уст. 1) мачта (на парусных судах); 2) столб; аар баҕаҕы ас = поставить священный столб.

фольк. священный, божественный; высокочтимый; үрүҥ аар тойон пресветлый господин (всевышнее божество, творец и верховный властитель всей жизни на земле); аар баҕах священный жертвенный столб (где приносился в жертву духам скот необычной масти); аар маҥан холумтан священный домашний очаг (букв. огромный белый камин); аар тойон аҕа высокочтимый господин отец (почтительно-церемонное обращение к отцу); аар тайҕа седая священная тайга.

I I. рел. жертва || жертвенный; священный; ытык сүөһү жертвенное животное; ытык мас священное дерево; ытык иэс перен. священный долг; 2. перен. почтённый; ытык кырдьаҕас почтённый старец.
II мутовка (для сбивания масла из сметаны); мас ытык деревянная мутовка; муос ытык роговая мутовка.

I 1) см. болуот ; 2) уст. всякое плавучее сооружение: судно, баржа, паузок и т. п.; ааттаспыт аалы көтөҕөр посл. мольбой (человек) и плот с места сдвигает # аалын баһа хоҥнон биэрбэт он медлит, он мешкает (букв. нос его судна никак не сдвигается); көтөр аал разг. воздушный корабль.
II уст.: аал уот священный огонь; домашний очаг; аал уоту отун , иэримэ дьиэни тэрин обзаведись уютным домом, разведи неугасаемый огонь (пожелание стариков молодым); аал луук мас миф. священный дуб; аал уххан эпитет духа домашнего очага.

1) долг; иэс биэр = давать в долг, взаймы; иэс ыл = брать в долг; иэс баай = делать кого-л. должником; иэскэ киир = задолжать кому-л.; иэс боруоста разг. мы квйты; иэс баайсыы догонялки, салки, пятнашки (детская игра); 2) долг, обязанность; Аҕа дойдуну көмүскээһин — хас биирдии Советскай Союз гражданнарын ытык иэһэ защита отечества — священный долг каждого гражданина Советского Союза.

даҕ. Умнуллубат, ытыктабыллаах; күндү. ☉ Достойный почитания, памяти, священный; незабываемый
Кини [доҕорум] манна үктэнэн сылдьыбыта буолуо дии санаатахпына, ол сир кэриэстэбиллээх курдук буолан көстөрө. Эрилик Эристиин
Үтүө туһугар өлбүт киһи санабыллаах, дьон туһугар тохтубут хаан — кэриэстэбиллээх. ССХУо
Улуу дьыала умнуллубат өйдөбүнньүктээх, кэлэр көлүөнэлэргэ кэпсии турар кэриэстэбиллээх буолуохтаах. БИ СТ

страд. от аас = I; быһа ааһыллыбат сир место, которое нельзя миновать (напр. жилища на дальних дорогах, перевалы, в старину — священные деревья у дорог и т. д.

