кичимэлээ диэнтэн холб. туһ. Дириэктэр да соччо-бачча кичэмэлэспэтэҕэ. П. Аввакумов
[Тайах] Ыыраахтарын кирэ, бэркэ кичэйэн, ыраас кумааҕыга кыһылынна. — Бээ, итини баҕас, эмиэ тоҕо кичимэлэстэ. Эчи, бары барыта. Н. Борисов

сыһ. Болҕомтону уурбатах, санааҕа ылбатах курдук. ☉ Беззаботно, беспечно, не обращая на что-л. внимания
Кыыс …… соччо-бачча кыһаллыбатахтык эттэ: — Дьүөгэтигэр сырыттаҕа буолуо. Киэһэ эрдэ дии. Софр. Данилов
Сиһим кэдэҥнэс. Ол да буоллар кыһаллыбатахтык аадьуо хаампыта буолабын. Н. Заболоцкай

туохт. Тугу эрэ үчүгэйдик бил (олох олорон, уопутуран); туохха эмэ үөрүйэхтээх, сатабыллаах буол. ☉ Быть в курсе чего-л.; набраться опыта; иметь навык, мастерство в чем-л.
Билиҥҥи сааһырбыт киһи сири-уоту балайда билбэхтэспит хараҕынан көрдөҕүнэ …… кустуур алааһа соччо-бачча нэлэһийбэтэх сир эбит. П. Аввакумов
Сылгыны баҕас билбэхтэһиэм этэ. Амма Аччыгыйа

сыһ. Киэҥник, элбэҕи хабардык. ☉ С широким размахом, масштабно
Алдьархайга түбэспит дьону киэҥ далааһыннаахтык, дьүккүөрдээхтик көрдөөһүнү тэрийии айымньыга соччо-бачча көстүбэт. Е. Федоров. Кини [Н. Лугинов] «Суоллар» диэн айымньытыгар лирическэй герой тулалаан турар эйгэттэн олох киэҥ аартыгар тиийэ уһуннук-киэҥник, далааһыннаахтык толкуйдуур. Д. Васильев
Элбэх мэндиэмэннээх олорор дьиэни тутуу киэҥ далааһыннаахтык ыытыллар. «Кыым»

сыһ. Олус үчүгэйдик, наһаа табыллан. ☉ Превосходно, прекрасно
Бу бэркэ табыллыбыт, ис хоһооно дириҥник бэриллибит, тыла-өһө талбатык сааһыламмыт бастыҥ тылбаас этэ. ЯНС ДьДьТ
Баҕар, бэйэтин бэкээринэтин тас өттүн көрөртөн талбатык тутара буолуо. «Кыым»
Олус маанытык, талбатык таҥнар …… уонна хаһыаты сурунар да, соччо-бачча аахпат. И. Тургенев (тылб.)

аат. Сууттанан хаайыыга түбэспит, тутуллан түрмэҕэ, хаайыыга олорор киһи. ☉ Человек, который находится под арестом, заключённый
Онон эйигин хаайыылаах быһыытынан, билигин куоракка илдьэ киирэн манастыырга туттарар үһү. Суорун Омоллоон
Бастаан утаа хаайыылаахтарга кэлэр кинигэни, кэһиини соччо-бачча ымпыктаан чинчийэн көрбөт этилэр. П. Филиппов
Сэрии бастакы сылларыгар Чурапчынан кыһын Хаандыгаҕа хаайыылаахтары таһар массыыналар ааһаллара. «ХС»

аат. Сытыйыыттан, буорту буолууттан туох эмэ инчэҕэй, сииктээх (хол., ас-үөл, мас) тас өттүнэн үөскээн тарҕанар тордох (микроскопка эрэ көстөр тэллэйдэр мустуулара). ☉ Плесень
Түүнүк кислород эрэ баар буоллаҕына үөскүүр. ҮБНьТ
Тэллэйдэргэ түүнүктэр эмиэ киирсэллэр. КВА Б
Сахалар түүнүк диэн киһи хараҕар соччо-бачча көстүбэт тэллэйдэри ааттыыллар. «Кыым»
◊ Түүнүк тэллэйдэрэ биол. — түүнүк диэн курдук
Бородуукталарга түүнүк тэллэйдэрин атын да көрүҥнэрэ олохсуйаллар. Олортон биирдэстэрэ — пеницилл тэллэй. КВА Б
Салыҥ уу аалсыытын куччатар, балык этин бактыарыйалартан, түүнүк тэллэйдэриттэн харыстыыр. ББЕ З
Түүнүк тэллэйдэрэ сүөһү аһы буһарар трактатыгар буортулаахтар. САС
ср. тув. дүдүк ‘плесень’, уйг. түнимэк ‘прокисать’

