страд. от уруйдаа-айхаллаа= 1) быть прославленным, славиться, прославляться; 2) шумно, неумеренно восхваляться, превозноситься.

несов. 1. (производить громкие звуки) ньиргий, ньириһий, тиҥий; вдали гремело ыраах этиҥ ньириһийэрэ; 2. перен. (славиться) дуораһый, киэҥник иһилин (аатыр, сураҕыр); его имя гремело по всему миру кини аата аан дойду үрдүнэн дуораһыйара.

1) слыть, славиться; прославляться, получать известность; кини күүстээҕинэн аатырар он слывёт силачом; он известен как силач; 2) сказываться, называться кем-л., каким-л.; ыалдьыбыт аатыр = сказаться больным; 3) разг. отличаться; бүгүн мин атым аатырда сегодня мой конь отличился.

страд. от уруйдаа= 1; быть прославленным, прославляться; уруйдан, улуу Ийэ дойдубут! славься, наша великая Родина-мать!

птица || птичий; мас көтөрө лесная дичь; уу көтөрө водоплавающая дичь; көтөр-сүүрэр птицы и звери; көтөр еҥүнэн , киһи өйүнэн посл. птица—своим оперением, человек— своим умом (славятся).

1) нынешний, теперешний; аныгы бириэмэ нынешнее время; былыргы киһи ынаҕынан , аныгы киһи үөрэҕинэн посл. прежний (т. е. прежде) человек — количеством скота (славился), нынешний (т. е. сейчас) человек— образованием (славится); 2) будущий, следующий; аныгы дьылга в будущем году; аныгы сырыыга в следующий раз.

1. хороший || хорошо; үчүгэй киһи хороший человек; үчүгэй буолуо этэ было бы хорошо; кини үчүгэй сүрэхтээх у него доброе сердце; бары үчүгэйи баҕарабыт желаем всего доброго; уолаттар күүстэринэн , кыргыттар үчүгэйдэринэн аатыраллар юноши славятся силой, девушки — красотой; 2. модальное сл. ладно, хорошо; үчүгэй , ыытыам ладно, пошлю; чэ , үчүгэй , биллиннэр ну, хорошо, и пусть знают.

I частица 1. утв. ээх, ээ, ээ-э, сеп, оннук; все пришли? — Да бары кэллилэр дуо?— Ээ-э; да, конечно ээ, оннук; 2. вопр. (разве) тыый, ноо; он уехал.— Да? А я и не знал кини барбыт.— Ноо? Оттон мин ону билбэккэ хаалбыппын дии; 3. усил. ээ, ама, кэм; да не может быть? ээ, ама оннук үһүө?; да ну его! ээ, баҕайыны!; что-нибудь да останется туох эмэ кэм хаалыа; 4. (кстати; действительно) кырдьык даҕаны, арба (даҕаны) өстүбэһи; да, ещё одна новость! арба даҕаны, өссө биир сонун!; 5. в сочет. с гл. (пусть): да здравствует туругурдун; да славится айхалланнын; да здравствует наша доблестная Советская Армия! туругурдун бипиги килбиэннээх Советскай Армиябыт!

