свинец || свинцовый; сибиниэс дьаакыр свинцовое грузило.

расширяться (в ущерб высоте), как бы расплющиваться; расплываться; сибиниэс ууллан ньалбайбыт свинец растопился.

1) сплющиваться; сибиниэс хаптайда свинец сплющился; 2) пригибаться, припадать к земле; 3) перен. подобострастничать, угодничать (напр. перед высшим начальством).

ньолҕсс гын = однокр. от ньолҕой = вдруг, внезапно удлиниться, став округлым и мягким; сибиниэс ууллан ньолҕсс гынна свинец расплавился и растёкся.

1) легко тающий, легко растапливающийся; ууллаҕас хаар легко тающий (мокрый) снег; ууллаҕас сыа легко растапливающееся сало (напр. конское); 2) растопленный, жидкий; ууллаҕас арыы растопленное масло; ууллаҕас сибиниэс жидкий свинец.

1. аат. Үрүҥ көмүстүҥү дьүһүннээх дьэбиннирбэт, тапталлымтыа сымнаҕас чэпчэки ыйааһыннаах металл. ☉ Олово
   Ремесленниктэр алтаны уулларан хорҕолдьуҥҥа былыырга үөрэммиттэрэ. Оннук булкаас боруонса диэн ааттанар. КФП БАаДИ
   Николай Иванович Дьааҥыга өр сыллар усталарыгар хорҕолдьуну уонна кыһыл көмүһү көрдүүр баартыйалары салайбыта. «ХС»
2. даҕ. суолт. Хорҕолдьунтан оҥоһуллубут. ☉ Оловянный
   Хорҕолдьун тэриэлкэ. ЯРС
   Балаатаҕа ыарыыһыт дьахтар киирдэ, илиитигэр икки хорҕолдьун миискэни, ньуоскалары уонна икки быһыы килиэби туппут. А. Чехов (тылб.)
   ср. др.-тюрк. хоруҕжин ‘свинец’, половецк. коргасин ‘свинец’, тув. коргулчун ‘слово’

сов. что 1. (вылить) кут, сүөкээ; слить воду в ведро ууну биэдэрэҕэ кут; 2. (смешать) холбуу кутаттаа; слить остатки вина арыгы тобохторун холбуу кутаттаа; 3. (соединить посредством литья, отлить) холбуу кут, кут, кутан оҥор; слить свинец с оловом сибиниэһи хорҕолдьуну кытта холбуу кут; слить колокол куолакалла кут; 4. перен. (соединить в одно целое) холбоо; слить два завода икки заводу холбоо.

аат.
1. Олус ыарахан ыйааһыннаах тапталлымтыа өҥнөөх металл. ☉ Мягкий, очень тяжёлый и ковкий цветной металл, свинец
Мантан чугас, Ковалькан үрэҕэр, таастан сибиниэс уулларан, буулдьа куттар буолаллара. Н. Якутскай
2. көсп. Туох эмэ олус ыар, ыарахан ыйааһыннаах. ☉ Что-л. слишком тяжёлое, увесистое. Бу хаас тугун ыараханай, олох сибиниэс эбит дии
□ Уйбааскы сылайан, …… этэ-сиинэ сибиниэс курдук ыараабыкка дылы буолбут. Л. Попов
Комбриг киэҥник далайбыта, Сутуруга — сибиниэс, Ойутан иһэн дайбаабыта Уот сирэйгэ эриэс! Күн Дьирибинэ

аат.
1. Тугу эмэ уулларан баран кутан оҥорор киэп. ☉ Форма для литья
Арарбаас «тарбаҕа» алтаны кыбытта. Араас суол халыыбар түһэрэн халытта, Эҥин суон тимири тиэстэлии мэһийдэ. Таллан Бүрэ
Тимир халыыптар түгэхтэригэр «БСС» диэн буукубалар хомурута охсуллубуттара. «ХС»
Скульптура — туойу мэһийэн, тааһы эбэтэр маһы суоран, металы уулларан, халыыпка кутан уус-уран айымньылары оҥоруу ускуустубата. КФП БАаДИ
△ Туох эмэ оҥоһукка киэп (хол., килиэп буһарарга). ☉ Форма для чего-л. (напр., для выпекания хлебобулочных изделий)
Кыыстаах уол иннигэр кэрдиистээх халыыпка кутуллан буһарыллыбыт килиэп уонна минньигэс бөрүөк туруоруллубут этэ. Ойуку
Дыраһааҥкыны халыыпка кутарга буспут сымыыты төгүрүк гына элийтэлээн угуохха сөп. Дьиэ к. Аны бэкээринэ суоҕа
Килиэп халыыбын биэрэннэр, оһохпутугар бэйэбит буһарынабыт. ОҮҮА
△ эргэр. Саа буулдьатын кутан оҥорорго аналлаах хаптаҕай чыскы: биир өттүгэр буулдьа кээмэйигэр сөп түбэһэр хаһыллыбыт оҥхойдоох, онно ууллубут сибиниэһи кутан, сойутан баран атыттахха, бэлэм буулдьа холкутук түһэр. ☉ Форма для отливки пуль: тиски, с одной стороны губок которых высверлено углубление, соответствующее величине и форме пули
Залив в это углубление расплавленный свинец и дав ему остыть, тиски разжимают, тогда готовая пуля свободно выпадает. Сибиниэс кылааккын Элийэ суоруоҕум: Уулларан ыламмын Халыыпка кутуоҕум. С. Васильев
2. тыл үөр. Грамматическай пуорма. ☉ Грамматическая форма
[Аат туохтуур] сирэйдэнэр халыыба этиигэ кэпсиирэ буолар. СБТМ
Сыһыат халыыба аат тылтан, солбуйар ааттан уонна аат туохтууртан буолуу сыһыатын үөскэтэр. ФГГ СТ
3. көсп. Куруук биир мээрэй, биир киэп. ☉ Шаблон, стандарт, модель
Соторутааҥҥа диэри үөһэттэн халыып курдук ыйаах наһаа элбэҕэ муҥнуура. П. Егоров
Уруок оҥкула биир халыып буоларын ирдиир сатаммат. СОТТҮө
Уонча сыллааҕы халыыбынан кэпсэтии бара турар. «Кыым»
Саха төрүт итэҕэлэ дириҥ силистээх-мутуктаах, элбэх өрүттээх буолан, биир халыыпка кыайан киирбэт. ВВЕ СТИ
◊ Тыл халыыптара — халыыбы үөскэтэр уонна тылы уларытар өлүүскэлэр биирдэмнэрэ. ☉ Единицы словообразующих и словоизменяющих морфем
Тыл халыыптара бары биир халыыбынан уларыйаллар. СБТМ. Халыыпка баттааһын эргэр. — үрүҥ көмүһү анал халыыпка кутан, баттатан, таптайан киэргэл, симэх оҥорор саха көмүсчүттэрин (симэх-тиэрбэс уустарын) туттар ньымалара. ☉ Приём обработки серебра давлением или чеканкой у якутских мастеров-серебряников (кузнецов-мастеров по мелким украшениям), штамповка. Билигин халыыпка баттааһын ньымата умнуллубут
тюрк. калып