с. элбэх сирдэнии.

туохт., эргэр. Эбии угаайы күрүөлээх буол, угаайы сирдэн. ☉ Иметь, получить сверхнадел земли. Кулуба буолаат, киһибит солотун иһин эмиэ угаайыланна

лөһүгүрээ диэнтэн дьаһ
туһ. Тоҥ чохоону саха быһаҕынан көйөн лөһүгүрэттэ. Р. Баҕатаайыскай
Са ҥа сирдэммит отчуттар уһун субуу субурҕаларын бөдөҥ бугулларга кубулутан лөһүгүрэппиттэр. Л. Попов

туохт. Ханан эмэ таскынан сааһыҥ алдьанан хатыылан, кылааккайа суох сирдэн (устуруустаах маһы этэргэ). ☉ Быть, стать шершавым, с зазубриной (о выстроганной поверхности дерева, деревянных предметов)
Хабырыыс …… чараас хаптаһыны устуруустуу турда. Хаптаһын сырыы аайы туой ханан эмэ саркаахтанан, дьиэктэнэн иһэр. И. Алексеев

соччо диэн курдук
Урут соччо-бачча киһиэхэ аахсыллыбатах да дьон бары сирдэммиттэр. Софр. Данилов
Былыта халыҥа бэрт уонна кыралаан хаардыыр буолан соччобачча сырдаабыта биллибэт, саа сыала эрэ нэһиилэ көстөр. Болот Боотур
Неустроев соччо-бачча кыһамматах курдук дорооболоспут. П. Филиппов

туохт. Туох эмэ сылааһынан, итиитинэн тугу эмэ сылыт, ириэр. ☉ Греть, отогревать что-л. чем-л. тёплым, горячим
Уллуҥаҕым сылааһынан суоһатан, Сүүһүм көлөһүнүнэн уоҕурдан, Толоон устун туһалаах сирдэммитим, Алаас ахсын ачаах бүтэйдэммитим. С. Васильев

1. күрүөлээ диэнтэн бэй., атын. туһ. ☉ Быть обнесенным оградой, забором
   Өлүөнэ кытылыгар яблоневай сад. Боробулуоха эрэһээҥкинэн күрүөлэммит. Пьесалар-1978. Саллаат пааматынньыга тимиринэн күрүөлэммит. ДьДьДь
   Импиэрийэ киин куората муора диэкинэн уонна хонуу диэкинэн таас истиэнэлэринэн уонна башняларынан күрүөлэммитэ. АЕВ ОҮИ
2. кэпс. Далга, хаарчахха хаайылын (сүөһү туһунан). ☉ Быть загнанным в огороженное место, в загон (о скоте). Субан сүөһү күрүөлэннэ
3. эргэр. Оттуур ходуһалан, өлбүгэ сирдэн. ☉ Получать сенокосный надел, сенокосное угодье
   Эн эһэҥ, аҕаҥ, эһэҥ эһэтэ, эһэҥ эһэтин аҕата хаһан даҕаны торуой кылаас сирин сирдэммиттэрин, биитэр хайа эмэ үрэх баһыгар чиэппэр, оһумуой күрүөлэммиттэрин истэ илигим. П. Ойуунускай
   Кини [аҕам] кыратыттан баайдарга үлэлээн сэттэ көлөһүнүн тохпута, отут икки сааһыгар эрэ бэрт кураайы сиргэ чиэппэр күрүөлэммитэ. «ХС»

аат., истор. Өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн сири түҥэтиигэ хаачыстыбанан (үүнүүтүнэн, иэнэ дэхситинэн, ырааҕынан-чугаһынан о. д. а.) көрөн бөлөхтөөһүн. ☉ При переделе земли после революции: классификация наделов по качеству и количеству земли (урожайности, рельефу, отдаленности от места жительства и т. д.)
[Ньукуус:] Баайдар ыраах үрэх бастарыгар, сир куһаҕаныгар, тириэтэй көтүгүөрүйэ сиргэ сирдэнэллэр үһү. Күндэ
русск. категория

туохт. Таптаан сытар, тохтуур сирдэн, ыырдан. ☉ Облюбовать место для лежбища
Миитэрэй бөһүөлэк чугаһынааҕы силээҥҥэ ньэкээлээбит икки оҕолоох тайах туһунан кимиэхэ да кэпсиэ суох буолла. Я. Семёнов
Ыккыйы саҕатынан тус-туспа ньэкээлээн кыстаабыт куобахтар бэйэбэйэлэрин диэки сэргэхтик көрсөр, чуҥнаһар кэмнэрэ кэлэн эрдэҕэ. Сэмээр Баһылай

аат. Бөлөхтөөн үүммүт хойуу сэппэрээк талах, ыарҕа; ньирээйи хатыҥ, хахыйах; хойуу намыһах талаҕынан, ыарҕанан, хахыйаҕынан саба үүммүт сииктээх маардыҥы сир. ☉ Заросль, густой кустарник; молодой березняк; сырое место, заросшее кустарником, молодым березняком. Талах аабы. Ыарҕа аабыта. Хатыҥ аабыта
□ [Кыыл] кэтит күөнүнэн хойуу аабыны тоҕо солоото. В. Бианки (тылб.)
Силээн да сирдэннэр, Аабы да алаастаннар, Дүөдэлии да дьүһүннэннэр Киэҥ Ньидьилиттэн ордук Сэттэ көс усталаах Улуу күөлү көрбөтөҕүм. Саха фольк. Таҥастан-саптан иилистэ сытар ииччэх-бааччах аабы талаҕы нөҥүөлээн киэҥ алааска киирдилэр. «Чолбон». Тэҥн. аабылаан