туохт.
1. Ханнык эмэ ааты ылын, ааты иҥэрин. ☉ Получать какое-л. имя, нарекаться
Бу тумул «Хааннаах тумус» аатырбыта түөрт уонча сыл буолла. М. Доҕордуурап
Бар дьонугар кини «Өксөкүлээх Өлөксөй» диэн аатырбыта ырааппыт эбит. Суорун Омоллоон
Мин доҕорум ол көмөнү нэһилиэнньэттэн аан маҥнай ылбытын иһин Харчы Уйбаан аатырбыт. С. Федотов
2. Тугунан эрэ билин-көһүн, сураҕыр. ☉ Стать известным, популярным; славиться
Тиэтэйбит диэн наһаа күүстээх бухатыыр киһи кыайталаата. Бу бухатыыр олус аатыран эрэр. Эрилик Эристиин
Аҕаҥ барахсан Амарах муҥутаан Алааска ыалын Барытын аһатара, Байдам туттуулаах, Баай байанайдаах Булчут чулуута Буолан аатырара. И. Егоров
Эчи, аатыраҕын-аатыраҕын да, биһиэхэ олоҥхолоон иһитиннэрбитиҥ суох. В. Гаврильева
3. Ханнык эмэ ахсааҥҥа, суокка сырыт. ☉ Считаться с кем-чем-л., слыть кем-л., каким-л.
Былырыыҥҥы тохсус. Оскуолаҕа саамай ыарахан кылааһынан аатырар. Софр. Данилов
Өймөкөөн — тымныы полюһунан аатырара, кыһын манна уһуура биллэр сир, ол да буоллар быйыл манна саас олус хойутаата. Н. Заболоцкай
Саха, эбээн кыргыттара былыргыттан сэмэйдэринэн, көрсүөлэринэн аатыраллара, ол үтүө үгэһи эһиги, кыргыттар, харыстыах тустааххыт. И. Гоголев
4. Иһилин, тарҕан (сымыйата-кырдьыга биллибэт сурах, үһүйээн, кэпсээн туһунан). ☉ Распространяться, слышаться (о слухах, молве)
Куорат «үрүҥ буолбут» аатырда. Амма Аччыгыйа
Айаантан аҕыс ат тардыыта «Аарыма сэп» иһэр аатырбыта. Күннүк Уурастыырап
[Абыраамап] Дьокуускайга тугу эрэ кимиэхэ эрэ албакааттыы суукка-сокуоҥҥа сылдьар аатырара. Л. Попов
△ Ханнык эрэ тылы ыыт, тарҕат (үксүгэр сымыйа, туохтан эрэ куотунуу, албаһырыы курдук). ☉ Распространять, пускать слух, известие (обычно вымышленное, для прикрытия неблаговидных поступков)
Аҕабыыт миэтирикэттэн көрбүт аатыран, [баайдар уолаттарын] саллаакка барар саастарын биирдии нэдиэлэ ааспыт гына оҥортоон биэрбит. Амма Аччыгыйа
Киһи хараҕар тугу да аҕалбыта, оҥорбута суоҕун иһин, биир кэм солото суох аатырар. Н. Заболоцкай
♦ Аар-саарга аатыр көр аар-саар. Аҥаардастыы аатыр — киһиттэн барытыттан чорбоччу сураҕыр, кимиэхэ да тэҥнээҕэ суох буола аатыр. ☉ Особо выделяться своей известностью, славой среди всех остальных, быть прославленным сверх меры
Арҕаа эҥээргэ баайынан, атамаанынан аҥаардастыы аатырар, соҕотохтуу сураҕырар. Саха фольк. [Нүһэр Дархан:] Эбэ хотун икки эҥээригэр Аҥаардастыы аатырыахпын бардамнык баҕарарым, Ол баламат санаам туолбата. И. Гоголев
Ол соҕотоҕун сураҕырбыт, аҥаардастыы аатырбыт Баай Бакыыһа киэҥ дьиэлин мин тэлэйэн, ыар ыалдьыт, нүһэр хоноһо буолан, иэһи боруостаан көрүөм. Эрилик Эристиин
◊ Албан аатыр үрд. — киэҥник, дарбааннаахтык сураҕыр. ☉ Иметь, приобретать громкую славу
Албан аатырбыт Алмаас тааһым Ача от сытыы күөҕүнэн Арылыйа оонньоон барбытыгар Улуу Русь сирин Унаар күөх урсуна Оргууй таала долгуйда. П. Тобуруокап
Барҕа да баайданным, албан да аатырдым, Ол эрээри санаам быһаҕас... И. Гоголев

