аат. Кими-тугу эмэ сахсыйан хамсатыы, сахсыйыы. ☉ Тряска, качка, колебание из стороны в сторону кого-чего-л. (напр., на транспорте)
Саас эбээт, Сахабыт сирэ чугаһаан иһэрэ — массыына сахсыыра буолбатах, салгыы кынат сапсыыра. Оо, олус да үчүгэй этэ! «ХС». Бэҕэһээ бөртөлүөт сахсыырыттан өйүн-төйүн өссө да була илик Махно сүрэҕэлдьээбиттии батыста. Ю. Сергеев (тылб.)

туохт. Суордунан тал, араартаа. ☉ Сортировать
Өлбүттэр [куобахтар] кэккэлээн сыталлар, Маҥан хаарга кыһыл хаан... Дьоннор суортууллар, суоттууллар — Ахсаан ааҕыыта, сахсаан. Л. Попов
Суортуурга уонна соҕотуопкаҕа тутарга куобах тириитин үс суорка араарыллар. ПМВ ССК

I
аат.
1. кэпс. Туох эмэ туһунан элбэх буолан иҥэн-тоҥон кэпсэтии, санаа атастаһыы; ол-бу туһунан ыаһахтаһыы. ☉ Свободный разговор, обмен мнениями о чём-л. между несколькими лицами; толки, пересуды.
2. эргэр. Туох эмэ бытархайа, көөбүлэ (хол., оту атырдьаҕынан сахсыйдахха тохтон аллара хаалара). ☉ Мелочь, оседающая при перетряхивании сена (напр., вилами), труха. Сахсааһын от
□ [Көрдүгэн уота] Салаа оту булан салаата, Сахсааһыны тиийэн кутаалаата …… Холоруктанна, ынырыктанна, Хочоттон кытылга ыстанна. Болот Боотур
3. түөлбэ. Устан кэлэн, күөл кытылыгар мунньуллубут от. ☉ Куча травы, прибитая к берегу озера.
II
най сахсааһын баттахтаах фольк. — кэлимсэлэһэ липпэрбит арбаҕар баттахтаах. ☉ С косматыми и взъерошенными волосами
Икки сыарҕалаах хардаҥ оту Хаардаах тибии тибэн кээспит Халдьаайы далын иһигэр Хардарыта-таары тартартаан баран Таҥнарыта анньыталаан кээспит курдук Наҥнардаах най сахсааһын баттахтаах эбит. Күннүк Уурастыырап

аат. Туохтан эмэ сылтаан дьону уонна атын малы даҕаны харса суох кырбаан, үлтү сынньан барыы. ☉ Дебош, погром
[Ньукулай:] Эрэн, туох да содуому оҥоруом суоҕа. А. Софронов
Туох содуом тахсыбыта, хайа дьахталлар хапсан, этиһэн барбыттара сарсыардааҥҥы сахсаан, киэһээҥҥи кэпсээн буолла. Болот Боотур
Айдааннаах атах Аргыара арылынна, Сотуһуулаах сутурук Содуома турда. Күннүк Уурастыырап

сыһ., кэпс. Олус диэн, улаханнык. ☉ Страшно, ужасно, очень сильно (напр., волноваться, переживать)
Тротуар устун, …… төбөтүн сахсаа барааҕы үтүктэрдии тоҥхооруҥнатан, сүрдүк тиэтэйбит Тоҥхоорой Бааска иһэр эбит. Болот Боотур
Кутуйахтар алдьаммыт хороонноругар кэлэн баран сүрдүк айманнылар. Т. Сметанин
Джамиля, сүрдүк арбы-сарбы буолан, адьас сукуйан хаалбыт этэ. Ч. Айтматов (тылб.)

