прям., перен. рай Ц райский; ырай олоҕо райская жизнь; сирдээҕи ырай земной рай; ырайга таҕыс = уст. попадать в рай.

салгын суола, авиатрасса (тустаах пууннар икки ардыларыгар салгын транспора куруутун сылдьар суола. С. с. салгын транспора куттала суох сылдьарын хааччыйар аэродромнаах, сирдээҕи тэрил-лэрдээх (радиомаякардаах, ыйар-биллэрэр бэлиэлэрдээх).)

салгын навигацията, аэронавигация (көтөр аппарааттары (самолеттары, вгртолеттары уо. д. а.) ыытыы ньымаларын уонна кыахтарын туһунан наука; сирдээҕи салайар пууннарга, көтөр аппарааттары салгынна сала-йыыга ыытыллар үлэлэр барылара киирэллэр.)

туохт. Баттыгынан сырыт, баттыгынан хаамп. ☉ Ходить, передвигаться на костылях
Атаҕы тэҥнээн хаамар Аналым быстыбытын да иһин, Мас баттыктанан Барар-кэлэр буоллахпына, – Син биир этиэҕим Сирдээҕи дьолу билэбин диэн. Т. Сметанин
Сотору баттыктанан уҥуох-тирии буола дьүдьэх бэйэтэ балаата иһигэр туран, икки өттүттэн өйөтөн, бэрт өр атахтарын сыҕарыта үөрэннэ. СЮ ЫБ

даҕ. Ыалдьар эбэтэр туохха эмэ эмсэҕэлээбит атахтаах, кыайан хаампат. ☉ С больной или изувеченной ногой (ногами), лишенный возможности нормально ходить
Буойун ааттанан, охсуһууга Босхоҥ-доҕолоҥ буолтум иһин, Көмүскээбит көмүс көҥүлүм Күн буолан күндээрэр буоллаҕына, — Син биир этиэҕим Сирдээҕи дьолу билэбин диэн. Т. Сметанин