туохт.
1. Кими-тугу эмэ көхсүгэр эбэтэр санныгар уур, олорт. ☉ Класть, взваливать, сажать когочто-л. на спину
Икки обургу уол тыаттан мас сүгэн киллэрэн, мастаан чакыйдылар. А. Софронов
Микиитэ, оробуоһа куулун сүкпүтүнэн …… интэринээт дьиэҕэ көтөн түстэ. Амма Аччыгыйа
Балачча тэйиччинэн Салбаныкы Сүөдэр диэн оҕонньор тууну адаарыччы сүгэн, ааһан эрэр эбит. М. Доҕордуурап
△ Тугунан эмэ бүрүлүн. ☉ Быть покрытым чем-л.
Көһөҥө күүгэннэри сүкпүтүнэн хайа хаспаҕын таҥнары ыстаҥалыыр …… көҥүс уута кинилэр быһыттарыгар күүстээх күөнүнэн анньылла түстэ. Амма Аччыгыйа
Харыйалар, бэсчээннэр Хаартан арыый быкпыттар, Саҥа хаары сүгэннэр — Саҥыйахтаах курдуктар. С. Данилов
Эн өллүҥ, үрүҥ күн анныгар Сүүрбэ үс күөх окко үктэнэн, Сүүрбэ үс күһүҥҥү өксүөнү, Кыстык хаар кыыдамын сүгэҥҥин. Күннүк Уурастыырап
2. көсп. Тугу эмэ (хол., айыыны, буруйу, эппиэтинэһи) бэйэҕэр ылын, искэр илдьэ сырыт. ☉ Брать на себя что-л. (напр., грехи, вину, ответственность)
Көмнөхтөөх харыйа саҕа ыар айыыбын мин бэйэм Уҥуоҕа килэрийиэр диэри дьуккуруйбут санныбар Сүгэн иһэбин. И. Гоголев
Туох эмэ тахсан хааллаҕына, эппиэтин да сүгэргэ бэлэм. Н. Заболоцкай
Кини [Өкүүсэ] бу ыар санааны сүгэн олорорун тамыйахтара билбэттэр. Эрилик Эристиин
♦ Ааты сүк — ким-туох эмэ диэн ааттан; тугунан эмэ аатыр. ☉ Получить какое-л. имя, название; славиться чем-л.
Үөлээннээҕиэм, ахтыах эрэ Ааспыт аараан суолбутун: «Саҥа дьон» диэн ааты сүкпүт Сааскы чаҕыл күммүтүн. С. Данилов
Эс, саатар, редколлегия чилиэнин аатын сүгэ сырыт ээ, үлэлээмэ даҕаны. Болот Боотур
Мин сытыы-хотуу киһи аатын сүгэрим буолуо. М. Доҕордуурап. Буор сүк — оттуур, бурдук ыһар сирдэн, бас билэр сирдэ анат. ☉ Получить надел земли, обзавестись собственной землёй
Биһиги ыаллар сир ылаайабыт диэн олус кэтэһэбит. Буор сүкпүт саҕа сананан, сүүрүүнэн сылдьар буоллубут. М. Доҕордуурап. Өрө сүк — 1) элбэх буолан мустан тугу эмэ ыс-тох; алдьат. ☉ Разбрасывать, раскидывать что-л.; разрушать что-л., собравшись толпой
Кини …… уолаттар, кыргыттар балаҕаннарын дуомун өрө сүгэн барыахха айылаах да буоллахтарына дьаҕырыйа түһэри билбэт. А. Сыромятникова
Ити сурахтан соһуйан сулбурута ойон турбут дьон чуут тордоҕу өрө сүгэн кэбиһэ сыстылар. С. Курилов (тылб.); 2) тугу эмэ тыаһынан, сураҕынан толор, бүтүннүүтүн сабардаа. ☉ Наполнить что-л. шумом, слухами
Арба биһиги солооһуммут оройуону өрө сүгэн үллэҥнэтэн эрэр быһыылаах. М. Доҕордуурап
Сүгэ тыаһа лабыргыыра, аар харыйа барчаланан түһэрэ иһийэн турбут ойууру өрө сүгэр. С. Федотов
ср. ДТС йүк ‘поклажа, вьюк, груз’, тат. йөк ‘воз; груз, ноша, вьюк, поклажа’, кум. юк ‘груз, ноша, вьюк’, уйг. жүк ‘вьюк, ноша’