прил
хайытыллыбыт

саһааннаа диэнтэн бэй., атын
туһ. Кыс маска элбэх эрбэммит, хайытыллыбыт мас саһааннанар. Ф. Захаров

сущ
(мн. ч. нет)
эрбэммит, хайытыллыбыт мас

аат.
1. Балтараа сэнтимиэтир уһуннаах хайытыллыбыт талах кэрчиктэриттэн оҥоһуллубут тыксан оонньонор сахалыы остуол оонньуута. ☉ Якутская настольная игра в щелчки, где косточками обычно служат разрубленные дольки тальника длиной в полтора сантиметра
Оҕо аймах хабылык, тыксаан, дурда эргитиитэ диэннэри урааннаах уһун кыһыны быһа балаҕаҥҥа хаайтаран олорон оонньуур. ЧМА ЭТНББ
Сорох киэһэ эдэрдэр уруккуларын санаан, остуолларын үрдүгэр хабылык, тыксаан оонньууллар. «ХС»
2. Тыксаан оонньуутугар туттуллар тэрил: балтараа сэнтимиэтир уһуннаах хайытыллыбыт талах кэрчигэ. ☉ Косточка — инструмент для якутской настольной игры в щелчки, представляющий собой отрубок тальника длиной в полтора сантиметра
Ким да миэхэ хабылык, тыксаан, талах ынах оҥорбот. Е. Неймохов
Оонньууларга туттуллар тэриллэри, оонньуурдары (мас сааны, мас ынаҕы, аты, тыксааны) барытын оҕолор бэйэлэрэ оҥостоллоро. ВПК СОо

туохт.
1. Оттор маһы саһаан курдук кыстаа, саһаанна туруор. ☉ Складывать дрова в сажень, ставить сажени. Эрбэммит маһы саһааннаа
□ Оҕонньор да быар куустан олорбокко хайытыллыбыт хардаҕастары саһааннаата. А. Кривошапкин (тылб.)
2. Туох эмэ устатын, ырааҕын саһаанынан кээмэйдээ. ☉ Мерять, измерять что-л. в саженях
Туһалаах, быйаҥнаах сири барытын арсыыннаан, саһааннаан, хаамыылаан баран, хас дууһа аайы түҥэтиэхпит. А. Сыромятникова

II прил. (разбитый на куски) хайытыллыбыт, хайдыбыт; кыраламмыт, кө-йүллүбүт, тойуллубут.

даҕ., түөлбэ.
1. Хайытыллыбыт мастары туруору уурталаан тутуллубут (дьиэ, балаҕан туһунан). ☉ Построенный из расколотых вдоль и вертикально поставленных бревен (о маленьком строении, шалаше, избе)
Биэрэстэ кэриҥин барбахтаабытын кэннэ кубалаҥ мастардаах куруҥ ортотугар саҥардыы сааҕынан сыбанан эрэр быыкаайык кыайах дьиэ оҕото көһүннэ. Күндэ
Кыстык угун саҕа кыайах балаҕаны булан, уот оттон, хаары уулаан, аһаан, хонон тураллара. П. Филиппов
2. Туу маһа буолар сарт. ☉ Щепа на прутья для плетения стенок верши.

1. даҕ. Эриллэҕэс утары саастаах (мас). ☉ Свилеватое, непрямослойное (дерево). Харсаах мас үчүгэйдик хайытыллыбат
2. Утарытын була, оҥоро сатыыр, өһөс, бөппүрүөк. ☉ Упрямый, непокорный, несговорчивый, строптивый
   Онтукам, биһиэнэ буолаары, кэдирги сигилилээх, харсаах майгылаах дьахтар түбэстэҕэ үһү. Н. Неустроев
   [Үчүгэй Үөдүйээн:] Сорумуҥу тулуйумуна, кини арыт ардыгар эригэр өрөлөһөр, бу иһин харсаах, тыйыс майгылааҕынан аатырар. Күннүк Уурастырап. Кыыс Хотун итинник харсаах киһини көрсө илигэ. А. Сыромятникова
   ср. уйг. карши ‘против’, кум. къаршы ‘против; противостоять’

туохт.
1. Тугу эмэ үрүт-үрдүгэр сааһылыы уурталаа. ☉ Класть, складывать что-л. слоями, по порядку, друг на друга
Бии кыргыттар Таһыттан киирээт, Тас таҥастарын Наар-наар дьаарыстаатылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кинилэр бэрэбинэлэри мас хайытар араама көлөһөтүгэр аҕалан уураллар, хайытыллыбыт маһы дьаарыстыыллар. М. Доҕордуурап
Хаптаһыннары устуруустаан дьаарыстыыллар. Д. Таас
2. көсп. Тылы тылга наардаан тугу эмэ ай (хол., хоһоон). ☉ Сочинять, слагать что-л., подбирая нужные слова
Ый быыһа хараҥа түүҥҥэ мин Ырыабын дьаарыстыы хонобун. Күннүк Уурастыырап
Хоһоон тылын сааһылаата, Кумааҕыга ону дьаарыстаата. С. Васильев
Антон Фомич бэйэтин лиэксийэлэригэр устудьуоннарга биэрэр өйдөбүллэрин биир да сыыс тыла суох саассааһынан уурталаан, дьаарыстаан таһаарара. «ХС»

аат. Хотугу оройуоннар олохтоохторо салгыҥҥа хатаран, буруоҕа ыһааран хаһааска уурар балыктара (эрдэтинэ уһаты хайытыллар, уҥуоҕа ылҕанар, туора кэрдиистии быһыллар). ☉ Вяленная на солнце (иногда и копченая) рыба, заготовляемая впрок жителями северных районов, юкола (предварительно разрезается вдоль, очищается от костей и надрезается поперек примерно через сантиметр)
Татыйаана таһыттан киирэн кэллэ, сыгынньахтанаат, остуолга олорон, чэй кутунан, дьуухала ылынан соролоон сиэтэ. В. Протодьяконов
Аҕата чыыр балыгы ыраастыы, кэрэниистии бысталыы, күн уотугар хатара уура, дьуухала оҥоро олороро. И. Федосеев
Дьуухала минньигэс ас, онуоха эбии кыһыҥҥы хаһаас. «ХС»
Өлүөрэ чыыра күндүтүк сыаналанара, кэлин чукчалар биир дьуухала сыыһыгар муора кыылын күндү тириититтэн тэлиллибит былас быаны биэрэллэрэ, уу оҕуһун муоһун да кэрэйбэт этилэр. С. Курилов (тылб.)