I
дьүһ. туохт. Этэ-сиинэ суох, олус ырыган, дьүдьэх буол. ☉ Быть чрезмерно худым, тощим, костлявым
Ырайа дьүдьэйбит Ырыган ыт оҕото Уулуссаҕа муммутун Уйадыйа көрбүт Эһэ оҕото эрэйдээх …… Дьоҕус уйатыгар Дьукаах ылбыт. «ХС»
♦ Ырайар ыт сөбүлээб. — харса-хабыра суох, сиэр-майгы диэни билиммэт, аһынары-харыһыйары билбэт, кэрээниттэн тахсыбыт киһи. ☉ Очень жестокий, безжалостный человек, сущий пёс (букв. тощая собака)
«Ырайар ыт ити буоллаҕа буолуо», — дии санаата кини [Левинсон — кырасыабай эписиэри]. А. Фадеев (тылб.)
Ардыгар кулут дьон дьиҥигэр — Адьас ырайар ыттар: Таһыырдаах тойону кинилэр Эбии күүскэ таптыыллар. Н. Некрасов (тылб.)
ср. др.-тюрк. ар, алт. ары ‘уставать, утомляться; тощать, худеть’
II
аат.
1. Христианскай итэҕэл үөрэҕинэн айыыта-харата суох киһи өллөҕүнэ, дууһата үйэ-саас тухары дьоллоох олоҕу олорор Үөһээ дойдута. ☉ Место, где, по христианским религиозным представлениям, души умерших праведников пребывают в вечном блаженстве, рай. Ойуун ойоҕо ырайга тахсар, аҕабыыт ойоҕо аакка түһэр (өс хоһ.)
Адам эрэйдээх Еваны эккирэтэн ырайтан маппыта, бүтүн айбыт таҥара сокуонун умнубута. П. Ойуунускай
Хартыына ортотугар Христос дьону айыыларынан-хараларынан көрөн ырайга уонна аакка атаартыыр. Далан
2. кэпс. Кыһалҕата суох, нус-хас, дьоллоох олох. ☉ Прекрасные условия, обстановка для спокойной, счастливой жизни, рай
Сахам сирэ — миэхэ ырай. В. Гольдеров
Онно оҕо олоҕор Дьиҥнээх ырай көрсүбүтэ, Ардыгар «мэник-чолоҕор» Аатырара сүппүтэ. «ХС»
◊ Сирдээҕи ырай калька. — ырайга тэҥнээх олус кэрэ сир-дойду. ☉ Необыкновенно красивое место, где можно счастливо и безмятежно жить, земной рай
Мин бу сирдээҕи ырайга туран аан дойдуга саамай кытаанах килиимэттээх Сахам сирин ахтабын. Далан
[Шевченко] «Түүл» диэн …… поэматыгар, буржуазнай суруйааччылар сирдээҕи ырайынан ааттаабыт Украиналарыгар утары туруоран, дьиҥнээх Украина киһи сүрэҕин-быарын уйадытар ынырык хартыынатын ойуулаабыта. Софр. Данилов. Ырай дойдута калька. — дьол-соргу тосхойор сирэ-уота. ☉ Рай земной, обетованная земля
Улам-улам дууһабар, сүрэхпэр чэпчэки-чэпчэки буолла — туох да омуна суох ырай дойдутугар үктэнэн эрэрдии сананным. «ХС». Ырай олоҕо калька. — кыһалҕата суох, дьоллоох олох. ☉ Счастливая, безмятежная, райская жизнь
Уруккуга холуйдахха, ырай олоҕо саҕаланна. Н. Босиков
Оччолорго дьадаҥы киһиэхэ ырай олоҕо тиксибэтэҕэ. «ХС»
Кэргэнин, оҕотун, дьонун ортотугар ахтылҕанын таһааран, уоппускалара диэн ырай олоҕо буоларын этинэн-хаанынан саҥардыы билэн эрэр. «Чолбон»

аат.
1. Кимиэхэ эмэ чугас, истиҥ, иһирэх сыһыаннаах, эн-мин дэсиһэр тэҥнээх доҕоро, үөлээннээҕэ. ☉ Близкий человек, с которым связывает дружба, любовь
Уол төрүт умнубут тапталын, Сирдээҕи сэгэрин-аналын, Түүн үөһэ кыыс эмиэ күүппүтэ. Эдэркээн тойуксут кэлбэтэх. И. Гоголев
Сыырга тахсан, кыыс таҥнан, Күүтэн турда сэгэрин. Эллэй
Сэгэрим кэлиэ диэн Суол диэки көрөбүн. Баал Хабырыыс
2. кэпс. Чугас киһини, доҕору, үөлээннээҕи эйэҕэстик ыҥырар тыл. ☉ Употребляется как обращение к близкому человеку, а также как доброжелательное обращение к кому-л.
Эппит тылбын толорон, Этэҥҥэтик олорон, Миигин көрсөөр, сэгэриэм, Бэккэ таптыыр биэбэйиэм. Эллэй
«Сэгээр, таһырдьаттан маста көтөҕөн киллэрэн уотта отун», — диэтэ Ыстапаанньыйа оҕотугар. Күндэ
ср. ДТС йег ‘хороший; хорошо’

