сиҥнэри диэнтэн хат.-күүһ
ф. Үрэхтэри үрдүлэринэн өҥөйтөлүүр, Симилэхтэри сиҥнэритэ силгэйтэлиир …… Тимир суол тиргиитээн иһэр. И. Федосеев. Хайалары сиҥнэритэ үктээбиттэрэ чочумаас таастар буолаллар. Эвен фольк.

тулахачый диэнтэн дьаһ
туһ. [Дьырыбына Дьырылыатта обургу] Сараһын кыыһын сарылаппытынан, …… Тулахачытан таһааран, Сэттэ бэчээтинэй сири Сиҥнэри быраҕан түһэрдэ. П. Ядрихинскай

силтэлдьий диэнтэн холб. туһ. Сири-буору сиҥнэри үктүөх айылаах аччаҕар муостаах силтэлдьиспит дьиикэй оҕустар. «ХС»
Оҕустар ханна кэллибит диэбиттии сири сытырҕалыы-сытырҕалыы силтэлдьиһэн [килиэккэттэн] тахсан кэлбиттэрэ. ГКН МҮАа

силгэй диэнтэн төхт
көрүҥ. [Оҕус] муоһунан буору тоҕута силгэйтэлээн ылбыта уонна «муҥ-сор буолла» диир курдук ыар нүһэр куолаһынан аймаһыйан мөҥүрээн барбыта. Эрилик Эристиин
Симилэхтэри сиҥнэритэ силгэйтэлиир, Этиҥи кытта эҥээрдэһэр, Чаҕылҕаны кытта аргыстаһар Тимир суол тиргиитээн иһэр. И. Федосеев

туохт. Дьэс курдук өҥнөөх буол. ☉ Краснеть, стать красным как медь
Охонооһой дьэһирбит сирэйин, лыхаҕар моонньун кумаарга сиэтэн буугунуу-буугунуу, оҕонньотторугар сиҥнэри үктээн кэллэ. Хомус
Дууп мас ойуурдар дьэһирэ будьуруйан, кыайан түспэтэх сэбирдэхтэрэ тэлибирииллэрэ. «ХС»
Тымныыттан, тыалтан дьэһирэ кытарбыт сирэйэ оҕо курдук мырбастар. А. Кривошапкин (тылб.)

сэнньэлэс диэн курдук
Сири аннынан сибигиһинэрбитин, Силлиэни кытта сэндэлиһэрбитин, Билэллэрин, билбэттэрин, биттэригэр киллэрэллэрин Элиэтээн эмиэ иһиллэтиэххэ, Суортан кытта суратыахха. С. Васильев
[Үчүгээйэп кыыһын:] Ити Чокуурабы кытта олус сэндэлиһэр үһүгүн. Кини кэргэннээх буолбат дуо? С. Ефремов
Сири-дойдуну сиҥнэри ытыйбыт силлиэ тыал [оҕо хотойу] ситэ кэбэн ылан сирдьит буолан сэндэлиһэн кэбистэ. Эрилик Эристиин

даҕ. Уулаах, иһигэр (киэлитигэр) оҕолоох (үксүгэр кыыл, сүөһү туһунан). ☉ Стельная (о корове), жеребая (о кобыле), беременная (о самках нек-рых животных)
Уолларыллыбыт буос ынаҕы минеральнай туустардаах, битэмииннээх эбиискэлэринэн толору, былааннаммыт рационунан аһатыллар. ТВН ФБНь
Саас хаар халыҥыыр, буос сылгы күөлэһийээри көлөттүөн да сөп. ДьСИи
Буос тайах лаглаҕар талах синньигэс лабаатын ылҕаан сиэн уоһа обугулдьуйар. И. Гоголев
Үүтүнэн иитээччилэртэн барыларыттан индийскэй слоннар саамай уһуннук, ортотунан 21–23 ый устатыгар буос сылдьаллар. ДьДьДь
тюрк. боос, боҕаз
◊ Буос ырҕай кэпс., үөхс. — буос бээгэй. ☉ Толстопузый, толстобрюхий (о богачах)
[Маарыйа:] Ол буос ырҕай [Чоочо] баарына өтөх төҥүргэстэнэр, уот кыымнанар үһүө. В. Протодьяконов
Халлаан да хабырыта ыстаннын, сир да сиҥнэри бардын, Салҕаластыа этэ дуо маннык буос ырҕай [Америка полицейскайа]? Эрчимэн
Аҥала тойон буос ырҕай Адьас ыххай да ыххай. Тойорҕоон ыкта-түүрдэ, Тута таһырдьа үүрдэ. П. Дмитриев

I
дьүһ. туохт. Олус улахан буол, иннин диэки үтэ, анньа сырыт (киһи иһин туһунан); олус улахан истээх буол. ☉ Сильно выдаваться вперёд (о животе, брюхе); выставлять большой живот, быть чрезмерно пузатым
Чоочо …… ыга тотон саалаҕа таҕыста, кини кэнниттэн тойон иһэ ырҕайан таҕыста. И. Гоголев
Аҕабыыт тураары ырҕайар. Эрилик Эристиин
Баай-бандьыыт тойоно эйигин ыххайа, Иннигэр турбута ырҕайан. С. Васильев
II
1. аат., аб. Олус эмис, топпут-туолбут киһи. ☉ Толстяк, жиртрест
Уу, эмиэрикэ, дьоппуон ырҕайдара! Кинилэр буулдьалара бүгүн нуучча, саха, эбэҥки хараҥа саллааттарын илиилэриттэн биһигини тэһэ сүүрүө! Абам эбит! Н. Габышев
2. даҕ. суолт., аб. Аһара топпут, сиэбит-аһаабыт (хол., баай киһи). ☉ Толстопузый, толстобрюхий (напр., о богаче)
Ырҕай баай дьадаҥы ыалым биир ынаҕын …… былдьаан ылара. Эллэй
Ыардьаныар батталга кыайтаран сытабын, Ырҕай баай эйиэхэ кыр өһү ыытабын! Таллан Бүрэ
◊ Буос ырҕай көр буос
Халлаан да хабырыта ыстаннын, Сир да сиҥнэри бардын, Салҕаластыа этэ дуо маннык буос ырҕай?! Эрчимэн
Ол буос ырҕай баарына өтөх төҥүргэстэнэр, уот кыымнанар үһүө. В. Протодьяконов

