сиккирээ диэнтэн дьаһ
туһ. Сибиэһэй тыал сирилээн кэлэн, хатыҥнар сэбирдэхтэрин сиккирэтэр. М. Доҕордуурап
Сытыары-сымнаҕас сиккиэр түһэн, от-мас төбөтүнэн охсуллан, хатыҥ чараҥ байдам сэбирдэхтэрин сиккирэтэн ааһарга дылы. «ХС»

даҕ. Ол-бу диэки, өрө эриллэн тахсыбыт; лаглаччы үүммүт. ☉ Кудрявый, курчавый; пышный, с густыми кронами (о деревьях)
Хатыҥ чараҥ Адьыр-будьур, Айгырсилик, — Сирилээтэ, Сиккирээтэ, Сэбирдэҕэ Тэлимнээтэ. Күннүк Уурастыырап
Төһөлөөх бэйэлээх күөх нуоҕай төбөлөөх, Адьыр-будьур мутукчалаах, Айгыр-намыһын лабаалаах Үрдүк төрөл титириктэр Үмүрүччү үүнэн туралларый? Болот Боотур

туохт. Биир кэлимсэ гына хойуутук анньан бар, айаннаа. ☉ Идти, двигаться беспорядочно густой массой
Халаанын уута киирэн Халыйан халҕалаһан барарын Батыытын батыһа көрдөххө: Бүтэй Бүлүү өрүспүт Киэҥ Элиэнэ эбэ хотуҥҥа Сэттэ салаа буолан Сиккирээн түһэр эбит! Саха нар. ыр.
1976
Көтөрдөр, туох да бэрээдэгэ суох көтөн эрэллэрэ. Сааһыттардыы эттэххэ, халҕалаһан иһэллэрэ. В. Арсеньев (тылб.)

I
сиккирээ диэнтэн холб. туһ. Сиргэ сииктэр сиккирэстилэр, тымырдар тыккырастылар. «ХС»
Үөттэр үрүт сэбирдэхтэрэ сиккирэһэн барбыттара, онтон улам үөһээттэн аллараа тиийэ суугунаһа тыаһаабыттара. Н. Гоголь (тылб.)
II
даҕ. Оргууйдук «с-сии-ии» диэн эрэр курдук иһиллэр (хол., тыал тыаһа). ☉ Издающий лёгкий шорох, шелестящий (напр., о ветре)
Ийэ Сибиир Илин туҕалдьытын диэкиттэн Итии сиккирэс тыал тыалырда. Саха фольк. Хаалбыта чыычааҕы батыспыт Сиккирэс сиһиктээх силээним. Күннүк Уурастыырап
[Өрүстэр] түмсэ түһэн төбөлөрүн холбоотулар, сиккирэс долгунунан сипсиһэ, эрийии долгунунан эйэргэһэ сыттылар. Т. Сметанин

