саҥ

даҕ., үрд. Сааллан түһэр этиҥ, чаҕылҕан курдук дуолан күүстээх; уордаах, ыар, ыар-нүһэр, олус ыарахан, дьоһуннаах, ньыгыл, олус кытаанах. ☉ Сильный, как удар грома, молнии, неимоверный (по силе, мощи); грозный; массивный, увесистый
Саалыр былыт Чаппарааҕынан чаппараахтаата, Бардам дьааһын Баһын быатынан Бас быалаата, Көҥдөй Көнтөһүнэн көнтөстөөтө. Күннүк Уурастыырап
Тулуй, кэрэ Кэтириинэ! Туох бу илин иһиллэр? Иэстэбил дьааһын этиҥин Ити илдьэ иһэллэр [өстөөҕү үлтү сынньар сэрии тыаһын туһунан]. С. Тарасов
◊ Аан дьааһын фольк. - наһаа, олус тымныы. ☉ Чрезмерно холодный, морозный
Аҕыс ыйдаах аан дьааһын кыһынтан Айманан, куттанан көрбөккө, Ыал буолан, дьиэ туттан, аал уот оттон Олорбуттар ээ син өлбөккө. И. Эртюков. Саҥ дьааһын фольк. - саамай муҥутуура, чыпчаала. ☉ Высшая ступень, степень, расцвет чего-л., апогей, вершина
Улуу ойуун Гургули Саҥа дьааһын түүн үөһүгэр, Сөрүүн тордох иһигэр Кытаанахтык утуйда, Дьикти түүлү түһээн барда. В. Лебедев (тылб.). Сөҥ (сүҥ) дьааһын фольк. - ыар-нүһэр, дьоһуннаах. ☉ Веский; внушительный; глубокий. «Ээ, дьэ, мин диэтэх киһи сүгэбалта, сүҥ дьааһын тылбын истэн олор эрэ!» ПЭК ОНЛЯ I
Мин кырыйдым, быһыыта, Түүлүм-быарым ыараата. Өлбүт дархан төрүттэрим Сөҥ дьааһын өбүгэлэрим Түүлбэр-биппэр биллэннэр Эрсэҥнэһэн эрэллэр. И. Гоголев
Бэйэм тыа киһитэ буоламмын Бэл түүнүн түһээммин ахтабын Хайҕахтаах быардары хамсатар Халыҥ тыам сөҥ дьааһын саҥатын. С. Тарасов
Дьылҕа сүҥ дьааһын сэмэлэриттэн Дьулааннаахтара эбит - диир санаа, Ыарык буолан, муҥур муҥатыйыы Чүөмпэтигэр тимиртэ. С. Данилов

I
1. аат., эргэр.
1. Алтан уонна хорҕолдьун холбуу уһаарыллыбыт былааһыга, боруонса. ☉ Сплав меди и олова, бронза
Чаҥынан оҥоһуллубут симэх. ПЭК СЯЯ
Чаҥ курдук харахтара дьону барытын куруук сиилиир, элэктиир курдуктар. Амма Аччыгыйа. Чаҥынан дьэрэкээн түһэриллибит чаппараахтаах. Н. Игнатьев
2. Алтан уонна үрүҥ көмүс холбуу уһаарыллыбыт өлбөөркөй араҕас өҥнөөх былааһыга, буолускай. ☉ Бледно-жёлтый сплав меди с небольшой добавкой серебра, нейзильбер
Көмүс буолбатах, чаҥ эбээт. ПЭК СЯЯ
2. даҕ. суолт. Чаҥынан, алтанынан оҥоһуллубут. ☉ Медный, бронзовый. Чаҥ киэргэл. Чаҥ болот
ср. др.-тюрк. чаҥ ‘колокольчик; литавры’, кит. цин-тонг ‘бронза (крепкая медь)’
II
тыаһы үт. т. Тимири тимиргэ охсуолуур курдук хатан тыас. ☉ Подражание гулкому звуку, возникающему при ударе одного металлического предмета о другой. «Чаҥ-чаҥ» диэн тугу эрэ охсор тыас иһиллэр
ср. др.-тюрк. саҥ ‘колокольчик; литавры’, кит. чжэн ‘гонг; литавры’
III
көр чэҥ
Атаҕар Адаар чаҥ адаҕалаах Кырдьаҕас Моруос оҕонньор өндөҥнөөтө. С. Васильев
Ыстапаан чаҥтан халтарыйан ууга олоро түстэ. «ХС». 2004 сыллаахха систэр, хайалар чаҥнара ирэннэр сир үрдүнэн сүүрүгүрэннэр Өлүөнэ уута хатылаан чычаарбатаҕа. КМП ДЬБ
ср. монг. цанг ‘изморозь, иней’, ног. сенъ ‘льдина’

аат.