аат.
1. Кими, тугу эмэ көрүү-истии, харайыы, бүөбэйдээһин. ☉ Забота, уход и присмотр за кем-л.
Оттон Ыстапаан ийэтин убайдара, бырааттара бааллар этилэр да ким даҕаны кыһанан иитэргэ ылбатаҕа, ол иһин уон биир саастаах Ыстапаан эмиэ тулаайах, харалтата суох хаалбыта. И. Никифоров
— Ыы, тукаам, чэпчэтэн да диэхтээн оҕонньорум харалтаны соччо-бачча эрэйбэт буолан сытаахтыыр. У. Нуолур
Ньирэйдэр аһылыктара талымас, аанньа аһаабаттар, уулаабаттар. Харалталара үгүс түбүктээх, ону сүөсүһүттэр бары көмөлөөн кыайаллар. ВМП УСС
2. Кыаммат-түгэммэт, кырдьаҕас дьоҥҥо харчынан (эбэтэр атын тугунан эмэ) көмө, социальнай көмөнөн хааччыйыы. ☉ Обеспечение нуждающихся чем-л. (напр., лекарствами), социальная помощь, защита
Капиталистическай дойдуларга үксүлэригэр социальнай харалта судаарыстыбаннай систиэмэтэ суох. ПА
Дьон олоҕун таһыма үрдүүрүгэр социальнай харалта — биллэркөстөр суолталаах. «Кыым»

I
аат. Кыһын сүөһүнү тутарга, көрөргө-харайарга аналлаах тутуу. ☉ Специальное зимнее помещение для скота, хлев, коровник
Хотон ортотугар солко былаат сытар үһү (тааб.: чоҕочу). Ойоҕо хотоҥҥо сааҕын күрдьэ сылдьан, эрэ кэлбитин билэн, отунан саахха биһиллибит этэрбэһин сотто олордо. Күндэ
Хотоҥҥо ынах хам-хаадьаа ыҥыранар. Дьүөгэ Ааныстыырап
ср.-тюрк. котон, котан ‘загон; сарай; хлев’
II
сыһ. Соччо-бачча, кыайан (үксүгэр утарар ис хоһоонноох этиилэргэ тут-лар). ☉ В достаточной мере, часто, свободно (употр. в отриц. предл.)
Оттон Лиза Ылдьааны кытта иирсэн арахсыахтарыттан ыла кулуупка да хотон сылдьыбат буолбута. Д. Таас
[Анды] үс-түөрт сылтан бэттэх хотон түспэт буолан хаалла. СГФ СКТ
Бу дьиэ кэргэниттэн оҕолор эрэ хотон сахалыы билбэттэр. Д. Очинскай (тылб.)

1. даҕ., кэпс. Ханнык эмэ бөлөх дьоҥҥо улахан сабыдыаллаах, ытыктанар. ☉ Имеющий авторитет, уважаемый кем-л. [Эписиэр:] Бас-көс дьоммутун барыларын хаайталаан кэбиспиттэр
   Сааны, сэби-сэбиргэли бука-барытын былдьаабыттар. Күндэ
   «Саатар биир да бас-көс киһибит суох буоллаҕа», – Мытаха абаккаран төбөтүн тарбанар. А. Федоров. Туундара дьоно, бэл диэтэр, бу үс бас-көс киһи, ыраахтааҕы итиэннэ таҥара туох уратылаахтарын соччо-бачча арааран өйдөөбөттөр этэ. С. Курилов (тылб.)
2. аат суолт. Ханнык эмэ бөлөх дьоҥҥо былаастаах киһи, салайааччы, баһылык (тард. ф-гар тут-лар). ☉ Тот, кто снискал уважение, авторитет, лидер
   Биһиги улууспут баһа-көһө, ытык кырдьаҕаспыт Харитон Киприянович суорума суолламмытыгар эйиэхэ, ылгын оҕотугар, дириҥ кутурҕаммын биллэрэрбин көҥүллээ. Л. Попов
   Туох ханнык иннинэ, салайааччыларын, чөмчөкөлөрүн бултаһаллара сөп. Атыттара диэн, баһа-көһө суох тугу даҕаны гыныахтара, ханна даҕаны барыахтара суоҕа. Н. Якутскай
   Үрүҥ сэриитин ыстааба үлтүрүтүллүбүтүн туһунан олохтоохтортон истибиппит. Колчак тирэх пууннара баһа-көһө суох хаалбыттара. ӨӨККҮ
   ♦ Бас-көс буол – кимиэхэ эбэтэр ханнык эмэ бөлөх дьоҥҥо былаастаах салайааччы, баһылык буол. ☉ Стать лидером, руководителем кого-чего-л. [Дьонум] эчи мунньахтара хойуутун сөҕөрүм
   Ону таһынан, сотору-сотору утуу-субуу командировкаҕа бараллара. Онон бэйэм-бэйэбэр бас-көс буолан хааларым. Г. Колесов
   Дыгынтан ордук хараамынай санаалаах оччотооҕу сахаҕа бас-көс буолбут сурахтаах баай-тот үөскээбитэ биллибэт. Саха сэһ. I. Баскөс тутун – кими эмэ баһылык, салайааччы быһыытынан билин, киниэхэ бас бэрин (көҥүл өттүгүнэн). ☉ Признавать кого-л. руководителем, лидером, подчиняться ему (добровольно)
   Бас-көс туттар икки-үс аҕамсыйбыт холкуостааҕы кытта ону-маны, үксүн булт, от үлэтин туһунан кэпсэтэн баран утуйдум. Н. Габышев
   Саамай бухатыырбыт, бас-көс туттар уолбут – Гена, эр бэрдэ, нуучча. «ХС»