биирдэм тыас туохт. Туох эмэ эмискэ ууга түһэн тыаһаа, оннук тыаһы таһаар. ☉ Издать короткий булькающий звук, булькнуть
[Күөгүтүгэр] биир балык тахсыһан иһэн, силлэн, ууга төттөрү чол гыммыта. Н. Габышев
Өрөкөччүн Ильяны сүүскэ кыҥаат, саатын чыыбыһын тардан кэбистэ. Саа сомуога чол гына түстэ. «ХС»
[Сивучтар] тиэрэ эргичиҥнии сытаннар, эмискэ үлүгэр ууга чол гынан хаалаллар. В. Арсеньев (тылб.)

биирдэм тыас туохт. Ууну бырдаҥалатан тыаһаппакка эрэ биирдэ сулбу киирэн хаалар курдук тимирчи түс. ☉ Аккуратно, без всплесков, вмиг погрузиться в воду, нырнуть
Уол күөгүтүн күүскэ өрө охсубута да, биир балык тахсыһан иһэн, силлэн, ууга төттөрү чом гыммыта. И. Федосеев
Муус тосту барда да, бөтүүк ууга чом гынан хаалла! К. Уткин
Чыпчылыйыах түгэнэ төбөтүнэн ууга чом гынан хаалбыта. Е. Ильина (тылб.)

туохт., кэпс.
1. Сөбө суохтук кэҥээ, олус кэҥээ (хол., алдьанан, силлэн) эбэтэр төрүт киэҥ буол. ☉ Расширяться, стать шире или быть вообще широким
Сатана ыаҕас айаҕа, дьаллайа сытыйан тугун киэҥэ эбитэй. Суорун Омоллоон
Моонньо кэҥээн, дьаллайан түөһүгэр тиийэ түспүт эргэ сибиитэрэни модьу түөһүгэр тиирэ кэппит. Софр. Данилов
[Мас көлүөһэ] ис үүтэ дьаллайбыт, хас да сиринэн хаһыллыбыт. «ХС»
2. Айаххын ат (киэҥ айахтаах киһини, харамайы этэргэ); ордук киэҥ айахтаах буол. ☉ Широко раскрыть, разинуть (рот, пасть); иметь широкий рот
Ыттара икки иччитин хардарыта көрбөхтөөн баран дьааһыйан дьаллайда. Амма Аччыгыйа
Тооко күлэн дьаллайаат, муннун өрө сыҥта, туора сотунна. Болот Боотур
Даддай Дьарааскы диэн акаары киһи күлэн дьаллайан кэбиһэ-кэбиһэ, дьону эргиччи көрүтэлээтэ. Эрилик Эристиин
3. көсп. Улам улаатан, кэҥээн, кыаллыгаһа суох буолан ис. ☉ Становиться непосильным, неразрешимым (о деле, проблеме)
Сыл түмүгэр, үөһэ этиллибитин курдук, иэс үмүрүйүөн кэриэтэ, хата эбии дьаллайан биэрэр. «Кыым»

несов. I. силлээ; 2. на кого-что, перен. разг. (не считаться) силлээ, кыһаныма; ему плевать на всё кини туохха да кыһаммат; # плевать в потолок разг. тугу да гыны-ма, түөскэр силлэнэ сыт.