I
туохт., эргэр. Сылайан-элэйэн, айгыстан кэл, бар. ☉ Ехать, идти с трудом, тяжело
Алтан түөстээх Айыы далбарайбын Ахтан-ахтан ахан, Аҥарым эрэ буолан Айаннаан ааран кэллим. П. Ядрихинскай
△ аараа диэн курдук
Сааһыран, хаар да баттаан, мин айаным бытаарар... Арай күн-түүн тоҕо таптаан Аргыс тыал хоспор аарар? С. Тарасов
II
даҕ., үрд. Улуу, сүүнэ; ытык (үксүгэр поэт. эпитет). ☉ Огромный, великий; почтенный, важный, священный (обычно употр. как поэт. эпитет)
Саҥардыы хаампыт кыра оҕотуттан тоҕус уонун туолбут аар кырдьаҕаһыгар тиийэ кэлбиттэр [ыһыахха]. Күннүк Уурастыырап
Үрдүбүтүнэн аар тиит маспыт мутукчата нуоҕайар. Эллэй
Ыһыах түһүлгэтигэр аар сэргэлэр анныларыгар аас тэллэхтэргэ Нүһэр Дархан уонна Сынаҕы Баай сэргэстэһэн олорон сиэллээх тойон чорооннортон кымыс иһэллэр. И. Гоголев
Тыа диэки көр: аар тайҕа өрө тайаарыйан тахсан, халлаан үрдүк өрөһөтүттэн иҥнэ түспүт. Амма Аччыгыйа
♦ Аар акаары (дааргы) — тугу да толкуйдаабат, хоҥ мэйии. ☉ Круглый дурак
Алдьанар быабытыгар Аар акаарыны Туруйаны булан Тойон оҥордоххут. С. Васильев
Бу уол өйүнэн соччо аар дааргы буолбатах быһыылааҕа — кэпсэтэрэ син хоп курдуга, сирэйэ-хараҕа даҕаны сытыы соҕуһа. Н. Якутскай
Атын тылы аанньа ахсарбатах, Аар акаары мин буолбатахпын. И. Федосеев
◊ Аар баҕах — 1) эргэр. кэрэх сүөһүтүн баайар, эбэтэр кэрэххэ туттуллубут сүөһү тириитин ыйыыр уһун моойдоох, ойуулаах сэргэ. ☉ Сэргэ, к которому привязывали жертвенную скотину и на который вешали шкуру принесенной в жертву скотины. Ойуун ыйыытынан-кэрдиитинэн дьон тобоҕо тахсаннар бастыҥ түннүк туһунан аар баҕаҕы астылар, унаар саламаны тартылар
Ол кэнниттэн чоккуруос харахтаах, сиикэй тыҥаны туора уоппут курдук кыһыл мэлдьэҥ тумустаах туос элэмэс дьүһүннээх, тоҕус хаардаах атыыр сылгыны аҕалан аар баҕахха умса баайан кэбистилэр. П. Ойуунускай
Аар баҕаҕы кэрэх ыйыырга туруораллар үһү. «Чолбон»; 2) көсп. сүдү, модун, ытык. ☉ Могучий, священный (о сэргэ, столбах, колоннах)
[Үс сэргэттэн] саамай улаханнара — тоҕус томторҕолоох тоҕус эрбэхтээх аар баҕах сэргэ. СНЕ ӨОДь
Эргэ курусаала аар баҕах баҕаналарын быһаҕастарыгар диэри сиргэ батары тайанан багдаллан турар эбит ээ! Н. Лугинов
Аар баҕах трибунаҕа тахсан, араатардаан сырбатабын. «ХС». Аар тойон аҕа — ытыктаан, сүгүрүйэн, кырдьаҕаһымсытан аҕаны ааттааһын (тард. ф-гар тут-лар, үксүгэр фольк.). ☉ Высокочтимый господин-отец (почтительно-церемонное обращение к родителю — употр. обычно в фольк., притяж. ф.)
Аар тойон аҕам! Күн күбэй хотун ийэм! Мин этэр тылбын Истэн өйдүөн туруҥ эрэ! Ньургун Боотур
Дьэ, Маппыр, Аар тойон аҕаҥ олус өйдөөх оҕонньор эбит. Л. Попов. Үрүҥ аар тойон көр <Үрүҥ> Айыы Тойон

аат., эргэр.
1. Хас да сиринэн моонньоон, кэрэниистээн, дьэрэкээннээн баран сиргэ туруоруллубут үс саһаан холобурдаах баҕана (араас дуомнары толорорго аналлаах). ☉ Подрубленный кругом в нескольких местах столб трехметровой высоты, украшенный узорчатыми карнизами (предназначенный для проведения церемоний, различных обрядов)
Ол үрүт өттүгэр Айгыр баҕах баҕанатын Орто киспэ тардарынан Атыыр баһа ойуулаах Бухатыыр мастары Араҥастыы анньан кэбиспиттэр. С. Зверев
Суор тумсун курдук тумустаах Сүдү баҕах сэргэ аспыттар. Күннүк Уурастыырап
2. Былыргы ыһыахтарга түһүлгэ ортотугар сэргэстэһиннэри туруоруллар киэргэл ойуулаах, биттэхтээх сэргэ. ☉ Ансамбль столбов-коновязей с украшениями и поперечными брусками наверху, сооружаемых на центральной арене места проведения кумысного праздника – Ысыаха. Дьиэлэрин уҥа диэки өттүгэр тоҕус баҕаҕы аспыттар, тоҕус маҥан атыыры баайбыттар, тоҕус айыы ойууну сатыылаппыттар – ыһыах ыспыттар. Саха фольк.
◊ Аар баҕах поэт. – ытык баҕана. ☉ Священный столб (сэргэ-коновязь)
Кинилэргэ [ыһыахтарга] анаан чэчир анньар, аар баҕах аарыгырдар, алтан сэргэ туруорар, арыы түһүлгэ төрүттүүр эбиттэр. Күннүк Уурастыырап
Иннигэр туман быыһыттан күөрэйбиккэ дылы эргэ курусаала аар баҕах баҕаналарын быһаҕастарыгар диэри сиргэ батары тайанан багдаллан турар эбит ээ! Н. Лугинов
Түһүлгэ түһүө диэн Орулуостаах алаас Уҥа муннугар Аар баҕах астарбыт. С. Зверев
Төрүт өбүгэ сахалар Туймаада томтойор саалыгар Туос ураһа оҥостон Маҥнайгы аар баҕахтарын Манна түстээбиттэрэ. К. Туйаарыскай