1. аат.
2. Туохха эмэ ыйанан эйэҥэлии сылдьар киэргэл. ☉ Небольшое подвесное украшение, подвеска
   Онтон былыргы тыллаах дьахтар ытарҕатын илбиргэһин курдук сэлибирии мөхсөр сэбирдэхтээх тэтиҥ мастар халыҥ балаһаларын уҥуордаата. Амма Аччыгыйа
   Иирэлэр сэбирдэхтэрэ илбиргэс курдук тэлибирэһэн көһүннүлэр. Эрилик Эристиин
   Маша иэдэһигэр кыһыл көмүс ытарҕатын илбиргэстэрэ дьиримнэһэ оонньоотулар. М. Доҕордуурап
3. көсп. Мас-от тыллан мутукчата, үнүгэһэ хойуутук сарбынньахтанан тахсыыта. ☉ Лес с яркой густой молодой порослью; сережки (соцветия мелких цветков) на деревьях
   Эҥэр хара тыабыт Илбиргэһин иилиннэ. Саха нар. ыр. II
   Кэрии тыа хара сарбынньах илбиргэһин быыһынан, отоҥҥо ытыллыбыт күөрчэх курдук, күдээригэс былыт быыһынан сайыҥҥы күн кытара киирэн эрэрэ көстөр. Күндэ
   Бу тумул барахсан ойуура сайын, илбиргэһин иилинэн киэргэннэҕинэ, үчүгэй да буолуоҕа. М. Доҕордуурап
4. даҕ. суолт.
5. Эйэҥэлии, тэлибирии турар (туох эмэ - үксүгэр сэбирдэх туһунан). ☉ Раскачивающийся быстро и легко, колышущийся; дрожащий (о листьях)
   Илинтэн тыалырда. Илбиргэс сэбирдэх Имиллэн сиккирии наскыйда. Күннүк Уурастыырап
6. Хойуу сарбынньах ойуулаах. ☉ Разукрашенный густым, зубчатым узором
   Таһырдьа туох барыйан турар барыта илбиргэс сэбирдэхтээх муус кырыанан чоҥкуччу кырыарбыт. В. Яковлев

туохт.
1. Таҥастанан, сымнаҕас буол (тирии туһунан). ☉ Быть выделанной, мятой, размягченной (о коже)
Саппыйаан буола имиллибит Сарын таҥастаах Саха киһи... Саха нар. ыр. II
Орон анныгар саҥа имиллибит ынах тириитэ баарынан сабынна. Күндэ
Хаччаччы хаппыт тириитэ сымнаан, имиллэн барбыт үөрүүтүгэр …… талкы бэлэһигэр түргэн-түргэнник укпахтаан биэрэ-биэрэ …… «Граф Поскевич генерал!» диэн ырыалаах буолан барда. Эрилик Эристиин
Ойууҥҥа сымнаҕастык имиллибит таба тириитэ баҕас дэлэйэ биллэр. С. Курилов (тылб.)
2. Өр туттууттан кумуллан дэхси быһыыгын-таһааҕын сүтэр (хол., таҥас, кумааҕы). ☉ Быть помятым, измятым (обычно об одежде, бумаге)
Кумааҕыта тутарыттан, Илиистэрэ имиллэн, Илдьирийэн бүппүттэр. Күннүк Уурастыырап
Аттаах киһи оҕонньору эргэ түнэ этэрбэһиттэн имиллибит хортууһугар диэри өрө көрөн таһаарда. Н. Габышев
Имиллибит бүрүүкэ, мырчыстыбыт соруочука, хаанньаллыбыт хаалтыс - ол миэнэ. В. Ойуурускай
3. Араастаан мускулла, эриллэ хамсан. ☉ Извиваться
Синньигэс биилэ имиллэн, Ситэри араастык холкулла Эттиин-сиинниин эбиллэн, Вова эрдийдэ эрчиллэн. П. Дмитриев
Дохсун силлиэттэн тыа баһа имиллэн, биир кэм ыдьырыйа хамсыы турда. М. Доҕордуурап
4. Тэлибирээ, илибирээ (сэбирдэх туһунан). ☉ Трепетать, дрожать (о листьях)
Илинтэн тыалырда. Илбиргэс сэбирдэх Имиллэн сиккирии наскыйда. Күннүк Уурастыырап
Солко кур субуллар суугуна диэбитим Имиллэр сэбирдэх илгистэр эбит дуу. П. Тулааһынап
5. көсп. Туохха эмэ (хол., үлэҕэ, олоххо) эрилин, бус-хат. ☉ Закаляться (становиться физически или нравственно стойким), проходить через испытания
Хайа, куруутун имиллэр оҕо сылайаахтыыра да буолуо. А. Софронов
Сэриигэ-сырыыга имиллэн, Күүс дьоруой бэрт аатын ылбыта. Эрилик Эристиин
Иискэ имиллибит хатыҥыр …… илиилэрэ үгүстүк көстөр. Софр. Данилов
Күннээҕи иирсээҥҥэ имиллэн, Билигин хал буолан хаалбыппын. Р. Баҕатаайыскай