сыһ.
1. Илдьирийиэр, алдьаныар диэри; бүтэйдии эчэйиэр диэри. ☉ Вдребезги, в клочья, в прах, на куски, сильно (разбиться, разодрать, бить и т. д.)
Ириэнэх буору иэччэхтэригэр диэри ибили кэстилэр. П. Ойуунускай
Ибили тутуом диэбиттии сэрэхтээхтик биир дьэдьэни одууласпахтаата. И. Гоголев
Хата, түөһүн ибили анньан, көхсүн дьөлө охсон өлөрө сыспыта. П. Ойуунускай
Уҥа иэдэһин бүтэйдик ибили түһэн, өр таалан сытта. Эрилик Эристиин
2. Олус күүскэ (хол., сылай, сытый). ☉ Очень сильно, совершенно, сплошь, до ниточки (напр., устать, промокнуть)
Кинилэр начаас үлүгэр баттахтыын, таҥастыын ибили сытыйан хааллылар. Суорун Омоллоон
Ибили сылайан, эстэн-быстан эргиллибиттэрэ. В. Яковлев
3. Өлүөр диэри. ☉ До смерти, насмерть (напр., устать)
Кырынааһы этэрбэс бүтэй ибили тутан кэбистим. Т. Сметанин
Арай көрбүтүм: биир куһу ибили охсон кэбиспиппин. Т. Сметанин
Гранат үлтүркэйдэригэр ибили тэптэрэн, Нагульнов тыла суох барда. М. Шолохов (тылб.)
4. Туһаттан тахсыар диэри. ☉ До полной негодности, до полного износа
Этэрбэһин адьас сиэбит дии, ибили кэһэн кээспит. Н. Тарабукин (тылб.)
♦ Ибили сытыйан сөбүлээб. - тугу да гыммакка, таах мээнэ (олорон, сытан таҕыс). ☉ Бездельничая, ничего не делая (сидеть, лежать)
Мукуйук, итиннэ таах ибили сытыйан олорума, тахсан маста быһыта сынньан киллэр. Күндэ
◊ Ибили бар - силлэн, тырыттан түс. ☉ Разбиться, развалиться вдребезги, на мелкие куски, распороться
Иэдэскэ биэрбитим. Ол онно кулгааҕа ибили баран, ытарҕата сиргэ түспүтэ. Эрилик Эристиин

