1) решето, сито; сиидэнэн уу баспыкка дылы посл. всё равно, что черпать воду ситом; 2) накомарник.

1) просеивать или цедить, процеживать сквозь сито; бурдугу сиидэлээ = просеять муку через сито; отон уутун сиидэлээ = процедить брусничный сок через сито; 2) перен. тщательно отбирать, выбирать что-л. (оставляя самое лучшее).

редкий; ардьаҥ сиидэ редкое сито; ардьаҥ туу редкая верша; ардьаҥ муоста полы со щелями, щелистые полы.

аат., эргэр. Көмүстээх буору (кумаҕы) сууйуох иннинэ сиидэлииргэ аналлаах станокка туруоруллар ылтаһын эрэһэлэр. ☉ Бутара (жестяное сито для промывки породы на золото)
Олег Камов бэйэтэ тоннанан тааһы мас мотуокка, бутаараҕа сууйбута, бастакы алмаас дьэҥкир кыырпахтарын луупанан көрөн булаттаабыта. Н. Габышев

туохт.
1. Тугу эмэ эрэһэнэн сиидэлээ. ☉ Просеивать, пропускать через сито или решето.
2. Эрэһэ курдук оҥор. ☉ Делать что-л. в виде сита, решета
Элиэнэлиир эбэкэбит Эрэһэлиир долгунунан Эҕэрдэлээн дьиримнээтин. С. Васильев
[Биһиги] икки хахыйах оҕотун быһан, икки тардыллыбыт уобуруччулуу хардарытаары иэҕэн, түгэҕэр эрэһэлээн оҥордубут. С. Тока (тылб.)

аат. Аһы хоторорго, сиксийэргэ эбэтэр уутун сүүрдэн ыларга аналлаах түгэҕэр кыра хайаҕастардаах иһит. ☉ Сито, дуршлаг; решето. Сиидэ хамыйах. Эрэһэ сиидэ
□ Сиидэнэн уу баспыкка дылы (өс хоһ.)
[Маринууйдуурга] бэлэмнэниллибит тэллэйи хас да төгүл тымныы уунан сууйан баран, сиидэҕэ сараҕыта түһэллэр. УГС ССКОТ
♦ Сиидэ курдук көр — өтө, курдаттыы көр, бил. ☉ Видеть насквозь когочто-л., знать наперёд о чём-л.
Хомуньуус дьахтар уоттаах хараҕа Өлөксөй оҕонньор сүрэҕин, дууһатын курдаттыы, сиидэ курдук супту көрөр. П. Аввакумов
Кини билбэтэҕинэ ким билиэй, улаханнык түбэһитэлээбит, араас сууту-сокуону кытта турууласпыт киһи. Ханна туох буоларын сиидэ курдук көрө сырыттаҕа. А. Сыромятникова

туохт.
1. Тугу эмэ сиидэ нөҥүө кутан ыраастаа эбэтэр уутун сүүрт. ☉ Очищать, процеживать, пропуская через сито
Мааппа …… бурдугун сиидэлии турда. Амма Аччыгыйа
Массыыналар буордаах ууну сиидэлээн дьигиһитэллэр. С. Окоёмов
Ынаҕы ыан бүтээт, үүтү ынах турар сириттэн таһаара охсуллуохтаах, онтон сиидэлээн баран, сойута ууруллуохтаах. ДьСИи
2. көсп. Туох эмэ уратытынан, чорбойорунан талан, сыымайдаан ыл, хааллар. ☉ Выбрать, оставить кого-что-л. после тщательного отбора (по какому-л. признаку)
Дьэ онтон ыла Дьэллик булт туһунан доҕорун кэпсээнин сэрэнэн, сиидэлээн иһиттэҕинэ табыллар буолбута. Н. Заболоцкай
Сымыйа-кырдьык атастар, доҕоттор өрүү үгүс буолааччылар, кинилэри күн-дьыл сиидэлиир. «ХС»
Кэпсээн, хоһоон суруйа сатаабыт киһи элбэх да, күн-дьыл сиидэлээн, бэрт аҕыйахтара ааҕааччылар дьиҥ чахчы билиниилэрин ылаллар. «Кыым»
3. көсп., кэпс. Бүтүннүү сиидэ хараҕын курдук хайаҕас оҥор (хол., элбэх буулдьанан ытыалаан). ☉ Изрешетить, прошить кого-что-л.
Мин өрүү көрөбүн: Буулдьа сиидэлээбит Знамятын — Кыһыл Уоту. Л. Попов
Синиэлин хас да сиринэн буулдьа сиидэлээбит, киитэлин үөһээ сиэбин эмиэ дьөлө көтөн ааһыталаабыт. «ХС»
Мишка модьутаҕа этиргэн бэйэтин бүлүмүөт буулдьата хас да сиринэн сиидэлээбитэ. К. Симонов (тылб.)
◊ Сиидэлии туруупкалар биол. — үүнээйигэ сэбирдэх үөскэппит органическай бэссэстибэлэрин бары уорганнарга тарҕатар туруупкалар. ☉ Решётчатые трубки
Субаҕа суба утахтара уонна сиидэлии туруупкалар бааллар. КВА Б
Тымырдарга баар сиидэлии туруупкалар устун сэбирдэхтэн үүнээйи бары уорганнарыгар органическай бэссэстибэлэр тарҕаналлар. КВА Б

