1) озвереть, рассвирепеть; 2) перен. потерять человеческий облик, стать бессовестным, бесстыдным, нахалом, обнаглеть.

1. межд. выражает ощущение острой боли, напр. при ожоге и т. п. ой, ай; абытай , тоҕо итиитэй ! ой, как горячо!; абытай , илиибин иннэнэн астым ! ой, я уколол руку иглой!; 2. перен. вызывающий ощущение жжения; жгучий, палящий; киһи тыла уоттааҕар абытай погов. человеческий язык жжёт пуще огня # абытай киһи разг. бедовый парень.

аат., хом. суолт. Сир үрдүгэр олорооччу киһи барыта. ☉ Человеческий род, человечество
Кэллэҕим бу аата, дьэ кэрэ, Ийэ сир эргийэр киинигэр, Дьон аймах кэскилин эрэлэ Тутуллар-айыллар биһигэр! Күннүк Уурастыырап
О, мин хаан уруу Сэбиэскэй норуотум! Эйиэхэ дьон аймах махтанан, Бокулуон ууруохтун! Эллэй
Ханна да ырааппакка туран, Тамерлан куорат норуотун көрбүт киһи дьон аймах икки кылааска хайдыспытын чопчу билиэн сөп этэ. Эрилик Эристиин

туохт.
1. Урукку чөлгөр түс, урукку көрүҥҥүн ыл (ыалдьан, ыран баран көммүт сүөһү туһунан). ☉ Восстановиться, обрести прежний вид (о скоте, который оправился после болезни, истощения)
Ыалдьыбыт табалартан үс өллө. Сорохторо бэйэлэрин киринэллэрэ ааһан, дьэ сүөһүтүйэ быһыытыйдылар. ИИА КК
2. көсп. Киһи киэбин-киэлитин, майгытын-сигилитин сүтэрэн, мөкү, сидьиҥ майгылан. ☉ Потерять человеческий облик, опуститься до скотского состояния. Бу киһи арыгыны наһаа истэҕинэ сүөһүтүйэр

частица модальная, выражает утверждение, усиление высказываемой мысли ведь, же; уж; кырдьык эбээт ведь правда; букатын оҕо эбээт! ведь он совсем ребёнок!; тахсыбат эбээт! не выходит же!; сынньанар үчүгэй даҕаны эбээт! уж как хорошо отдыхать!; тохтуо эбээт! нет уж! # эбээт доҕор выражает страх, связанный с внезапностью, неожиданностью действия: ол истэҕинэ, эбээт доҕор, үрдүгэр сүрдээх улаханнык киһи күлэн тоҕо барда он шёл-шёл, и вдруг, о ужас, над ним раздался громкий человеческий хохот.

аат. Хара дьүһүннээх, умсаахтааҕар быдан улахан, тумсугар хохуоралаах, кыһыл атахтаах үөл кус бииһэ. ☉ Турпан
Көтөр кынаттааҕы андыттан саҕалаан баран, ээбиллэни умнар сатаммат этэ. Н. Заболоцкай
Онно ийэ анды кынатынан сапсына-сапсына боотурҕаан эрэрдии: «Так-так-так!» — дии-дии, тула холоруктуур. Н. Якутскай
Анды этэ — күндү ас, кэһиитутуу буолар. Багдарыын Сүлбэ
ср. др.-тюрк. аҥыт ‘красная утка’
◊ Анды балык түөлбэ — туут уонна уомул булкаастарыттан үөскээбит, сэдэхтик көстөр өрүс балыга: тууччахха маарынныыр, киһи саҕа усталаах, тумса анды кус тумсугар майгынныыр. ☉ Редкая речная рыба, помесь нельмы и омуля: похожа на нельму, длиной в человеческий рост, имеет нос, напоминающий нос турпана. Балыгы быһыы — тутуу хоһуйан ааттааһын түбэлтэлэрэ биһиэхэ бааллар. Холобур, анды балык, баҕа балык, быа балык, сыа балык, тимэх балык, тойон балык. Багдарыын Сүлбэ