силлиһии

I
туохт.
1. Иҥэн-тоҥон, төрдүн-төбөтүн хаһыс, билэ сатаа (туох эмэ уруккуну, ааспыты). ☉ Расспрашивать, разузнавать, допытываться до мелочей (напр., о прошлом)
Төрүттэрин түөспүттэрэ — уруулуу буолан таҕыстылар. Эрилик Эристиин
Төһө да кыһалҕалаахтык иитиллибитим иһин, оҕо сылдьан кэрэхсээбитим, түөстэххэ, бука, үгүс буолуо. ЫКТ
Өбүгэлэрбит олорон ааспыт олохторун түгэҕиттэн түөһэн, барытын үөрэтэн билэрбитигэр аан аһылынна. МАП ЧУу
2. сөбүлээб. Киһи истиэн баҕарбатын аҕын, кэпсээ. ☉ Ворошить прошлое
Бу оҕонньор, ону-маны түөһэҥҥин. «Түксү, түксү, күтүр өстөөх! Түөһүмэ, ол оҕонньору», — Илибиэтэ эмээхсин маҥан сирэйэ кыһыл эбир буолла, ыксаата. Болот Боотур
Туох даа, хотуой, бу оҕонньор тугу түөһэрий? И. Семёнов
Обот-соллоҥ муҥутаан, били Куртах [киһи аата] дьаабыламмытын түөһэр дуу, тугуй? Н. Заболоцкай
II
аат. Киһи-сүөһү көҥдөй көхсүн үөһээ илин өттө; агдака ис өттө. ☉ Грудь, грудная кость, грудина
Ньургун Мичикээһи түөскэ «кип» гына тэбэрин кытта, киһитэ чалбахха тиэрэ таһылынна. У. Нуолур
Симиирэп мөтөллүбүт түөстээх, бэрт бөҕө көрүҥнээх киһи. Э. Соколов
Кырыымпаны түөстэригэр тирээн олорон, хаҥас илиилэринэн оонньууллар. ЧАИ СБМИ
△ Дьахтар эмиийэ. ☉ Женская грудь. Саҥа төрөөбүт дьахтар түөһүн тымнытыа суохтаах
♦ Түөс аҥаара кэпс. — уста кээмэйэ: киһи түөһүн ортотуттан туора ууммут илиитин төбөтүгэр диэри. ☉ Мера длины, равная расстоянию от середины груди до кончика среднего пальца вытянутой в сторону руки. Устата, арааһа, түөс аҥаара баар быһыылаах. Түөскүн охсун (кырбан, тоҥсун) — кыра да үтүөҕүнөҥөҕүн аах, онон өҥнөн таҕыс; тугунан эмэ аһара киэн тутун. ☉ соотв. бить себя в грудь
Омугумсуйуу, мин атын омуктан ордук омук оҕотобун диэн түөһү охсунуу, бука, ис култуура тиийбэтиттэн буолуо дии саныыбын. «Кыым». Түөскүнэн тэл — туох эмэ улахан эрэйи-кыһалҕаны, моһолу көрүс, ону аас. ☉ Преодолевать какие-л. трудности, препятствия
Афганистан алдьархайын түөһүнэн тэлбит уол бэрт үөрүйэхтик ытыалаан тибиирдибитэ. Күрүлгэн. Түөскэр силлии (силлэнэ) сыт кэпс. — түбүккүттэн төлөрүйэн, босхолонон көҥүл сырыт. ☉ соотв. плевать в потолок
Туһааннаах үлэҕин бүтэрдиҥ эрэ, таах түөскэр силлии-силлии өһүө баһын ааҕа сытыахтааххын. Э. Соколов. Түөстэн көтүрүөһүн көтүрэн ылбыт курдук күҥэтийдэ — аһара кэлэйдэ. ☉ Сильно разочароваться в чём-л.. Хапкааныгар хаптарбыт куобаҕын кэмигэр көрбөккө бөрөҕө сиэппитин көрөн, оҕонньор бэйэтэ бэйэтиттэн түөстэн көтүрүөһүн көтүрэн ылбыт курдук күҥэтийдэ. Түөһүҥ эриэнин көрдөр – көстөрүн курдук быстар дьадаҥыбын, онон биэрэр тугум да суох диэн иэскин, төлүөхтээххин көлбөрүтүн, куотуна сатаа. ☉ Уклониться, отказаться от уплаты долга за неимением средств (букв. показал пестроту своей груди)
Дьэ, ити киһи түөһүн эриэнин көрдөрүө эрэ диэбэтэҕим. «ХС». Тылгын <түөскэр диэри> былас таһаар (түһэр) көр былас II. Уолаттар куттаммыттар, ыксаабыттар аҕай, тылларын түөстэригэр диэри былас таһааран сүүрэн аҕай иһэллэр эбит
◊ Түөс аҥаара — сүөһү, кыыл этин түөһүн аҥаара. ☉ Половина грудины туши животного, зверя
Киһи ылыан сөптөөх, арай, эмис түөс аҥаара сытар эбит. Р. Кулаковскай
Мин дойдубуттан тыһаҕас түөһүн аҥаара киирбитэ. КНЗ ОО. Түөс симэҕэ (илин кэбиһэр) — анал оҥоһуулаах дьахтар түөһүгэр кэтэр киэргэлэ (хол., үрүҥ, кыһыл көмүс). ☉ Женские нагрудные украшения (напр., из золота, серебра)
Түөс симэҕин ойуута-оһуора барыта тус-туһунан суолталаах буолар. «Кыым». Түөс тыла — киһи түөһүн өҥүргэһин уҥуоҕун алын уһугунааҕы чороҕоро. ☉ Костный выступ в виде язычка в нижней части грудины (у человека, животных), мечевидный отросток
Тоҕус уон бууттаах тааһы Уйбааскы чэпчэки баҕайытык түөһүн тылыгар дылы өрө тарпыт. Саха ост. I. Түөс уҥуоҕа анат. – киһи, кыыл-сүөһү агдата түөскэ кэлэн холбоһор уҥуоҕа. ☉ Кость, соединяющая передние части рёбер у человека, животных, грудина. Түөһүн уҥуоҕун диэкинэн ыалдьар. Сүөһүлэрин этин түөһүн уҥуоҕун аҕалара быһыта охсуталаата
др.-тюрк., тюрк. төш

1) грудь || грудной; түөһүгэр толору орденнаах у него вся грудь в орденах; бу уу дириҥэ түөһүм тылынан эта река мне по грудь; түөс уҥуоҕа грудная кость; түөс бааһа рана в груди; түөс быата супонь; түөһүгэр силлэнэ сытар он лежит, поплёвывая себе на грудь (т. е. бездельничает); түөһүн тоҥсунар он бьёт себя в грудь (т. е. кичится своими мнимыми заслугами); 2) грудинка; # от түөһэ примётка к стогу сена; саһаан түөһэ поленья, сложенные клеткой по краям штабеля Дров.

побуд. от силин= разрывать, прорывать; тимэх тыһытын силиннэр= разорвать пуговичную петлю.

несов. силлиэр.