I
даҕ., эргэр. Быһаҕас, толорута суох. ☉ Неполный, недостаточный. Бу мээрэй арыый кудук
II
аат.
1. фольк. Куртах. ☉ Желудок
Хотун Кутуй Куораһыйар кудугуттан, Уорааннаах уораҕайыттан Уоттаах холорук Умса ытыллан түстэ. П. Ойуунускай
Улуу Куктуй хотун Уорааннаах кудугуттан олорбуппут оччо дэтэр омуннаах уот холорук Умса уһуутаан түстэ. П. Ойуунускай
2. көсп. Туох эмэ ис киэҥэ, киэбэкиэлитэ. ☉ Вместилище чего-л.
Үлэһит дьон кини [Бүлүү өрүһүн] дириҥ далай кудугар Үйэҕэ көрбөтөх көһөҥө таастарын куттулар. Эллэй
Хахыйах чаппатын Сааскы халаан уу Күлтэйэр күөл улуу Кудугар таспыта. Эллэй
♦ Кудуга туолбат — туохха да топпот, сөп буолбат. ☉ Не наедаться, никак не насыщаться
[Өһөх Харбыыр] Айаҕынан аччаан …… Луо-бээгэй оҕустарын …… Кута-нуора ынахтарын, Кудуга туолбакка, Хомуйан сиэн, Хойутаатаҕа буолуо. П. Ойуунускай
Кудуга туолбатах, Кулахайа хараабатах, хап гынар хаппардаах, Түп гынар түптүрдээх …… Хотуннаахтар эбит. П. Ойуунускай. Кудугун тоҕор (тарҕатар, таһаарар) — мунньуллубут, тууйуллубут санаатын-оноотун, кыһыытын-абатын таһаарар, тарҕатар (хол., ытаан, ыллаан, этэн-тыынан, күүлэйдээн). ☉ Рассеять грусть, печаль (напр., плачем, песней, рассказом); вволю выплакаться, облегчить душу плачем
Кини, дьиэтигэр тиийэн уордайбыта уҕараан баран, Акимовы булан кудугун тохто. Р. Баҕатаайыскай
Тэһийэн-тулуйан олорботох хоноһолор ханна эрэ, атын сиргэ баран, «көрүлээн» кудуктарын тоҕон баран, түүн төннөллөр. Д. Таас
Кудуккун таһааран, аны санааҥ көннө ини, тукаам! Билигин дьэ оҕускун миин уонна көрдөөх-нардаах тойугу тардан кэбис. С. Сарыг-оол (тылб.). Тэҥн. таҕылгын тарҕат
◊ Аар Кудук Мас — Аал Луук Мас диэн курдук (көр аал III)
Аҕыс иилээх-саҕалаах Атааннаах-мөҥүөннээх Аан ийэ дойдуларын Хаба ортотугар Аҕыс Салаалаах Аар Кудук Мас үүммүт эбит. Ньургун Боотур
Аҕыс салаалаах Аар Кудук Маспыт Айгырыы чэлгийэ үүнүөхтүн. С. Зверев
ср. МНТ худух ‘благословение; святой, священный’