аат.
1. Кими-тугу эмэ симиир киэргэл, киэргэл оҥоһук. ☉ Украшение
Киһи оҥорор киэргэлэ, симэҕэ, киһи оҥорор ойуута-мандара бу аан дойду отун-маһын ойуутуттан ордук кэрэ буолуох тустаах. Суорун Омоллоон
Кыыс үрүҥ көмүс симэҕэ күн уотугар күлүмнүүрэ …… көрүөххэ кэрэтэ бэрт. Н. Павлов
Ат хас хамсаатаҕын аайы оҕуруота, симэҕэ кылырдаан ылара. А. Сыромятникова
2. көсп., поэт. Сайыҥҥы айылҕа көҕөрбүт ото-маһа, дьэрэкээн сибэккитэ-сэбирдэҕэ. ☉ Зелёное убранство, зелёный наряд природы
Сир-дойду симэҕэ Сиккирии көҕөрбүт. Күннүк Уурастыырап. Сирим-дойдум симэхтэрэ — Сибэккилэр кэрэлэриэн! Л. Попов
Хара тыа бочур солко симэҕин анньынар. А. Фёдоров
3. түөлбэ., харыс т. Ымынах, куор, уоспа ымынаҕа. ☉ Сыпь при оспе и кори
Онтон сотору Марыына уонна Өлөөнө [куор ыарыыга] охтубуттара. Оҕолорум өлүөх буоланнар, симэхтэрэ кыайан тахсыбакка, эрэй бөҕөнү көрбүттэрэ даҕаны. В. Иванов
◊ Кылдьыы (хабарҕа) симэх көр кылдьыы
4
Үрүҥ көмүс кылдьыы симэҕин моонньугар кэтэртилэр. Н. Якутскай
Хабарҕа симэҕэ (кылдьыы) көмүс буолара. БСИ ЛНКИСО-1994
Сир симэҕэ көр сир II. Быйыл сайылыкка сир симэҕэ олус да үүммүт эбит! Суорун Омоллоон
Алаас налыы быарыгар күөх төбөлөөх сир симэхтэрэ бытыгыраан эрэллэр. Л. Попов
Тумул үрдэ сир симэҕинэн киэргэнэн, уус дьахтар аспыт оһуорун курдук, киэркэйэн көһүннэ. М. Доҕордуурап
ср. монг. чимэг ‘украшение, убранство, наряд’, бур. шэмэг ‘убранство; украшения’, др.-тюрк. семэклэ ‘совершать обряд погребения’