туохт.
1. Киһиттэн тэй, үргүүк, тэһии буол (хол., иитиэх кыыл, сүөһү туһунан). ☉ Становиться диким, дичать, одичать (о домашних животных)
Табалара кэнникинэн кыыллыйан, чугаһаабат да буолла. Болот Боотур
Ытыалаһыы ортотугар кыыллыйбыт аттары өрө мөхтөрбүтүнэн сылдьан, көлүйэн уонна ыҥыырдаан бүтэрбиттэрэ. Эрилик Эристиин
Билигин быаҕа үөрэппэтэххинэ, убаһаҥ сотору кыыллыйан хаалыыһы. «ХС»
2. көсп. Киһилии майгыгын сүтэр, адьырҕа кыыллыы быһыылан. ☉ Потерять человеческий облик, озвереть, остервенеть
Кыыллыйбыт өстөөххө Кырыыспыт уһуктанна, Кырдьыкпыт туһугар Кырыкпыт биилэннэ. Саха нар. ыр. III
Абаҕа оскуолатын …… эдэр пионердара кыыллыйбыт бандьыыттары утары хорсуннук охсуспуттара. Н. Якутскай. Кыыллыйбыт өстөөх хоттордоҕуна кыыллааҕар да сидьиҥ кэмэлдьилэнэр… П. Егоров
3. көсп., кэпс. Дьонтон-сэргэттэн тэйэ тутун, соҕотоҕун сырыт. ☉ Дичиться, чуждаться людей
Илэ абааһы сирэйин кэтэн, түптээх олоҕу олорбокко, кыыллыйан дьонуттан саһан, куота сылдьар, хата ханна чугас ойуун кыырдын да, онно баран олорор. Саха фольк. Кэнникинэн ол кини кыыллыйан да барбыт, Сорох-сорох сирдэргэ, «Чучунаа» аатырбыт. М. Ефимов
Дьон кэлиэх, сылдьыах да буолтун иһин, бэйэм кыыллыйан, тэйэн хаалтым. Н. Заболоцкай

1. аат.
2. Олус түктэри быһыы, киһи сүөлүргүүр суола, дьыалата. ☉ Скверный, дурной, ужасный поступок; безобразие
   Манна дьиэҕэ буолбут дьаабыны биһигиттэн бэйэбититтэн атын ким да билбэт. Күннүк Уурастыырап
   Дьон үксэ ынырык дьаабыттан [бандьыыттар дьону сэймэктээбиттэриттэн] хараастан дьиэлэригэр тарҕастылар. Амма Аччыгыйа
   Чугаспытыгар сэнэрээттэр түһэн дэлбэритэ тэптилэр. Киһи төбөтүн өндөппөт дьаабыта буолла. И. Сосин
3. Туох эмэ ис дьиҥэ, бэрээдэгэ (үксүгэр мэлдьэх суолталаах этиилэргэ сөбүлээбэт дэгэттээх тут-лар). ☉ Состояние, ход чего-л. (преим. употр. в контексте отриц. с оттенком недовольства, осуждения)
   Ээ, суох доҕор, мин бэйэм даҕаны дьаабытын билбэккэ сылдьабын. Амма Аччыгыйа
   Мунньахтара буоллаҕына бэрээдэгэ алдьанан, мунньах дьаабыта суох буолан хаалла. Эрилик Эристиин
4. даҕ. суолт. Куһаҕан, түктэри; мөлтөх, мөкү. ☉ Плохой, безобразный; скверный, дурной
   Таҥас-сап өттүнэн дьаабы киһи буолбут. Күннүк Уурастыырап
   Дьаабы таҥастаах, дьүдьэх дьүһүннээх Боруукай балта …… саккыраан киирдэ. Болот Боотур
   Эйиэхэ бэрт элбэх дьон сылдьарын көрөбүн, ол гынан баран итириктээһин уонна дьаабы быһыылар тахсыбаттар. М. Горькай (тылб.)
   ♦ Дьаабытыттан ааспыт - куһаҕан быһыыламмыт, уруккутуттан түктэри өттүгэр уларыйбыт. ☉ Измениться в худшую сторону; потерять человеческий облик
   Өрүүскэ дьаабытыттан ааһан сылдьар: ол-бу дьону барыларын кытта орооһор. Күндэ
   ср. тюрк. йабыҕ, ябык 'плохой; худой, тощий'
5. сыһ. суолт. Сиэрэ суох, киһи сүөлүргүөх. ☉ Очень, слишком, чересчур, чрезмерно
   Дьаабыта суох кыра. Боруллуо тойон баартын кэннэ, Чаркый [чөркөй] диэн ааттаах, дьаабыта суох аччыгый кус, Боруллуо хотунугар иннигэр-кэннигэр түһүтэлээтэ. Саха фольк. Дьыалата суох тыыллаҥныы, Дьаабыта суох дьааһыйыы - Манна эбит! П. Тобуруокап

