даҕ. Сырдык, ыраас (хаар). ☉ Светлый, чистый (снег)
Кырса кырамай хаары Кыа хаанынан оһуордуур, Кыра иһин барары Кыраан туран сонордуур Сидьиҥ аймах иһийдэ, Сииктии кууран мэлийдэ. Күн Дьирибинэ

сыһ.
1. Туох эмэ туохтан тахсарын, тугунан оҥоһулларын бөдөҥ, улахан гыныталаа (хол., буукубалары). ☉ Делая каждый составной элемент чего-л. крупным, большим (напр., о написании букв), крупно. Бөдөҥнүк суруй. Бөдөҥнүк сииктээ
□ Саҥата суох одуулаан көрөн баран, аахта кумааҕы сирэй муннугар кыһыл чэрэниилэнэн бөдөҥбөдөҥнүк суруйан барылатта. А. Софронов
2
көр улаханнык. Итинтэн антах бөдөҥнүк ыал олохсуйбут сирэ суох. Амма Аччыгыйа
Өтөр-өтөр бөдөҥнүк кыдамаламмыт от, аргыый күөрэйэн тахсан, сахсас гына түһэрэ көстөр. Н. Заболоцкай

I
добдугураа диэнтэн холб. туһ. Оҕолор барахсаттар …… быдан үйэтээҕиттэн доҕордуу дьон курдук, кэпсэтэн добдугураһан барбыттара. С. Данилов
Кэлбит киһи уонна олохтоох аҕыйах тылы бырахсан добдугурастылар. П. Филиппов
II
даҕ.
1. Биир кэм кубулуппакка доргуччу иһиллэр, түргэн (саҥа туһунан). ☉ Громкий, монотонный (о голосе)
Бу дойду дьонун добдугурас саҥалара - барыта муокас. Н. Габышев
Таһырдьа кэлбит дьон кэпсэтэр добдугурас саҥалара иһиллибитэ. «ХС»
2. Доргуччу «доп-доп» тыаһыыр буола хаппыт эбэтэр тоҥмут (хол., буор суол). ☉ Высохший или замерзший, твердый (напр., о грунтовой дороге)
Биһиги …… добдугурас кураанах сиргэ, Аллан хааһын сииктии үктэтэн, түргэнник хаамтаран лиһигирэппиппит үчүгэйкээнин! Н. Заболоцкай

1. аат., эргэр. Халлаан эбэтэр от күөҕэ өҥнөөх солко да, көннөрү да таҥас. ☉ Шелковая или простая ткань голубого, синего или зелёного цвета
   Аан дойдум, Арсыынай торҕону тиирэ тарпыт курдук, Аччаан, тунааран көһүннэ. Саха фольк. Торбос соммутун устан, торҕонон-солконон таҥныбыппыт. Суорун Омоллоон
   Саҥа төрөөбүт ньирэйи ийэтигэр салаппакка, салыҥ ыраас торҕонон куурда сотобут. ВБТК
2. даҕ. суолт. От күөҕэ эбэтэр халлаан күөҕэ (өҥ). ☉ Зелёный или голубой, синий
   Торҕо томоон дойдум …… Тус илин өттүн Туһаайа көрөн турдахха, Итир ньылба былыттар Иэнигийэн кэлбиттэр. Саха фольк. Тиэргэннэргэ түптэ иитэн, Торҕо буруо унаарыйда. Күннүк Уурастыырап
   Долгуннар торҕо арҕастара, киһилии саҥаран этиҥ эрэ. И. Эртюков
   Торҕо дьирим түптэ Күөдьүйэрэ тохтообут. ТТИГ КХКК
   ♦ Торҕо сиигин сииктээ — төрдүгэр-төбөтүгэр тиийэ ымпыктаан-чымпыктаан быһааран бил. ☉ Уяснить что-л. основательно, до конца
   Кимтэн кииннээҕин …… Торҕо сиигин сииктээн, Туос араҥатын араҥалаан Тутулун-туймуутун Көрбүт киһи баар ини! С. Зверев
   [Чоочо:] Туос араҥатын араҥалаан, торҕо сиигин сииктээн, …… остуруок дойдулаатаргын эрэ, миигин харыстыаҥ-араҥаччылыаҥ этэ. В. Протодьяконов
   [Абааһы уола — Босхолой Мүлгүҥҥэ:] Торҕо сиикпин сииктээ, Туос араҥабын араҥалаа, Тойокоонум оҕотоо! ТТИГ КХКК. Торҕо сэлиинэн (бөтөрөҥү- нэн) — быыстала суох түргэн сэлиинэн, бөтөрөҥүнэн (ат туһунан); сүүрүүнэн (киһи туһунан). ☉ Быстрой рысью, вскачь, галопом (о лошади); бегом (о человеке)
   Таня атын торҕо сэлиинэн, туос бөтөрөҥүнэн түһэрдэ. Л. Попов
   Уол оҕо курдук, торҕо сэлиинэн кэллим. Софр. Данилов
   Торуой оҕонньорго — Кутай баайга Торҕо бөтөрөҥүнэн кэлэрэ. С. Васильев
   Аттарбытын быһа биэртэлээн, …… иннибит диэки торҕо бөтөрөҥүнэн ойуттубут. Н. Кондаков
   <Торҕо> уодьуганын тарт көр уодьуган. Тойоттор торҕо уодьуганнарын тардарга Ньургун нуучча саханы үөрэтэрэ. Эллэй
   ◊ Торҕо бии (кылаан) — сытыы бии, кылаан. ☉ Острое лезвие
   [Миигин] Торҕо биилээхтээх даҕаны Толуннарара биллибэт. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Торҕо кылааннаах хотуурдар куһуйар-куһуурар тыастара Силип оҕонньор куйахатыгар сып-сытыытык хатанна. А. Бэрияк
   Эһиэннэрэ этэ буолбаат …… Торҕо биилээҕи көрсөн, Бааһырбыт туур оҕустуу, Орулуур дохсун уордаах сэрии дьоно? ИСТКТ. Торҕо күөх — чээл күөх, от, халлаан күөҕэ. ☉ Ярко-зелёный, ярко-голубой, тёмно-синий
   [Горькай] халлаан торҕо күөҕэ өҥнөөх харахтара оҕолуу үөрүү уотунан умайаллар. Амма Аччыгыйа
   Ураа устун дьулуруйар, Торҕо күөх буруо хоройор. И. Эртюков
   Толоон, сыһыы барахсан Торҕо күөҕү үллүннэ. С. Васильев. Торҕо тэһиин — ойуулаах-оһуордаах тэһиин. ☉ Узорчатый повод
   [Ата] Толомон маҥан күн Тоҥуутун курдук …… Торҕо тэһииннээх. П. Ойуунускай
   Айыы бухатыырын атын тэрилигэр «күн» толору …… «тоҕус маҥан күн тоҕуутун курдук тоҕус былас торҕо тэһиин». «ХС»
   др.-тюрк. торху, тув. торҕу, алт. торко