аат.
1. Үүнээйи буор анныгар баар тирэнэр, аһыыр биир эбэтэр элбэх утахтаах салаата. ☉ Корень (растения)
Силиһэ суох мас үүммэт (өс хоһ.). Мас тирэнэр силиһигэр, Киһи — бар дьонугар. «ХС»
Үүнээйи силиһинэн тыынар буолан олус сииктээх кырыс буорга тумнастан өлөр. ФНС ОС
2. көсп. Ким-туох эмэ төрдө, саҕаланыыта. ☉ Основа, начало, истоки, корни кого-чего-л.
Таптааҥ, төрөөбүт норуоту, Кини силиспит буолар дии. П. Тобуруокап
Биһиги онно тойоттор силистэрин туһунан кэпсэппиттээх этибит эбээт. Амма Аччыгыйа
Саха литературатын фольклорнай силистэрэ — атын бөдөҥ чинчийиилэр тиэмэлэрэ. СГС СЛКСБ
♦ Силис (силис-мутук) тардар — төрүттэнэн, үөскээн, сайдан, олохсуйан барар. ☉ Пускать корни
Ханнык баҕарар суруйааччы айымньыта тустаах кэмтэн силис тардан үөскүүр. Софр. Данилов
Улам-улам кини дууһатыгар бэйэ кыаҕар эрэмньи үөскээн, силис тардан испитэ. Н. Лугинов
Саха үгүс топонимическай тиэрминнэрэ монгуол, бүрээт тылларыттан силис тардаллара үчүгэйдик биллэр. «ХС»
Үчүгэй даҕаны, куһаҕан даҕаны кыраттан силис-мутук тардан барар. «ХС». Силиһиттэн (силистэри) түөр — төрдүттэн, бүтэһиктээхтик суох оҥор. ☉ соотв. вырвать с корнем
Биир кинээс тыына быһыннаҕына, атын кинээс туруоҕа. Онтон олох уларыйбат. Силиһиттэн түөрүөххэ наада. Амма Аччыгыйа
[Киирик:] Сир түҥэтигэ буолбута, кулаактары силистэри түөрэр күн кэлбитэ. С. Ефремов
◊ Силис астаахтар — аһылык буолар суон киин силистээх үүнээйилэр (моркуоп, сүбүөкүлэ уо. д. а.). ☉ Корнеплоды
Силис астаахтар тымныы хаарыйан буорту буолбут уонна сытыйбыт уктарын сиилэстиэххэ сатаммат. САС
Силис астаахтар сибиинньэ хамаҕатык сиир сиэдэрэй аһылыгынан буолаллар. КПИ СИиУо
Глоксиния — баархаттыҥы ньуурдаах улахан сэбирдэхтэрдээх силис астаах үүнээйи. Дьиэ к. Силис мундута түөлбэ. — күлгэри. ☉ Ящерица
— Куһаҕаны ол мутукпутун кытта аҕалбыппыт, тыаттан. Мин билэбин дуо? — Ол дуо? Силис мундута. А. Сыромятникова. Силис сыарҕа — тиит мас силистэри ылыллыбыт умнаһыттан оҥоһуллар ыллыктаах сыарҕа (силиһэ сыарҕа сыҥааҕа буолар). ☉ Сани, полозья которых сделаны из ствола лиственницы, взятой вместе с корнем (корень используется для передней дугообразной части полозьев)
Утуйар таҥастарын, оҕолорун уйатын, иһиттэрин-хомуостарын дуомун бука барытын силис сыарҕаҕа өрөһөлүү тиэйэн кэбистилэр. Күннүк Уурастыырап
Оҕуһун силис сыарҕаҕа көлүммүтэ, таһаҕаһын тиэммитэ. И. Находкин
Оҕус көрөөччү В. Максимов бэйэтиттэн сыҥаахтаах силис сыарҕаны оҥорбута. «ХС». Силис уута — тыа хаара-мууһа ууллан үөскүүр уу (саас хонууга, алааска хаар ууллан бүппүтүн кэннэ). ☉ Талая вода в лесу, на полях
Сырдык үрүччэ, Ардах түспүччэ, Силис уутуттан силбэнэн, Сир тымырыттан эбинэн …… Куугунуур айаннанан Аатыраҕын, алыстыыгын. Күннүк Уурастыырап
Силис уута дьигиһийдэ, амах уута асхарыйда, мутук уута чорулаата. Ньургун Боотур
Бүгүн бэҕэһээҥҥитээҕэр ордук күүскэ ириэрдэ — хаар уута халыйа, силис уута сиккирии түһэргэ дылы буолла. А. Бэрияк. Силис ыамата — тутаах силистэн тахсар эдэр салаа. ☉ Отпрыск корневой
Сыыс от сиэмэтинэн эрэ тарҕанар буолбатах. Кинилэр силиргэхтэринэн уонна силис ыамаларынан эмиэ тарҕанар идэлэммиттэр. ЛИК СОТҮҮүТ
ср. др.-тюрк. йылдыз ‘корень, основание’