туохт.
1. Киһилии олохтоох, киһи сиэринэн буол. ☉ Очеловечиваться, принимать человеческий облик
Айанньыт дэриэтинньиги баанньыкка дэлби сууйбут, баттаҕын, тыҥыраҕын кырыйбыт, киһилии таҥыннарбыт. Кини …… онтон ыла киһитийбит үһү. И. Гоголев
Эбисийээнэҕэ маарынныыр дьон бэрт бытааннык, мөлүйүөнүнэн сыллар усталарыгар, киһитийэн испиттэр. БИГ ӨҮөС
2. Киһи-хара буол, үчүгэй киһи буол. ☉ Стать человеком, выйти в люди
[Кытыгырас Барааччы үрүҥ Уолаҥҥа:] Хата биһигини эн өлбөт өттүбүтүнэн сүбэлиэ, киһитийэр өттүбүтүнэн кэпсиэ. ПЭК ОНЛЯ I
[Манчаары:] Ким да миигин Киһи-хара буолан, киһитийэн чэчирээ дииллэрэ биллибэт. Суорун Омоллоон
3. кэпс. Көнөн, өйдөнөн киһилии буол; сиэрдээх олохтон. ☉ Становиться порядочным, вести себя пристойно; образумиться
Ойох ыллар, баҕар, өйүн-төйүн булунан киһитийиэх этэ. П. Ойуунускай
Эрбит тойон киһитийиэҕин өйүм хоппот. Софр. Данилов
Сэриигэ ньиэрбэтин сиэтэн кэлбит оҕоҕун аһара ыгыма, Сыыйа кини да киһитийэн иһиэ дии. У. Ойуур
4. көсп. Ыарахан ыарыыттан өрүттэн, сэргэхсий. ☉ Оправиться от тяжелой болезни
Мин ити курдук балтараа ый балыыһаҕа сытан, балачча киһитийэн таҕыстым. П. Тобуруокап
Өксүөнтэй арыый киһитийэн истэ. Урут кэпсэттэххэ мэнээк килээриччи көрөн кэбиһэр бэйэтэ, ыйытыыга биир-икки тылынан хардарар буолла. «Чолбон»

I 1) человек, персона || человеческий, людской; эр киһи мужчина; эдэр киһи молодой человек; киһи аймах человечество; киһи тыла а) человеческое слово, людская речь; б) людская молва; киһи тыла уоттааҕар абытай погов. человеческое слово жжёт пуще огня; 2) кто-то, некто || чей-то, чужой; манна киһи сылдьыбыт здесь кто-то был; киһи киэнэ чужая вещь; киһи киэнигэр баҕарыма - бэйэн киэниттэн матыаҥ посл. не желай чужого— своего лишишься.
II частица модальная, выражает желание говорящего, употр. с ф. гл. прош. результативного вр. или именем обладания на =лаах бы; көрбүт киһи увидеть бы; саалаах киһи иметь бы ружьё; туох эмэ тустаах үлэлээх киһи иметь бы какую-нибудь определённую работу; кинини көрсүбүт киһи встретить бы его; киһи аһыныах выражает жалость: киһи аһыныах , тоҕо кыратай ! какой же он маленький, бедняга!; киһи аһыныах , ытыы турара он стоял и плакал, и было жаль его; киһи күлүөх смешно; киһи күлүөх , остуоруйаны дойҕохтоомо ! что ты мне сказки рассказываешь, смешно!; киһи кыбыстыах даже стыдно, просто неудобно; киһи кыбыстыах инньэ диэбитэ баар он так и сказал, даже стыдно было ; киһи кыпыйыах зло берёт; как досадно; киһи кыпыйыах кини өссө күлэр он ещё и смеётся, прямо зло берёт; киһи кэлэйиэх выражает досаду, глубокое разочарование, вызванные чьим-л. неблаговидным поступком или неудачными действиями: табаарыпым буолуохсут , киһи кэлэйиэх , инньэ гынна а мой, с позволения сказать товарищ, к моему глубокому разочарованию, поступил так; киһи кэлэйиэх , бу сытар куобаҕы сыыһан кэбиһэр к досаде, он промазал в зайца, лежащего совсем близко; киһи саатыах стыдно; к стыду; киһи саатыах , саамай бастыҥ үлэ-һиппит ыйдааҕы былаанын толорботох к стыду, самый передовой работник не выполнил свой месячный план; киһи өһүргэниэх выражает обиду на чьи-л. слова или смех: киһи өһүргэниэх , күлэн тоҕо барда он вдруг разразился таким смехом, что впору было обидеться; киһи өһүргэниэх , дьон ортотугар инньэ диэтэ он при всех сказал такое, что можно было обидеться; киһи үөрүөх к радости; киһи үөрүөх , оҕолорбут үчүгэйдик үөрэнэллэр к радости, наши дети хорошо учатся; киһи хомойуох к огорчению; киһи хомойуох , бүгүн ардахтаах тымныы күн буолла к огорчению, сегодня дождливый холодный день; киһи ымсыырыах как завидно; просто завидно, даже завидно; киһи ымсыырыах , үлэ-лииллэрэ үчүгэйин ! как хорошо они работают, просто завидно!; оҕолор , киһи ымсыырыах , үөрэ-көтө , оонньуу сылдьаллар просто завидно, как ребята веселятся, играют; киһи эрэ буоллар всё-таки; киһи эрэ буоллар дьулайбыт всё-таки он испугался (обычно говорится о незаурядных людях, проявивших в определённых обстоятельствах человеческую слабость); киһи эрэ кыпыйыах любой обидится, кому не будет обидно; киһи эрэ кыпыйыах , кини барытын төттөрү оҥорор кому не будет обидно, он всё делает наоборот.