1. Эт-сиин, быччыҥ кыаҕа, чэгиэнэ. ☉ Физическая сила, мощь
Биһиги Нинабыт тутуннаҕа түргэнин, күүһүн-уоҕун, силигирэтэн. Далан
Күүһэ-уоҕа, бөдөҥө, үчүгэйдик таҥнан-аһаан сырыттаҕына, киһи да киһи буолуох этэ. Болот Боотур. Кини күүһүн-уоҕун төрүт да кистии-саба соруммат киһи эбит. И. Бочкарев
2. Ис дууһа, санаа кыаҕа, күүһэ. ☉ Духовное начало как источник энергии, деятельности, сила духа
Кини күүһэ-уоҕа холун-буутун быччыҥнарыгар буолбатах, сүрэҕин-дууһатын дьулууругар, ырааһыгар, кырдьыгар. Амма Аччыгыйа
Бары өй-санаа, күүс-уох олоччу үөрэххэ туһуланна. Н. Лугинов
[Сынаҕы Баай Киис Бэргэҥҥэ:] Сэмэй буолуу — үтүө киһи үгэһэ, Ол эрээри өйгүнэнмэйиигинэн, Күүскүнэн-уоххунан тойон аҕаҕын, Убайдаргын таһыччы баһыйан эрэргин Харахтаах барыта көрөр. И. Гоголев
△ Эрчим, күүрээн. ☉ Стимул, заряд энергии
Саамай муҥ-саҥ туттар тирэхпитинэн, кэлэн сынньанар, күүсуох ылынар уонна саамай куттала суох сирбитинэн үүтээммит буолара. Далан
[Киирик:] Бу хайам барахсаҥҥа кэлэн дойдум эриэккэһин көрдөхпүнэ, санаам ордук чэпчиир, күүс-уох ылабын. С. Ефремов
Улахан кыһалҕалаах кэмҥэ оннук доҕордоһуу, бэйэ-бэйэни өйөһүү киһиэхэ күүһү-уоҕу биэрэр, санааны көтөҕөр, аралдьытар. С. Никифоров
3. Тугу эмэ хамсатар, хаамтарар күүс; техника күүһэ. ☉ Движущая сила; мощность двигателя
Оннооҕор массыына күүһэ-уоҕа салгын баттааһыныттан, уматыгын састаабыттан эҥин тутулуктаах. Н. Лугинов
Мин эбитим буоллар аныгы саа күүһүн-уоҕун мөлтөтүөм этэ. Алдьархайдаах алдьатыылаах саа аптамаат диэн үөдүйдэ. Ону ончу бобуохха наада. Далан
4. Модун кыах. ☉ Сила, мощь, могущество
Күүспүт-уохпут — норуот тыла, күммүт-ыйбыт — норуот тыла. Күннүк Уурастыырап
[Ньукуус:] Оо, дьэ, бу холкуос баар эбит — күүс-уох. Дьэ бу тугу-тугу тулутуох дьонуй доҕор? Күндэ
♦ Күүһүн-уоҕун үрдүгэр сылдьар — эдэр, чэгиэн сааһыгар, күөгэйэр күнүгэр сылдьар. ☉ Находиться в расцвете сил
[Мөрүөн] оччотооҕуга эдэр этэ, күүһүнуоҕун үрдүгэр сылдьара. Д. Таас

1. аат.
