скрести, скоблить; счищать, очищать; муостаны кирбий= скрести пол; ср. кирбиитээ =.

пилить, скрести, скоблить (упорно, с натугой); ср. кирбий=.

несов., отскрести сов. что, разг. кыһыйан кэбис.

несов., подскрести сов. что кыһый, ыраастаа; кыһыйан ыл.

несов., соскрести сов. что кыһый, хоруй; соскрести снег с тротуара тротуар хаарын хоруй; соскрести грязь с сапог саппыкы кирин кыһый.

несов., выскрести сов. что кыһыйан кэбис, кыһыйан ыл, кэһээ.

1) скоблить, выскабливать, скрести, выскребать; кири кыһый = выскрести грязь; 2) зудеть, чесаться; ыалдьар сирэ кыһыйар больное место зудит; 3) перен. раздражаться; досадовать; кыайтарыыттан кыһый = досадовать, потерпев поражение; кыһыйыах иһин модальное словосочет. к огорчению, к досаде, как назло; кыһыйыах иһин , кыра да тыы суох буолла к огорчению, не оказалось даже маленькой ветки (лодчонки).

аат., эргэр. Тирии ис субатын кыһыйарга аналлаах хотоҕор өттүнэн кыра тиистэрдээх токур тимир эбэтэр мас сэп. ☉ Инструмент для обработки кожи в виде дугообразного скребка с зубчиками, скребок, скобель
[Кулаковскай] биһиэхэ хонон олорон «чучун», «кэдэрээн» диэн тирии имитэр тэриллэр ааттарын суруйда. АЕЕ ӨӨ
Көмүүлэргэ тириини таҥастыыр сэптэр — чучуннар, соҥоһооннор уонна кэдэрээннэр көстүбүттэрэ. ЭБЭДьА
ср. эвен. кэрдэ ‘скрести, скребать’, бур. хэдэргэ ‘мялка’

туохт.
1. Тыҥырахтаргынан тугу эмэ кыһый, кыһыйа сууралаа (хол., киһи этэ кыһыйдаҕына). ☉ Водить ногтем по чему-л., царапать, скрести, чесать
Балбаара ытамньыйан, саҥата бөлүөстэн, оронун отун тыҥыраҕынан тарбыы олордо. Эрилик Эристиин
Соҕотох харахтаах аҕамсыйбыт хамначчыт дьахтар кини [баай эмээхсин] уллуҥахтарын тарбыы олорор. Амма Аччыгыйа
Ыта балаакка аанын тарбыыра, төттөрү-таары сүүрэкэлиир курдуга. И. Федосеев
2. көсп. Кыһытар гына саҥар, кыһыылаахтык хаарый. ☉ Задевать, колоть кого-л. обидным словом
Уолу соруйан тарбаата ээ, ама, кыһыйбат буолуо дуо? П. Ойуунускай
Хатыылаах тылынан тарбаабыт киһиэхэ иэс хаалар үгэһэ суоҕум да, бу түбэлтэҕэ аахса барбатаҕым. Н. Абыйчанин
Тарбаабакка тур эрэ, тоҕойум, куһаахан күрдьэх баар. Э. Соколов
♦ Бэлэскин тарбаа көр бэлэс
Харыстыырыҥ эрэ диэн Хараҕыҥ уута ньии?!! диэн, Хаадьы оҥоһунна …… Бэлэһин тарбаата. П. Ойуунускай
Дайыыл эмиэ эҕэлээхтик күлэн сыһыгыраан, бэлэһин тарбаата. В. Протодьяконов
Быаргын тарбаа көр быар. Доропуун оҕонньор дьиэтигэр кэлэн «табыллыбатах» булчуттары күлүү оҥостон быарын тарбаата. Н. Заболоцкай
Голышев хараҕа ууланыар диэри быарын тарбыыр. ПП Дь
Тахсан киирэр күрдьүгэр муммут атаспытын дэлби суустааммыт быарбытын тарбаан аххан биэрдибит. «ХС». Тарбаабыт ынах курдук (кэриэтэ) — туохха да кыһаммат, ээл-дээл. ☉ Равнодушный ко всему, безразличный
Ыларов ити үҥсүүлэргэ хайдах сыһыаннаһарый: тарбаабыт ынах курдук дуу, эбэтэр тугу эмэ хардаран көрөр дуу? Р. Баҕатаайыскай
Биһиги син биир тарбаабыт ынах курдукпут, муннубутун тоҕо саайдахтарына, саһан туран соттуохпут. А. Сыромятникова
ср. др.-тюрк. тарма ‘царапать, скрести’, тюрк. тырма, тырба ‘царапать, чесать’

душа; состояние духа; сү-рэх-быар аалыыта камень на сердце (букв. источйтель сердца и печени); (киһи ) сүрэ-ҕин-быарын ортотунан (киирэр ) (человек) по сердцу, по душе; сүрэххэ-быарга быһахтаммыкка дылы как ножом по сердцу (букв. как ножом по сердцу и печени); сүрэх-быар ыарыыта (буол =) (испытывать) душевные переживания (букв. становиться болезнью сердца и печени); сүрэҕэр-быары-гар ыттарар на сердце скребёт (букв. получить выстрел в сердце и печень).