туохт.
1. Тугу эмэ сиидэҕэ кутан сахсыйан сыыһын көтүт, ыраастаа (хол., бурдугу). ☉ Просеивать, очищать, пропуская через сито, решето (напр., муку)
Хантан эрэ биир кыра, суон дьахтар иһиккэ бурдук туппутунан тыаһа суохтук үктэнэн кэлэн бурдугун сиксийбитинэн барда. Амма Аччыгыйа
Аҥаар илиитинэн чабычахтаах бурдугун сиксийэн көрбүтэ алта уон биэс кутуу бурдук баар эбит. Эрилик Эристиин
Хаҥас диэки биир кыыс бурдук сиксийэн илгистэр. Н. Түгүнүүрэп
2. көсп. Биир тэҥ субуллук сахсылын, дьигиһий. ☉ Сотрясаться от частых и коротких колебательных движений, дрожать, трястись
Кыһыллар алта бүлүмүөттэрэ тэҥҥэ ытан сиксийбитинэн бардылар. Амма Аччыгыйа
Ата аа-дьуо сэлбэйэр, Суол очура сиксийэр. П. Тобуруокап
[Кулунчук] күөх кырыһынан сабыллыбыт алааһын ньуурун сытырҕалыы-сытырҕалыы, сиэлэн сиксийдэ. В. Иванов
Бүлүмүөттэр кириэстии ытыалаан сиксийэллэр. ССС
3. көсп. Биир тэҥник титирэстэтэ хамсат, илибирэт. ☉ Колебать; заставить равномерно, мелко дрожать
Улахан тыал түһэн сиксийбитэ икки хонно. Н. Лугинов
Мин эһиэхэ кэлиэҕим Үйэ тимир киэһэтигэр, Айаас тыал сэбирдэҕи Сиксийэр күһүнүгэр. И. Гоголев
Айылҕа мутукчатын, сэбирдэҕин тэбээн сиксийдэ. Э. Соколов
♦ Иһэ сиксийдэ көр сипсий
«[Ыкка] тугу да биэримэҥ, — диэтим, — иһэ сиксийдэҕинэ бэйэтэ кэлиэҕэ». В. Протодьяконов
Хара Кыыс [ынах аата] өллөҕүнэ, үрүҥ аһынан баҕас испит сиксийэр баҕайыта ини. В. Иванов
[Кэтириис:] (сөмүйэтин чочоҥнотор) Аччыктаатаххытына, искит сиксийдэҕинэ кэлиэххит. Пьесалар-1954.
ср. тув. сыкса, бур. һагшаха ‘просеять’

