побуд. от саһааннаа =.

аат. Оттор маһы саһааннаан туруорар киһи. ☉ Человек, складывающий дрова в сажень. Саһааннааччылар туспа мунньустуҥ. Саһааннааччы да араастаах

саһааннаа диэнтэн дьаһ
туһ. [Оттор мастарын] олбуорга тиэйтэрэн, эрбэтэн, хайыттаран, саһааннатан кэбиһэллэр. ПДН ТБКЭ

саһааннаа диэнтэн бэй., атын
туһ. Кыс маска элбэх эрбэммит, хайытыллыбыт мас саһааннанар. Ф. Захаров

аат. Кыра дүлүҥ. ☉ Чурбан маленького размера
[Киһи] кыракый дүлүҥкэйгэ маар диэки хайыһан олорунан кэбистэ. Уустаах Избеков
Олбуор иһигэр сүөкэммит дүлүҥкэйдэри хайыта-хайыта саһааннаан барбыттара. Е. Неймохов

хайыт диэнтэн атын
туһ. Үөрэҕэс аҥаарын эмиэ хас да гына хайытыллар. Хомус Уйбаан
Сааскы мэччирэҥ икки сезоҥҥа хайытыллар: эрдэтээҥҥи сааскы, хойукку сааскы. РВ ТЯ
Оҕонньор да быар куустан олорбокко хайытыллыбыт хардаҕастары саһааннаата. А. Кривошапкин (тылб.)

туохт., кэпс. Күүскэ, харса суох тугу эмэ гын (үксүгэр туохт. кытта тут-лар). ☉ Делать что-л. очень энергично, смело, с размахом (обычно употр. с гл., усиливая его знач.)
«Чэ, чэ, олорумаҥ, ыйытан кумахтаан иһиҥ!» — ким эрэ түгэхтэн саҥарда. И. Семенов. Дуоһуйуохтарыгар диэри сибиэһэй эти сиэн кумахтыыллар. ЯАМ ҮүСС
Үлэһиттэр тахсан мас кэрдэн, саһааннаан кумахтаабыттарын дьон-сэргэ улаханнык астына көрдө. «Кыым»

аат.
1. Мас лабаата эбэтэр иирэ, ыарҕа быһыта охсуллубута; онтон оҥоһуллубут туох эмэ оҥоһук. ☉ Обрезанные ветви деревьев или разрубленный тальник; какое-л. сооружение из такого материала
Оҕонньор чохороон сүгэтинэн иирэлэри быһыта охсон сэтир баайар, киирэн үрэҕин быспытынан барар. Н. Якутскай
Былыргылыы улахан балаҕан дьиэ иһигэр күөх оту тэлгээбиттэр, сэтир бөҕөнү аспыттар. Эрилик Эристиин
Күһүн мунду төннөр чоруун, кылгас кэмигэр үрэххэ сэтиринэн быһыт оҥороллоро. К. Уткин
2. Мас лабаатын эбэтэр иирэни, талаҕы тэлгэтэн оҥоһуллубут олбох. ☉ Подстилка из веток деревьев или тальника
Куницын кыайан атаҕар турбат буолан, сэтир орон үрдүгэр сыппыта. Суорун Омоллоон
Эһэтин этин тиитин анныгар сэтир тэлгэтэн баран, саһааннаан кэбиһэр. «Чолбон»
Эттэнэн сэтир үрдүгэр чөмөхтүү быраҕыллыбыт эти эргийэ хаамта. Р. Кулаковскай
ср. осм. сэдир ‘площадка, на которой устроена восточная софа’

туохт.
1. Тугу эмэ эриэн гын, эриэн буоларын курдук оҥор. ☉ Делать что-л. пёстрым, полосатым, цветным
Остуолбалары үрүҥ-хара кыраасканан эриэннээн баран, сыыр хааһыгар туруораллара. Н. Абыйчанин
2. Мас (хол., сиэрдийэ) субатын алдьаппат курдук хатырыгын суор, кыс. ☉ Тесать, обтёсывать (напр., жердь), не повреждая внутренний слой дерева
Дүлүҥ оҥорон эриэннии-эриэннии, …… биирдии сыарҕа буолар гына чөмөхтөөн иһэллэр. М. Доҕордуурап
Оҕонньор сиэрдийэтин кэрдэн, эриэннээн симнэ. КН ПБ
Тутуу, оттук мас төбөтүн эриэннээн чөмөхтөөһүн, маһы саһааннаан тиэйии …… көдьүүһэ үгүс этэ. «Кыым»
3. кэпс. Онон-манан эриэннэн, эриэн буолан бар (хол. хаар ууллан барыыта). ☉ Быть пёстрым, пестреть (напр., во время таяния снега)
Халдьаайы быардарын хаара улам хаптайан, сир эриэннээн, хараара сатаан эрэр. Н. Заболоцкай
Кус ордук үгэннээн кэлэр кэмэ, оттон манна сорох сир хаара эриэннии да илик. «Чолбон»