аат., кэпс.
1. Элбэх буолан туох эмэ туһунан дьиҥин арыйардыы иҥэн-тоҥон кэпсэтии, быһаарсыы. ☉ Свободный разговор о какой-л. проблеме, каком-л. событии, происшествии или о чьём-л. поступке с целью разобраться в сути, обсуждение
Куоракка бу күннэргэ наар ол [саҥа] маҕаһыын сахсаана. Багдарыын Сүлбэ
Мавра төлөпүөнүн туруупкатын уураат, дьүөгэлэрин кытта аны сон, саҕа туһунан сахсааны саҕалаата. В. Ойуурускай
Эһиги үс тускутунан сахсааны эрдэттэн истибитиҥ буоллар өйдүөҥ этэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Туохтан эмэ айманыы-сайманыы, сүпсүгүрүү. ☉ Суета, суматоха
Сыбаайба сахсаана ааста. Э. Соколов
Каникул дьэ кэлэн, саҥа дьыл сахсаана ааһаатын кытта, Уля дэриэбинэтигэр аттанным. П. Чуукаар
Өрөмүөн буолла да, саппаас чаас тиийбэккэ сахсаан бөҕө буолар. «Кыым»

туохт.
1. Тыҥаа, кытаатан кэл (быччыҥ, тымыр туһунан). ☉ Напрягаться, напружиниваться (о мышцах, кровеносных сосудах)
Максим гимнастика оҥордо. Сүүрбэҕэлээтэ, саҥа хаарга кылыйда, буурдаата. Аҥаабылламмыт айа кирсин курдук, иҥиирэ-быччыҥа күүркэйдэ. Л. Попов
Ульяна эмээхсин илиитин көхсүн тымыра күүркэйбитин имэринэ-имэринэ эттэ. КН ТДь
2. Ис-искиттэн тыҥаан күүр, өрүкүй; туохха эмэ олус турун. ☉ Возбуждаться, вдохновляться, напрягаться; решительно настроиться на что-л. Уолаттар, албан аатырбыт өбүгэлэрдээх дьон буолалларыттан үөрэллэрэ, күүркэйэллэрэ. Болот Боотур
«Хайа, бу дьонуҥ туһаларын!» — диэтэ эһэни көрөн өрө күүркэйбитэ ааһа илик Көстөкүүн. Н. Заболоцкай
Олус күүркэйэр, наһаа элэстэнэр оҕолору иитээччи эмиэ болҕомтоҕо ылыахтаах. ОСБОо
3. Күүһүрэн кэл. ☉ Усиливаться, нарастать; обостряться
Икки улуус аналлаах дьоно быһыйдарын илдьэ бардылар. Кэпсээн-сэһэн, күүтүү-сахсаан бөҕө күүркэйдэ. Софр. Данилов
Үлэ эрчим тыына кини [дьиэ] быыкаа хосторугар хат өрө күүркэйбитэ. ПП Дь
Суруйааччы уоттаах-төлөннөөх суруйуута Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии саҕана хаһааҥҥытааҕар да ордук өрө күүркэйбитэ. «ХС»

I
туохт.
1.
сааҕынаа диэнтэн холб. туһ. Түннүккэ дьиэҕэ хаайтарбыт сахсырҕалар мустан сааҕынаһаллар. Эрилик Эристиин
2. кэпс. Туох эмэ туһунан солуута суох үгүстүк кэпсэт, быстыбат сахсаан оҥоһун. ☉ Много и бестолково рассуждать между собой о чём-л., много шуметь по какому-л. поводу
Эһиги, дьахталлар, эр киһини кытта тэҥ бырааптанныбыт диэн сааҕынаһаҕыт да, хата биһиги көҥүлбүт кэҥээтэ, һа-һа-һа! А. Софронов
Ырыынакка дьон бөҕө тоҕуорар, Сахсырҕалыы сааҕынаһан Мэссээннэр, эр-саҕа буоланнар, Сэргииллэр сиидэс таҥаһы. Баал Хабырыыс
ср. монг. загинах ‘ругать’
II
даҕ. Сааҕыныыр, сааҕынаан иһиллэр. ☉ Издающий лёгкий протяжный гул, жужжание (напр., о мухе)
Кэҕэ курдук Сэлээр кэпсээннээх, Сахсырҕа курдук Сааҕынас саҥалаах. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сааҕынас сахсырҕалар кини үрдүгэр түһэннэр, сүгүн утуппатахтар. Л. Толстой (тылб.)
△ кэпс. Олус үгүс, олус хойуу (сахсырҕаны этэргэ). ☉ Сильно жужжащий (о рое мух)
Остуолун үрдэ сүрдээх: Таракаана кытарыҥнас, Иһитэ төрүт сууйуллубат, Сахсырҕата сааҕынас, Хайаан тыына тууйуллубат? С. Тимофеев

