаток пути мы прошли пешком.

1) раскладывать, расстилать; разворачивать; муостаҕа көбүөрү тэнит= расстелить на полу ковёр; атыыласпыт малгын тэнитэн көрдөр разверни свою покупку; 2) натягивать; өтүүнү тэнит = натянуть верёвку; 3) перен. разг. увеличивать, умножать; размножать; ыччат сүөһүнү тэнит = увеличить поголовье молодняка; 4) перен. развёртывать, разворачивать что-л.; социалистически көҕүтүһүүнү киэҥник тэнитиэххэ шире развернуть социалистическое соревнование # сүһүөххүн тэнит = идти далеко пешком (букв. расправить свой суставы); тириигин тэнит = размяться (напряжённой физической работой).

1. сыһ. Көлөтө, тырааныспара суох, атаххынан (сырыт). ☉ На своих ногах, пешком (идти)
   Катерина Павловна дьиэтигэр сатыы төнүннэ. Н. Лугинов
   Суос-соҕотоҕун үс көс сири сатыы хааман Лоҥкууда үрэххэ тиийэн кэллэ. М. Доҕордуурап
   Биир күһүн үлэни-хамнаһы булбакка, Тайҕаҕа быстаран сатыы хаалбытым. А. Бэрияк
2. даҕ. суолт.
3. Көлөтө, тырааныспара суох атаҕынан сылдьар. ☉ Идущий пешком, пеший. Сатыы киһи
   □ Сатыы киһиэхэ суол уһуур, ордук бытааннык иэҕэҥнээтэххэ. Н. Заболоцкай
   Сэрии сэбин сүкпүт сатыы этэрээттэр көмөҕө кэлэллэр. Эрилик Эристиин
4. Кыайан көппөт, көтө илик (ситэ илик буолан эбэтэр сааран баран — көтөр туһунан). ☉ Не способный, ещё не умеющий летать (птенец или птица после линьки). Сатыы кустар. Сатыы хаастарга түбэстим
   □ [Арай] «аллаах тыынан сүүрдэн дьылыһытан киирэн, сатыы андылары ытыалаан биһиргэт», — диэн саныы-саныы, Ананий …… аа-дьуо хааман истэ. М. Доҕордуурап
5. Сатыы киһи хаамыытын түргэнинэн мээрэйдэнэр. ☉ Измеряемый скоростью пешехода (о якутских мерах пути). Сатыы көс. Сатыы күннүк
   □ [Бухатыыр ата] үс күннүк сиртэн күр мууһунан уһуутаата, сатыы күннүк сиртэн хара буорунан иһэх тэптэрдэ, ириэнэх маһы иэн иҥиирин курдук ибили тэптэрдэ. Саха фольк.
6. Намыһах, намтаан көстөр, үрдүгэ суох. ☉ Невысокий, низкий, низко нависающий над чем-л. (напр., об облаках). Сатыы ыарҕа. Сатыы былыт. Сатыы халлаан
   □ Саа тыаһа санаарҕаабыт курдук сатыы ойуур үрдүнэн сатарыйа турда. Суорун Омоллоон
   Сарсыарда күн бүтэйиттэн киэһэ сатыы туман түһүөр диэри үлэлиирэ. Күннүк Уурастыырап
   Сатыы маҥан халлааҥҥа Саппах лоскуй былыттар Сөмөлүөт обургу салгынынан Сатаҕай сарапаан таҥаһыныы Сахсыллаахтыы хааллылар. С. Васильев
7. аат суолт. Көлөтө, тырааныспара суох сылдьар киһи. ☉ Идущий пешком, пеший, пешеход
   Сатыыны биэс эрэй тоһуйар, аттаахтан биир эрэй куотар (өс ном.). Киэһэ чэй саҕана аттаахтар, сатыылар алаас түөрт өттүттэн кииртэлээн истилэр. Болот Боотур
   Сатыыны олордор, Быстыбыты салгыыр, Хомойбуту үөрдэр Киһи буолаар дуу. И. Эртюков
   ◊ Сатыы сэрии байыан. — сэрии сатыы сылдьан сэриилэһэр бииһэ. ☉ Род войск, действующих в пешем строю, пехота
   Сатыы сэриигэ кэлбитим хас да хонно. Т. Сметанин
   ср. др.-тюрк. йадаҕ, тув. чадаҕ ‘пеший; пешком’

м. 1. (конечная часть, край) уһук, бүтэр уһук; конец верёвки быа уһуга; конец палки мас уһуга; 2. (последний момент) бүтүү, бүгэһик, тиһэх; конец месяца ый бүтүүтэ; 3. (расстояние) өрүт (үксүгэр туспа тылбаас-.паммат); я шёл пешком в оба конца икки ө .түгэр сатыы сырыттым, кэлэ-бара сатыы сырыттым; 4. мор. ханаат (судноны баайар); 5. разг. (смерть) өлөр уһук, тиһэх, өлүү; тут ему и конец пришёл ол онно кини өлөр уһуга кэлбит; # в конце концов тиһэҕэр тиийэн; на худой конец муҥар тииидэххэ; и дело с концом онон бүтэр; концы в воду (буруй) суола-ииһэ суох оҥоһуллубут; из конца в конец уһугуттан уһугар; палка о двух концах икки өттүлээх, халбархай; один конец разг. синэ биир.