аат.
1. Туох эмэ үөһэтэ, үөһээ ньуура. ☉ Верхняя часть, верх, поверхность чего-л.
Өрүс үрдэ үрүмэтийэн Үүт мэндээр эргийдэ. Т. Сметанин
Дьиэ үрдүттэн буор тохтон саккырыыра. «ХС»
Хотон үрдэ намыһах буоллаҕына сүөһү ордук мөлтөх туруктанар. СЫаКЫ
2. Дьиэ ис өттүттэн үөһэ сабыыта. ☉ Верхнее внутреннее покрытие помещения, потолок
Үрүппүтүн сабыы билигин проблема буолбатах, ырыынакка тиийиэххэ эрэ кэрэх. ДьХ
Былыр-былыргыттан үгэс буолбут ньыманан балаҕан буоллун, нуучча дьиэтэ буоллун, үрүтү өһүө үрдүгэр тэлгэтэ ууруу буолар. АЭ ӨӨКХ
♦ Айах үрдүн аһаа (охтор) (кымыс үрдүн ис) — ас үрдүн аһаа диэн курдук (көр ас III)
Бу түһүлгэҕэ түһэн айах үрдүн аһаа! Сырыы киһитэ сылайбытыҥ буолуо, айан киһитэ ааспытыҥ буолуо. Ньургун Боотур
[Казахстаҥҥа] Кэс тыл бэрдин кэпсэттибит. Кымыс үрдүн истибит. Күннүк Уурастыырап
Айах үрдүн охторон, далбар мааны бөҕөнү көрсөн, Сахаар оҕонньор айанньыттар быыкайкаан дьиэлэрин баар-суох бастыҥ оронугар талбытынан нарайан хоммута. В. Яковлев
Сир үрдүн бааһырдан сылдьар — сири <буору> бааһырдан сылдьар диэн курдук (көр бааһырт). Мин да төһө өр сир үрдүн бааһырдан сылдьыахпын аны кэлэн сир-уот былдьастамый? Н. Лугинов
Сүһүөҕүн үрдүгэр сылдьар — күөгэйэр күнүгэр сылдьар диэн курдук (көр күн). Убайа үксүн киниэхэ, сүһүөҕүҥ үрдүгэр сылдьар киһиэхэ, эрэнэн арытардыгар букатын ыһыктынан кэбиспит курдук, ыараханнык өйөнөн сыҕарыҥныыр. П. Аввакумов
Эн билигин сүһүөҕүҥ үрдүгэр сылдьар, күүһүҥ-уоҕуҥ үрдэ буолбат дуо?! М. Горькай (тылб.)
Сыарҕа үрдүттэн отун көр сыарҕа. Эрдэттэн маһы мастааһын, саһааннааһын, кэмигэр тиэйэн киллэрии диэн суох, бары сыарҕа үрдүттэн оттунан олороллор. ТСР. Сылгыта сылгы үрдүнэн барбыт, ынаҕа ынах үрдүнэн барбыт фольк. — сылгыта, ынаҕа олуһун дэлэйбит, үксээбит. ☉ Скот его расплодился (букв. кобылы его через кобыл пошли, коровы его через коров пошли). Үрдүгэр түс — 1) кими эмэ күүскэ мөҕөн-этэн, саҥараниҥэрэн бар. ☉ Набрасываться с руганью на кого-л.
Уолум майгытыттан, сигилититтэн кэлэйэн олоробун. Абабар ытыы-ытыыбын, ити оҕонньорум үрдүгэр түһэбин да, кини даа хайдах гыныай. А. Софронов
[Аада ити киниискэни булбута буоллар] тута айдааран туруо, кэргэнин үрдүгэр түһүө, миигин үҥэн кыра куораты таарыппакка ыытыа этэ. В. Протодьяконов
Кини бу сырыыга Арбатскай үрдүгэр түспүтэ. В. Яковлев; 2) тугу эмэ түргэн үлүгэрдик, үлүмнэһэн харбаа, харбаан ыл. ☉ Набрасываться на что-л., хвататься за что-л. Килиэп үрдүгэр түстүлэр