I
аат.
1. фольк. Киһи абааһыга кубулуйбута, абааһы дьайдаммыта; абааһы кубулҕаттаммыт туох эмэ. ☉ Человек, в которого вселился бес, нечистая сила, оборотень, ставший абааһы
«[Айыы кыыһын] Сүр кутун сүүдүтэн, Өһөх кутун уйадытан, Ийэ кутун эрчитэн туран, Сараһыҥҥа киллэриҥ, Дьүөкэккэ холбооҥ, Абааһыга уһуйа охсуҥ эрэ Бэрт түргэнник — Уруу-тарыы хойутаата!» — диэтэ [Абааһы бухатыыра]. Ньургун Боотур
[Орто дойду] Саха киһи сааһын сарбыйааччы Сараһын аймаҕын Салытыан иннигэр Сааллар чаҕылҕан сапсыырдаммыт эбит. Саха нар. ыр. I
Сараһын тириитэ сарапааннаах, Сото уҥуоҕа симэхтээх, Сыҥаах уҥуоҕа туһахталаах, …… Кыыс Кыскыйдаан дуодас гына түстэ. П. Ойуунускай
[Дьырылыатта Дьырыбына кыыс бухатыыр] Сараһын кыыһын сарылаппытынан Хара лааҕай баттаҕыттан Харса суох батары харбаат, …… Сэттэ бэчээтинэй сири Сиҥнэри быраҕан түһэрдэ. П. Ядрихинскай
2. үөхс. Үөдэн, абааһы тыына. ☉ Мошенник, паршивец
[Уолака бэйэтигэр тиийиммит Сатараалы көрөн:] Пахыый, сараһын баара, бэйэтин кыанан баран сытар буолбат дуо! Суорун Омоллоон
Чолоҕордор оһох айаҕын аһаҕас бырахпыттар. Бу туох сараһыттарый! П. Аввакумов
Бу сараһын уола эмиэ утуйан оҥтордо! «ХС»
♦ Сараһын сирэй үөхс. — саатар сирэйэ суох түөкүн, дьиккэр. ☉ Бесстыжая рожа, нахал, наглец (букв. чёртова рожа)
[Нүһэр Дархан:] Миигин умса ууран бараҥҥын, Мин оннубар муҥур баһылык буолаары Кубулунаҕын буолбаат, сараһын сирэй! И. Гоголев
Ити майгыгыттан Эйигиттэн атын Саатыаҥ этэ, Сараһын сирэй!!! Күн Дьирибинэ
русск. сарацин
II
даҕ. Чараас, ньалака (хол., былыты этэргэ). ☉ Тонкий и шелковистый (напр., об облаке)
Кырдьыга, кыракый сараһын былыт урут да баарын бэйэлэрэ өйдөөн көрбөт курдук сырыттахтара буолуо. Н. Кондаков
ср. чув. сара ‘голый, нагой’, тат. яр ‘обдирать, лущить’

даҕ.
1. Саһаан усталаах, үрдүктээх, төһө эрэ саһаан буолар кээмэйдээх. ☉ Длиной (или высотой) в сажень или в сколько-то саженей
Ааныска балтараа саһааннаах кыдама атырдьаҕы ньилбэгэр биллэҕэн …… бугул аҥаардыыта оту өрүтэ эһэн биэрэ турбут. Амма Аччыгыйа
[Быргый] ураҕаһынан биир түөрт уонча саһааннаах сиртэн чүөмпэ уутун таһыйан, балык күрэтэн киирэн барда. Күндэ
2. көсп. Олус улахан, уһун; тэйиччи (үксүн биир, бүтүн диэн курдук чопчулуур-күүһүрдэр тыллаах тут-лар). ☉ Очень большой, длинный; далёкий (часто употр. в сочет. с усилительноуточняющими словами биир ‘один’, бүтүн ‘целый’ и др.)
Табах тардан бусхатар, остуолга тэлгэппит хаһыатын тула хаампахтыыр, саһааннаах илиниэйкэтинэн кыҥаталаан көрүтэлиир. Амма Аччыгыйа
Виктор Егорович Скворцов — уунар саһааннаах уол киһи толору аата итинник этэ. Софр. Данилов
Таас үрэх барахсан уутун дьэҥкэтэ, ырааһа диибин диэн — барыта саһааннаах сиртэн субу баар курдук ыйдаҥаран, күлүмүрдүү көстө олорор үгэстээх. Н. Заболоцкай
Арай ааҥҥа төҥкөйө-төҥкөйө, мэктиэтигэр биир саһааннаах эдэр киһи киирэн кэллэ. С. Руфов
◊ Бэчээтинэй саһаан (саһааннаах) кэпс. — толору кээмэйдээх, улахан саһаан. ☉ Полномерная, большая сажень
Тоҕус бэчээтинэй саһааннаах Тоҥ харыйаны силистэри-буордары Сиҥнэри тардан [ылла]. П. Ойуунускай