симириҥнээ диэнтэн тиэт
көрүҥ. [Эһэ] симэ түспүт харахтарын аһан быһа симириҥнээмэхтээн мөхсөн, көбүөхтээн ылаттаата. «ХС»

сыһ. Наҕыллык, ыксаабакка. ☉ Спокойно, неторопливо
Сыһыыларым сиккиэринэн Сыймаарыччы тарааннылар, Сир симэҕэ сибэккилэрим Сиигинэн симириҥнииллэр. С. Данилов

симириҥнээ диэнтэн холб. туһ. [Эмээхсин] кыараҕас харахтара ыйыппыттыы көрөн симириҥнэстилэр. Э. Соколов
[Волгин] ыраас үчүгэй харахтара кытарбыт уонна ачыкы уҥуор үөрэ симириҥнэһэр этилэр. Г. Николаева (тылб.)
Үөһэ сайыҥҥы сэдэх сулустар холкутук симириҥнэһэллэр. В. Быков (тылб.)

быччай диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Өрө быччаҥнаан, ким уолай бу! Лэглээр уолун уола диэн сылдьыбытым, Харчылаах уолун уола эбит буоллаҕа дуу... Амма Аччыгыйа
Халыҥ муус хотойон, чардаат таһынан уу быччаҥнаата. Болот Боотур
Симириҥнээмэ! Бу үйэҕэ хараххын муҥунан көрөр этиҥ! Кылаат көрдөөн быччаҥныырыҥ бэрт этэ!.. И. Гоголев

аат., эргэр. Тугу эмэ (хол., сүөһү куолайын, туоһу) хатаран, онно ууллубут сыаны кутан, битииллээн оҥоһуллар сырдатар тэрил. ☉ Самодельный светильник (напр., из высушенного пищевода скота, берёсты), куда вливали топлёный жир и вставляли фитиль, жирник
Иһиччит ыһыырынньыкка арыы эбэн, сүнньүн көннөрөн остуолга илдьэн уурда. Болот Боотур
Куолайга кутуллубут сыа ыһыырынньык остуолга умайан симириҥнии турар. П. Филиппов
Сырдатар уот суоҕа, аҕам сүөһү куолайыгар сыаны уулларан ыһыырынньык оҥороро. И. Никифоров
ср. русск. ‘жирник’

I
туохт.
1. Туоһу, туос иһити уо. д. а. буруоҕа тутан, буруо сытын иҥэр (хол., бөҕөргөтөн, үөнтэнкөйүүртэн харыстаан). ☉ Окуривать, пропитывать дымом берёсту, берестяной сосуд и т. п. (напр., для прочности, дезинфекции)
Үүт аһыйбатын диэн, туос иһити сууйан, куурдан баран сугун абаҕата, боҕуруоскай оттору кыратык буруолатан иһит иһин ыһаарар идэ баар эбит. ГПП ТО
Сорох ыал иһиттэрин үчүгэй сыттаннын, сииккэ ылларбатын, үөн-көйүүр тыыппатын диэн кытыанынан ыһаараллара. КЕФ СТАҮө
Өбүгэлэрбит кытыаны аһыүөлү хаһаанарга, иһити-хомуоһу ыһаарарга, дьиэни-уоту ырааһырдарга туһаналлара. ПАЕ ЭАБ
2. Буруо сытынан тунуй, буруолат. ☉ Обдавать дымом, окуривать
Ынахтарын боҕуруоскай оту уматан, минньигэс сыттаах буруонан ыһаараллар. Амма Аччыгыйа
Остуолга кыраһыын лаампа симириҥнии умайар, сэбирдэх табах хойуу буруота дьиэ иһин ыһаарбыт. Софр. Данилов
[Сэппэрээк] Аһыы хатан сытынан Арай былыр эмээхситтэр Алаһа дьиэлэрин Алгыыр, ыһаарар эбиттэр. М. Тимофеев-Терёшкин
3
ыыһаа 2 диэн курдук. Күһүҥҥү эмис балыгы иһин ылан, уҥуоҕун ылҕаан баран, кэрдиистээн, аргыга ыйаан күн уотугар хатараллара, буруоҕа ыһаараллара. Далан
Байҕалтан бултаан таһааран Балык хатаран, буруоҕа ыһааран, Бааркы, дьуухала оҥорон Ол дьон оннук олорбуттар. Болот Боотур
Бу дьоҕус сопхуос өссө халбаһы оҥоруоҕа, эти тууһаан, буруоҕа ыһааран атыылыаҕа. «Кыым»
4
ыһаарылаа диэн курдук. Эмээхсин майаҕас балыгы ыһаарда, күөһү толору собо буһарда. П. Егоров
Хаас сымыытын ыһааран сиир үчүгэй. ПАЕ ДьКК
Төбөтүн эттээн баран ыһааран да, бүтүннүү буһаран да сиэ. «Кыым»
ср. др.-тюрк. ыш, тюрк. ыш, ис, монг. ис ‘копоть, дым’
II
туохт. Кими эмэ быдьар, ыыс-бурут тылларынан үөх. ☉ Оскорблять бранью, поносить кого-л.
Харытыай ону кытта тэҥҥэ часкыйа түһээт, киһи иилэн ылбатынан үөҕэн ыһаарбытынан барда. Р. Кулаковскай
Кутуукап Дьарааһын кыыһыран сабын быһа тарта, эбиитин маатыранан ыһаарда. Д. Очинскай
Суох, син биир ыыс-бурут тылларынан ыһаараллар. «ХС»