Маска ууран аҥарын сүгэнэн хайа охсон ылан түҥэтиннилэр. Амма Аччыгыйа
Өлөөнчүк үөрүүнэн саа үрдүгэр түстэ. Болот Боотур; 3) тугунан эмэ күүскэ үлүһүй, таттаран туран дьарыгыр. ☉ Сильно увлекаться чем-л., тянуться к чему-л.. Киэһэ аайы дискотека үрдүгэр түһэр
□ Аһаан бүттэ да кинигэ үрдүгэр түһэр. НАГ ЯРФС II
Настаа кыыс сололоно эрэ түстэр, кинигэ үрдүгэр түһэр идэлээх. «ХС»
Үрдүгэр уот отун көр уот II. Баччааҥҥа диэри сорудахтарын толоро иликпин. Кэлэннэр үрдүбэр уот оттоллоро буолуо. НАГ ЯРФС II
Үрдүгэр үҥкүүлүүр көр үҥкүүлээ. Бу дьиккэрдэр үрдүбэр үҥкүүлээтэхтэрин. Л. Попов
Норуоту көмүскээччилэр хаайыллаллар, оттон тойоттор, ырҕайбыт истээхтэр, көҥүл лоһордоһоллор, биһиги үрдүбүтүгэр үҥкүүлүүллэр. А. Фёдоров
«Буолумуна, иэстэһии буоллаҕа, көҥүл үрдүбэр үҥкүүлээн эрдэххит», — дии санаата да, бөтөн хаалла. Н. Апросимов. Үрдүгэр чохчойор кур. — кими эмэ кэрээнэ суох мэлдьи атаҕастыыр, муҥнуур-сордуур. ☉ Постоянно унижать, оскорблять кого-л. (букв. на нём испражняется)
[Күөх Көппө:] Бары мин үрдүбэр чохчойдохторой, миэхэ тойомсуйдахтарай. Суорун Омоллоон
Били Толоон уола Хабырыыс сүөһү умсар баҕайыта ини. Ол аайы мин үрдүбэр чохчойоро биллибэт. «ХС». Үрдүнэн ааһар (барар) — наар ким эмэ үрдүнэн буол, кинитэ суох буолума. ☉ Постоянно обрушиваться, наваливаться на кого-л. (напр., хлопоты, испытания)
Хас ыалдьыт, хоноһо — барыта мин үрдүбүнэн ааһар. А. Софронов
Урут мунньах наар Акулина Евстафьевналаах үрдүлэринэн ааһара. Софр. Данилов
Нэһилиэккэ ыытыллар хас тэрээһин, тойоттору көрсүү, атаарыы барыта мин үрдүбүнэн барара. «ХС». Үрдүнэн көтөр — туохтан эмэ кыһыйбытын-абарбытын киминэн эмэ таһаарар. ☉ Выместить свою обиду, злобу на ком-л.
Сүрэххэ-быарга мунньуллубут абаны-сатаны ханна тарҕатыаҕы билбэт буолбут дьон эмиэ кини үрдүнэн көтөллөр. Эрилик Эристиин
Ол Кыталыктаах таҥаратын дьиэтигэр олорор ороспуонньуктар түбэһэн эн үрдүгүнэн көтөөйөллөр? «ХС». Үрдүнэн күөх оту тэлгэтэн баран, түгэҕинэн үөдэни дьө- лө хаспыт — ис дьиҥин кистэнэ сылдьар, сирэй көрбөх. ☉ Лицемер, таящий злобу против кого-л. (букв. сверху настлавши зелёной травы, под низом бездну прорыл). Үрдүнэн үрүҥ чыычааҕы, аннынан сур күүдээҕи аһарбат — бэргэнник ытар, тугу да аһарбат. ☉ Стрелять без промаха
Үрдүбүтүнэн үрүҥ чыычааҕы өрө көтүппэтэрбит, анныбытынан уһуктаах тумустаах сур күүдээҕи даҕаны аһарбатарбыт ханнык этэ диэн ытар дьон буолуохтаахтар. Н. Заболоцкай. Үрдүттэн саба быра- ҕан — ис дьиҥин билбэккэ, күдээринэ. ☉ Не вникая в суть дела