1. сүүр I диэнтэн дьаһ. туһ. Улаан, сур, хара убаһалары мииммит үс Сорук Боллур уолаттар сүүрдэн киирэллэр. Суорун Омоллоон
   Аҕыйах күн иһигэр өтөрүнэн буолбатах ыарахан балаһыанньа үөскээбитэ: оттонор алыылар, сыһыылар уунан туолбуттара, үрэхтии сүүрдүбүттэрэ. «Кыым»
2. Туохтан эмэ арааран хойуутун сүүйэн кут, сиидэлээ. ☉ Процеживать жидкость через сито, цедилку, отделяя её от гущи
   Виноград отонун буочукаҕа көөнньөрөн уоҕурдан баран, убаҕаһын атын буочукаҕа сүүрдэн куталлар уонна тыын тахсыбат гына бүөлүүллэр. Н. Якутскай
   Оруостан сүүрдэн сомогуон оҥороҕун, ыалдьыт бөҕөнү ыҥыраҕын. Агидель к.
   ♦ Дьаам сүүрт көр дьаам. Кини сыалааҕы наһаа элбэҕи сиэн дьаам сүүрдэн хонно
   ◊ Дьаам сүүрт көр дьаам
   «Дьаам сүүрпүккүн суруйтарбатах үһүгүн», — диэн хорохоот обургу барытын кэпсээн биэрдэ. П. Ойуунускай
   Эмиэ даҕаны баайдар онон-манан киирэннэр, аны дьаам сүүртэхтэрэ буоланнар, дьонтон от хомуйтаран сииллэрэ хаалбыт ээ! Күндэ
   Максим аҕата кэлин дьаам сүүрдэ сылдьан сиикэйгэ икки сыарҕалаах аттыын ууга түһэн өлөн турар. Н. Габышев. Илим сүүрт — өрүскэ сүүрүк хоту илими уһуннаран балыктаа (өрүскэ балык сыстар кумах кытылын кыйа илими тыыттан, мотуордаах оҥочоттон үөскэ түһэрэн, аа-дьуо сүүрүк хоту балыктааһын). ☉ Ловить рыбу на реке сетью на плаву (вид рыбной ловли: на реке в рыбных местах сплавляют сеть вниз по течению, проверяя время от времени). Уолаттар өрүскэ илим сүүрдэллэр
   □ Киэһэ аһылыкка кинилэр Бэргэнниин илим сүүрдэн үрүҥ көмүс курдук кылабачыспыт кыра хатырыктаах үрүҥ балыктары ылбыттара. Н. Босиков
   ср. ДТС йүгүрт ‘заставить бежать’, алт. дьүгүрт ‘пустить бегом, рысью, карьером, заставить бежать’, монг. шүүх ‘цедить, процеживать’