даҕ., поэт.
1. Сып-сырдык кытархай, тэтэркэй (өҥ). ☉ Ярко-красный, алый; румяный (цвет)
Халлаан кырааската аалай өҥүнэн көрбүт. Ол күн арахсар саһарҕата буоллаҕа. Эллэй
Валерий Иванович сүтэ-сүтэ көстөн кэлэр, күөх, аалай өҥнөрүнэн ибигириир ыраах кустуктары одуулаан турда. Л. Попов
Аалай хааным тохтубута Россия дэхси хонуутугар, Кыһыл төлөн сибэкки буолан, Кыыһа үүнэр буоллаҕына, — Син биир этиэҕим Сирдээҕи дьолу билэбин диэн. Т. Сметанин
2. Чаҕылхай, сиэдэрэй; күндү, үтүөкэрэ. ☉ Яркий, нарядный; прекрасный (поэт. эпитет)
Москваҕа олорон санаатым Сэргэлээх барахсан даачатын: Арамаат сытынан аҥныбыт Аалай күөх аларга хаамарбын. Күннүк Уурастыырап
Үргэл тойон кыыһа Үргүүк удаҕан аалай солко аһын эрийэ кэбиһэн олорон, кыһыл көмүс тарааҕынан тараана олорор эбит. Саха фольк. Аалай чыычааҕыам! Атырдьах салаатын курдук Арахсар амырыыннаах кэммит Адаҕыйан кэллэ. А. Софронов

аат., эргэр. Уу кутарга эбэтэр балыкка аналлаах намыһах туос эбэтэр мас иһит. ☉ Берестяное или деревянное лукошко, предназначенное для воды или хранения, содержания рыбы
Күөрэгэй тулуйарыттан ааһан, Олоону окумалыттан ылан, балык астыыр атыйахха «палк» гына бырахта. Т. Сметанин
Ити курдук билсэн баран дьиэлээхтэр ыалдьыттар иннилэригэр, биэс атыйахха толору кутуталаан, хоргуннаах барчаны аҕалан ууран биэрбиттэрэ. Далан
♦ Атыйахтаах уу курдук аймаа фольк. — сирдээҕи олоҕу сатарыт, айгырат, улахан долгуйууну таһаар. ☉ В эпосе: привести в смятение, расстроить земную жизнь
Онуоха бу дойду кута курдук күөгэлдьийдэ, атыйахтаах уу курдук айманна. Ньургун Боотур
Туруу дьаҕыл дойдуну Тордуйалаах уу курдук Тоҕо кэстилэр, Аан дойдуну Атыйахтаах уу курдук Айгыратан аймаатылар. П. Ядрихинскай
[Тимир көлө] Айаннаабыт күүһүттэн Аан ийэ дойдум баара Атыйахтаах уу курдук Аймаммытынан барда. П. Ойуунускай

1. аат.
2. Өстөөҕү кытта кыргыһар саллаат, сэрииһит. ☉ Тот, кто сражается с врагом, воюет, боец, воин. Сэбиэскэй Аармыйа буойуна
   □ Бинтиэпкэ доҕордоох буойуттар этибит,— Мин өллүм — мин эппин кириэппэс оҥостуҥ! П. Ойуунускай
   Буойун ааттанан охсуһууга Босхоҥ, доҕолоҥ буолтум иһин, Көмүскээбит көмүс көҥүлүм Күн буолан күндээрэр буоллаҕына, — Син биир этиэҕим Сирдээҕи дьолу билэбин диэн. Т. Сметанин
3. көсп. Туох эмэ уопсастыбаннай идеалы быһаччы олоххо киллэрээччи, толорооччу. ☉ Тот, кто непосредственно осуществляет, воплощает в жизнь какой-л. общественный идеал, являющийся каким-л. идеалом
   Биһиги бары өрөбөлүүссүйэ буойуттарабыт. Суорун Омоллоон
   Ханнык да буурҕаттан толлубат Хомуньуус буойуттар буолуохпут. Эллэй
4. даҕ. суолт. Буойун буола сылдьар, сэриигэ сылдьар. ☉ Являющийся воином. Буойун дьон
   □ Мин буойун сахабын
   Олох, дьол өстөөҕүн мин сүүстэ көрсөммүн, Босхоҥноон буолбатах, баас ылан, сытабын. С. Данилов
   Оттон Сталинград туһунан Буойун доҕоттор ыллыыллар, Иккиэн, сүрэхтэн долгуйан, Үрдүк үөрүүнү туойаллар. Эллэй