Сүбүрүнүтүөтү дьон үксэ, иһин-таһын ырыҥалаабакка, үрдүттэн саба быраҕан, байылыат олбохтоох, көтүтэр кынаттаах көҥүлбосхо олоххо холуу саныыр. «ХС». Үрдүттэн түһүмэ — кимтэн эмэ арахсан биэрбэккэ буулаа, салгыт, хал оҥор. ☉ Постоянно приставать к кому-л., надоедать, докучать кому-л. (букв. не слезать с кого-л.)
Ити буоллаҕына мин эһиги үрдүгүтүттэн, үүрэ иликкитинэ, сэттэтэ түһүөм. В. Яковлев
Сыҥааҕа тахсыаҕыттан, тос мааскатын ылыаҕыттан ыла Чиэппэрдээх Дьэллиги үрдүттэн түспэккэ, үрүт үрдүгэр соруйарын тосту уураппыта. «ХС». Үрдэ суох — туох да былаана, бэрээдэгэ суох, аҥар кырыытыттан (хол., тугу эмэ суох оҥор, кыдый). ☉ Беспорядочно, без разбора (напр., истреблять, уничтожать)
Ол билигин да хатыҥы, талаҕы үрдэ суох кэрдии туох аанньалаах үһү. П. Аввакумов
Саас куһу-хааһы, көтөрү туох да үрдэ суох кыдыйыы көтөр-сүүрэр эстэригэр тиэрдиэ. Булчуттарга к. Үрдэ суох хаһааҕа (баһаарга) киир- бит — күрүөтэ (күлүүһэ) суох окко (үпкэ) киирбит диэн курдук (көр күрүө)
Үрдэ суох хаһааҕа киирбит, таптаабытынан хоро таһар итинник ымсыы, иҥсэлээх дьон кытаанахтык сэмэлэниэх тустаахтар. «Кыым». Били дьахтар иҥсэтэ батарымына, киһи тахса сылдьыан тулуйумуна, оҕуһун кимиэхэ эрэ өлөртөрө охсон, үрдэ суох баһаарга киллэрэн чалбааттатара буолуо. «Кэскил». Үрдэ үүс бэргэһэ, анна адьыр уу — көстөр дьүһүнэ мааны эрээри, иһэ (быһыыта-майгыта) түктэри куһаҕан, сидьиҥ. ☉ соотв. хорош лицом, да чёрен душой (букв. сверху — рысья шапка, снизу — грязная вода — о людях с обманчивой внешностью). — Киэбир, чолоҥноо, эн да үрдүҥ үүс бэргэһэ, анныҥ адьыр уу ини, — Бүөтүр Уйбаанабыс, хойохтоох санаата хойдон, харыс үрдээбиккэ дылы буолбут. «Кэскил». Үрүт күүстээх — дуоһунаһынан, солотунан туһанан дьоҥҥо бэйэтин санаатын соҥнуу сатыыр киһи. ☉ Используя своё превосходящее должностное положение, навязывающий своё мнение другим. Кини тойон буолан, үрүт күүстээх, ол иһин мин тылым, төһө да кырдьык буоллар, хаалар. Н. Григорьев. Үрүтүн үөһэ (үрүт үрдүгэр) — биири, этиллибити хос-хос (хатылаа, лэбэйдээ). ☉ Надоедливо, многократно (повторять одно и то же)
Бу курдук Ыстапаан Бэдэһиэйэп үрүтүн үөһэ саҥаран көмөлүйэн ыгыллан барда. Бэс Дьарааһын
Никон оччолорго, үгүс киһи мөрөйдөөһүнүгэр баһыттаран, өрүү биири үрүт үрдүгэр кэлиилии кэбэ туран, уус тыллаах Уйбаан тииһигэр үгүстүк кыбыллара. Н. Апросимов
Төрөппүттэр оҕоттон арахсыбакка хас күн аайы биири үрүт үрдүгэр этиэ суохтаахтар. Дьиэ к.