I
туохт.
1. Атахтаргынан хардары-таары сиртэн күүскэ тэбинэн инниҥ диэки түргэнник ойо былаастаан бар. ☉ Двигаться быстро, резко отталкиваясь от земли ногами, бежать
Маайыс, икки хараҕын быһа симэн баран, туох баарынан сүүрдэ. Суорун Омоллоон
Мин сүрэҕим битигирии түспүтэ, икки илиибин өрө уунаат: «Аҕаа!», — диэн хатаннык үөгүлээбитим, эккирэтэн сүүрбүтүм. И. Гоголев
Саллааттар бука бары туран иннибит диэки сүүрдүбүт. Т. Сметанин
2. Хайа эмэ диэки тургэнник хамсаа, айаннаа (араас айан тэрилин, тырааныспар туһунан этэргэ). ☉ Двигаться, бегать, ехать (о средствах передвижения)
Бу тоннель устун таһаҕастаах вагонеткалар, автокардар көҥүл сүүрүөхтэрэ. Суорун Омоллоон
Буорусыыһы ытыйбахтаан Массыыналар сүүрдүлэр, Дуораан буолан сатарбахтаан Күрүлүүллэр күргэлэр. А. Абаҕыыныскай
Уулусса устун массыыналар быыстала суох сүүрэллэр. «ХС». Килэҥ суол устун чэпчэки таһаҕастаах сыарҕалар сылбырҕатык халыһыйа сүүрэллэр. Түһүлгэҕэ т.
3. Хайа эмэ диэки хайысхаланан уһун, сүүрүгүр (үксүгэр үрүйэ, үрэх уутун этэргэ). ☉ Течь, бежать (обычно о ручье, речке)
Хайа биир өттүнэн үрэх сүүрэр. И. Данилов
Ыраас үрүйэ кылыгырыы сүүрэн …… аллара суккулунна. П. Филиппов
Үөт быыһынан көҥүс сүүрэр, Үрдүбэр күөрэгэй ыллыыр. Баал Хабырыыс
4. Туох эмэ иһиттэн тахсан синньигэс сүүрээн буолан тоҕун (хол., харах уута, хаан). ☉ Вытекать из чего-л. струйками, струиться (напр., о слезах, крови)
Хатыҥы ким эрэ быйыл саас бааһырпыт эбит: туоһа маһыгар тиийэ дьукку ыстаммыт. Онтон симэһин бөҕө сүүрэр эбит. Суорун Омоллоон
Аҥаар хараҕа ибили охсуллубут киһи тахсан иһэн, Мотуоһаны көрөн хараҕын уута сүүрдэ. Эрилик Эристиин
Бу ынырыгы көрөөт Мойуос кинээс Хараҕын саба тутунна, Хаһыыра түһээт Охтон кэлэн түстэ, Муннунан хаана сүүрэн хардьыгынаан барда. С. Зверев
5. Биир сиргэ тохтообокко, элбэхтик ойуоккалаа (хол., маҥнайгы тымныыттан, куобаҕы этэргэ). ☉ Бегать, не останавливаясь, чтобы согреться (во время первых заморозков — о зайце). Бөлүүн күүскэ хаһыҥнаата — куобахтар сүүрдүлэр буолуохтаах
□ Хаһыҥа суох сылаас түүннэр буоланнар куобах сүүрбэтэх буоллаҕа. Болот Боотур
♦ Илин-кэлин сүүр көр илин-кэлин. Дьонум туһа диэн илин-кэлин сүүрэн биэрээхтиир
□ Хотунуом, эн толомон тойон аҕаҥ Тиһэх дьабын айаныгар аттанарыгар Ким киниэхэ илин-кэлин сүүрүөй? И. Гоголев. Илэ сүүр сөбүлээб. — түүнүн дьон утуйар кэмигэр утуйбакка кэл-бар, тугу эмэ гын. ☉ Бодрствовать, бродить, носиться взадвперёд в ночное время (доставляя беспокойство людям)
«Бу кимнээх киһини утуппакка илэ сүүрдүгүт?» — диэн Дыгдаалап саҥата иһилиннэ. М. Доҕордуурап
Түүнү быһа илэ сүүрбүт киһиний? Ыл, көр эрэ, кимнэрэй? «ХС»
Саба сүүр көр саба. [Сүөкүлэ:] Алыстаан эрэллэр, бассабыыктар бары өттүнэн барытынан саба сүүрдүлэр, бүрүүкээтилэр. А. Софронов
Холорук күөртүүр отунуу, Кутаалана охсон биирдэ Оройуон үрдүн бүтүннүү Ол сурах саба сүүрдэ. Ф. Софронов
Сыҥааҕын уута сүүрэр көр сыҥаах. Манна диэн эттэххэ, бүлүүһэни көрөн мин сыҥааҕым уута сүүрдэ. Софр. Данилов
Буһан эрэр күөс сыта минньигэһэ сүрдээх, мэктиэтигэр киһи сыҥааҕын уута сүүрэр. «Чолбон»
◊ Сүүрэр атахтаах — түөрт атахтаах харамай (кыыл, сүөһү). ☉ Животные
Сүүрэр атахтаах, көтөр кынаттаах, үөн-көйүүр, от-мас барыта тиллэн, …… күүттэриилээх хотугу сайын кэлиитигэр үөрэн эрдэҕэ дии. Н. Павлов
Манна сүүрэр атахтааҕы биирдэ эмэ көрүөҕүҥ, ону да суола сыа хаарга оймоон ааспытын. А. Сыромятникова. Сүүрэр суол — спортивнай тутууларга сүүрэргэ анаан оҥоһуллубут суол. ☉ Беговая дорожка. Спортсменнар сүүрэр суолга таҕыстылар
ср. ДТС йүгүр, тув. чүгүр, тат. йөгерү ‘бежать, бегать; беги’, уйг. жүрмэк ‘ходить, идти’, каракалп. жүриу, чув. дьүре ‘идти’
II
аат. Ойбон, чардаат мууһун ыраастыырга аналлаах, уһун уктаах сиидэ курдук тэрил. ☉ Черпак для очистки прорубей ото льда, сак, ледень
Сааскы быстарыы саҕана, дьоннор ол үрэх өймөлөрүгэр кэлэннэр, араас балыгы сүүрүнэн таах баһан ылан аһыыллар. Болот Боотур
Тэһиллибит ойбон уута өрө тэбэн будулуйбута, Уйбаанчык ойбон мууһун сүүрүнэн ыраастаан биэрбитэ. В. Протодьяконов
Хас да ойбону алларан, сүүрүнэн кыырпах мууһу кичэйэн ыраастаан бараннар, илим уһук быата баайыллар дьаакырдаах туорай маһын ыллылар. «ХС»
ср. бур. шүүр ‘сеть (рыболовная), сито (для процеживания)’, монг., тув. шүүр ‘сито, решето’