1. даҕ.
2. Туруору буолбакка сыыйа үрдүүр эбэтэр намтыыр (сыыр, хайа тэллэҕэ, түһүү, тахсыы туһунан). ☉ Пологий, отлогий, покатый, не крутой (о подножии горы, склоне, небольшом подъёме)
   Биһиги сырыынньа сиринэн оргууй мыраан тэллэҕин устун өрө тахсабыт. Н. Заболоцкай
   Итиэннэ иккис этээс кирилиэһэ наһаа сырыынньа. С. Дадаскинов
   △ Хаптаҕай, үрдүгэ суох (мурун туһунан). ☉ Небольшой, аккуратный (о носе)
   Сырыынньа, хаптаҕай муруннаах, бэрт ис киирбэх сэбэрэлээх, сааһын ситэн эрэр хороччу улааппыт кыыс оҕо дьахтар этэ. Эрилик Эристиин
3. көсп. Сымнаҕас, намыын-намчы, көрсүө-сэмэй (хол., майгы). ☉ Мягкий, нежный (о лице), кроткий (о характере человека)
   Сырайдаах гиэнэ сырыынньата эбит, уҥуохтаах гиэнэ туруорута [эбит], Суһуохтаах гиэнэ субугура эбит — бу дьахтар. ПЭК ОНЛЯ III
   Оттон Өрүүҥкэ туһунан сахсаан «эмиэ да иистэнньэҥ, хоһуун, эмиэ да киэргэмсэх, эмиэ да сытыары-сырыынньа, эмиэ да үөрэхтээх» диэн этэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
4. сыһ. суолт.
5. Сыыйа, сытыары соҕустук. ☉ Постепенно, плавно, с небольшим наклоном (спускаться, снижаться)
   Мантан ыла суоллара биллэбиллибэт сырыынньа аллара түһэр эбит. «ХС»
   Амбразура иннигэр тубустуруору сыыр, сороҕо кыайан көстүбэт, онтон дьэ сырыынньа түһэн хотоол буолар. К. Симонов (тылб.)
6. Туох эмэ көстүүнү сырса, кырсынан. ☉ Вдоль чего-л., в направлении чего-л. «Оол арыыны сырыынньа көр эрэ
   Буруота көстөр», — диэтэ оҕонньор. А. Сыромятникова
   [Миитэрэй] тааһынан уу кырсынан сырыынньа элээрдэн кэбиспитэ тоҕуста тэйэн баран тимирбитэ. ФЕВ УТУ
   [Князь Андрей] киирэн эрэр күн уотугар килбэҥниир өрүс сүнньүн сырыынньа одуулаһан турда. Л. Толстой (тылб.)
7. көсп. Сыыйа, улам, биир тэҥник, туох да утарсыыны көрсүбэккэ. ☉ Ровно, гладко, без шероховатостей. Күндэ пьесалара социальнай конфликтара …… тыҥаан, сайдан испэт этилэр, сюжеттара олус судургутук, сырыынньа тэнийэллэрэ. ССЛИО
   Каутскай …… революция баран иһэр устаабын сырыынньа, уурбут-туппут курдук гына оҥорон биэрэллэригэр эрэ баҕалаах. В. Ленин (тылб.)
   ср. тюрк. йар ‘крутой (высокий) берег’