2. Киһи-сүөһү тахсан киирбит хойуута, куһаҕаннаабыта. ☉ Испражнения человека, животных, кал, помёт. Оҕо сааҕа. Куобах сааҕа. Борооску сааҕа
   □ [Ортуур] сылгы сааҕын ыраах тэбиэлээн төкүнүтэ-төкүнүтэ, дьиэтин диэки бэдьэйэ сиэлэн хаамта. П. Аввакумов
   △ Ынах сүөһү хойуута. ☉ Коровий помёт, навоз. Хотон сааҕын ыраастаа
   □ Саахха биһиллибэккэ үөскээбит чыычаах оҕото [кыыс], биһиги курдук буолуо дуо? М. Доҕордуурап
   Кураанахтаммыт сыарҕаларга саахтарын тиэйэн таһаартаатылар. В. Яковлев
3. Сорох үөн-көйүүр сымыыта. ☉ Яйца некоторых насекомых (напр., гниды, комнатной мухи). Быт сааҕа. Сахсырҕа сааҕа
4. кэпс. Туохха эмэ (хол., саа уоһугар, хамсаҕа) кир олоруута, мустуута. ☉ Налёт, накопившийся на чём-л. (напр., о пороховой гари в стволе ружья, зубном камне). Саа иһин сааҕа. Киһи тииһин сааҕа. Хамса сааҕа
5. даҕ. суолт. Сүөһү сааҕынан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из навоза. Саах балбаах
   □ Саах сыбахтаах хотонноох балаҕаҥҥа Баһыыкка оҕонньор …… олорор. Бэс Дьарааһын
   ♦ Сааҕа сонуур кур. — тугу эмэ тирэх оҥостон, туһанан улаатар, киһи буолар. ☉ Стать на ноги с помощью кого-л., но не испытывать к нему благодарности
   Мин бэлэммэр сааҕа сонуу-сонуу дибдигириир буоллаҕына, хайа сатаан да ыал буолан олоруохпут суох дии. А. Софронов. Сааҕын (саба) хаппахтыыр кэпс. — кэрээнэ суох кэччэгэй. ☉ Невероятно скупой, сквалыга. Сааҕын саба хаппахтыыр баҕайы (өс ном.). Саах курдук итирбит кэпс. — букатын кыаммат буола итирбит. ☉ Вдребезги напиться
   Үрүҥ арыгы аһара элбэх ууруллубут буолан, ыаллара эттэрин тартаран: «Саах курдук итирэллэрэ буолуо», — диэбиттэр. УФГ ӨТАҮТ. <Бэҕэһээҥҥи> саах үөнэ сэнээн. — киһини эдэринэн сэнээн, үөҕэн этии. ☉ Оскорбительное выражение по отношению к молодому человеку: молокосос, сопляк
   Бу хара ыттар, бу бэҕэһээҥҥи саах үөннэрэ, бу муҥнаан-сордоон эрдэхтэрин көрүҥ эрэ! Күндэ
   Эн баҕас тугу билээхтиэххиний? Өлөр алдьархайа диэни оройдооботох саах үөнэ буоллаҕыҥ дии! «ХС». Сааххын булкуйар буола кэпс. — өйгүн букатын сүтэрэ, үрүҥүхараны кыайан араарбат буола (итир, түөһэй). ☉ До полной невменяемости (напиться, впасть в маразм)
   Сааҕын булкуйар буола итирбит. <Миигинэн> тииһиҥ сааҕын суунума көр миигинэн. Төһө да быыпсай буолларгын миигинэн тииһиҥ сааҕын сууйума. Болот Боотур
   Оттон таах тииһиҥ сааҕын сууйан ыйыппат, истээри сүбэлэтэр буоллаххына, сүбэлиэм даҕаны. Суорун Омоллоон
   ◊ Саах күрдьээччи — хотоҥҥо сүөһү сааҕын ыраастааччы, хотон ыраастааччы. ☉ Тот, кто выгребает навоз (из хлева). Саахта күрт кэпс. — хотоҥҥо сүөһү сааҕын ыраастаа, хотону ыраастаа. ☉ Выгребать навоз из хлева, чистить помещение для скота
   Талкы оҕонньор дьиэтигэр суос-соҕотох олорор, кыһыныгар сааҕын бэйэтэ күрдьэр. Күндэ. Саах хомурдуоһа — сүөһү сааҕынан аһылыктанан үөскүүр хомурдуос. ☉ Жук навозный, навозник. Тимир сааҕа — тимир рудатыттан тимири уһааран ыларга хаалар тобох. ☉ Побочный продукт, получающийся при выплавке железа из железной руды, шлак. Хотон сааҕа кэпс. — хотоҥҥо баар сүөһү сааҕа-иигэ; сүөһү сааҕа. ☉ Нечистоты в хлеву; навоз
   Ол Баай Байбал уолугар ойох таҕыстар эрэ, хата, Баай Байбалга хамначчыт буолан, хотон сааҕын хоруйуох этэ. П. Ойуунускай
   ср. др.-тюрк. саҥ ‘птичий помёт’, кирг., перс. заҥ ‘кал’