туохт. Таҥас кырадаһынын атын таҥаска сыһыары тутан, баттата сииктээн тик. ☉ Пришивать что-л. к чему-л., подгибая края
Таҥас алдьаммыт сиригэр абырах таҥаһын саба ууран баран, хабайан кэбиһиллэр. АЕЕ ӨҮОБ
Биэтэһин хабайа, оттон түүлээҕи мииннэри анньан тигэллэр. «Кыым»
△ Таҥаһы кылгата тик. ☉ Подрубать края чего-л.. Сон сиэҕин хабай
□ Наташам дьүөгэлэригэр күнү-күннүктээн ону-маны хабайабын. В. Яковлев
◊ <Хабыллар (хабайар)> хаба ортото көр хабылын III
Алаас хабайар хаба ортотугар кыракый балаҕаҥҥа Охоноон ытынаан олорор. Н. Лугинов
Ол дойду хабыллар хаба ортотугар Тойон Сыһыы диэн көрүөхтэн дьикти кэрэ дойду баар. Куорсуннаах
Моонньоҕоннор көтөн суһугуратан кэлэн күөл хаба ортотугар түһэн, уу кырсын таһыйар тыастара иһилиннэ. У. Ойуур
ср. кирг. кабы, монг. хаба ‘строчить, стегать’

туохт.
1. Саас-сааһынан тус-туспа араар, саралаан ыл. ☉ Разделять на слои, разбирать по тонким слоям
Туос араҥатын араҥалаан, торҕо сиигин сииктээн (өс хоһ.). Тогойкин баайыыны аргыый араҥалаан истэ. Амма Аччыгыйа
△ Хаптаҕай, чараас гына кыс (хол., тоҥ балыгы). ☉ Строгать на тонкие слои (напр., мороженую рыбу)
Харыс уһун быһаҕын Хаар үрдүгэр кылбаҥнатан, Чараас-чараастык араҥалыы Чыыры кыһан кырылатар. А. Бэрияк
2. көсп. Ымпыктаан-чымпыктаан ырытан бил, быһаар. ☉ Тщательно разбирать, выяснять что-л. Бэйэҥ оҥостуммут дьыалаҕар бэйэҥ эппиэттиэҥ, сэбиэскэй суут араҥалыа
С . Ефремов. Б о - лугур оҕонньор манна олорбут эрэйдээх олоҕун барытын эргитэн, араҥалаан көрө сытар. Н. Якутскай. Чэ, бээ, аргыый, Лукерья сордооҕу олус үөҕүмэ, маҥнай хайдах-хайдах этэй, ону араҥалыахха, ону быһаарыахха. В.Гаврильева. Тэҥн. ырыҥалаа

1) разделять на слой; резать на пластинки; 2) перен. тщательно разбирать, выяснять; ырытан-араҥалаан көр тщательно продумай, разберись; туос араҥатын араҥалаан , торҕо сиигин сииктээн погов. тщательно разбираясь, по порядку выясняя (букв. расслаивая берёсту, разделяя ткань на волокна).