II несов. см. сменить.

руководство; тэрилтэ салалтата руководство учреждения; салалтаны уларыт = сменить руководство; ср. дьаһалта 2.

сов. 1. (сменить друг друга) солбус, уларый; 2. (освободиться от несения каких-л. обязанностей) солбулун, босхолон; смениться с караула харабылтан солбулун; 3. чем (замениться) солбулун.

I 1) замещать, заменять кого-л.; сэбиэдиссэйи солбуй= замещать заведующего; суох киһини солбуй= заменять отсутствующего; 2) заменять, сменять, переменять кого-что-л.; массыына чааһын солбуй= заменить части машины; аттары солбуй= сменить лошадей.
II соединять, связывать (напр. концы верёвки).

ж. 1. (по гл. сменить) солбуйуу; 2. (по гл. смениться) солбуһуу; смена караула харабыл солбуһуута; 3. (рабочее время) смена; работать в утреннюю смену сарсыардааҥы сменаҕа үлэлээ; 4. (группа работающих) смена, солбуур; пришла первая смена бастакы смена кэллэ; 5. перен. смена, солбуур; молодёжь — наша смена ыччат — биһиги сменабыт; 6. (комплект одежды) уларытар, уларытар таҥас; # на смену кому-чему-л. кими-тугу эмэ солбуйа.

ж. 1. (доброе отношение) үтүө санаа, аһыныы; из милости үтүө санааттан; сменить гнев на милость кыыһырбыккын аһаран, үтүө санааҕын киллэр; 2. (благодеяние) үтүө оҥоруу; оказать милость үтүөтэ оҥор; 3. уст. разг. (расположение) үтүө санаа, үчүгэй сыһыан; # милости просим! баһаалыста!; сделайте милость 1) (выражение согласия) баһаалыста; 2) (просьба) үтүөтэ оҥор; по чьей-л. милости 1) (благодаря кому-л.) ким эмэ үтүөтүнэн, өҥөтүнэн; 2) (по чьей-л. вине) ким эмэ үтүөтүнэн (буруйунан); сдаться на милость победителя өстөөх илиитигэр бэрин (туох да усулуобуйата су ох бэрин).

алы буол — кыыһырыыны, кыһыйыыны, куһаҕан санааны аһаран сымнаан, амарахсыйан кэл (хол., көрдөһүүнү ылынан, алы гыныыттан). ☉ Сменить гнев на милость (вняв просьбе от деликатности, любезности)
Ааны сабан тахсаат, Атаһыгар сипсийдэ: Абааһыны алҕаатахха Алы буолар диэн баар. А. Бэрияк. Алы гын — албыннаһан, сымнаан эйэҕэһимсийэн ким эмэ санаатын түөкэйдээ, санаатын көнньүөрт (хол., санаата алдьаммыт, кыыһырбыт киһини эбэтэр холустук өһүргэтэрдии быһыыламмыты көннөрөөрү). ☉ Смягчить, сглаживать (напр., свою резкость); деликатничать, уступать (чтобы не обидеть); говорить любезности, успокаивая (чтобы поднять дух, настроение кого-л.)
«Оонньоон этэбин», — диэн Охоноос алы гынан кэбистэ [өһүргэнэ сыспыт Сөдүөччүйэни]. Амма Аччыгыйа
Медницкэй туох эмэ үтүөнү оҥорон, Захаренконы алы гынан, санаатын көннөрүөн баҕарбыта, оннук түбэлтэ көстөн биэрбэтэҕэ. Н. Якутскай
Солуута суох өһүргэппиппин дьэ өйдөөн, хайдах эрэ алы гынан, уоскутуохпун баҕардым. «ХС»

1. сыҕарый диэнтэн дьаһ. туһ. Кэнникинэн кинилэр күнүтүүнү да арааран билбэт буолбуттара, сылбалара быстан, сыылан ыла-ыла, аатын эрэ атахтарын сыҕарыталлара. Суорун Омоллоон
   Көөстөөн, хачыгыраччы хаппыт сэбирдэхтэр тэлгэммит сирдэрин одуулаһа-одуулаһа, оргууй аҕай атаҕын сыҕарытар. Уустаах Избеков. Уйбаан, атаҕын сэрэнэн сыҕарытан, онтон сыыйа үөрэнэн, олбуорун таһыгар таҕыста, халдьаайытын хантайан көрдө. М. Тролуков
2. Кими, тугу эмэ атын сир диэки ас, уур, көһөр. ☉ Отодвинуть, передвинуть, подвинуть кого-что-л.
   Серафим Тимофеевич күөрт ыттан ыраах туран хаһыытыыр: «Ыккын, баһаалыста, атын сиргэ сыҕарыт». М. Попов
   Тото-хана, өр олорон чэйдээн, ыллаан баран, аны остуолу дьахтар үксэ саба түһэн хомуйдулар, сылабаардаах остуолу муннукка сыҕарыттылар. Н. Габышев. Муҥхаларын тардан да диэн үөтэлээҕи сыҕарыппатылар, үс-түөрт хардыы эрэ сири хамнаттылар. Доҕордоһуу т.
3. көсп. Атын кэмҥэ эбэтэр атын сиргэ көһөр, анаа. ☉ Перенести что-л. на другое место или время
   [Уйбаан:] Онон ити көрдүүр сулуугуттан кыратык сыҕарыта түһүөххүн хайдах буолуо этэй? А. Софронов
   Мэлдьи чэ, бэйи, мантан инньэ, эһиил, онтон эһиил диэн сыҕарытан испитим. Сэмээр Баһылай
   Нууччалыы тылбаастанан тахсарыгар ол кэрчиги, ис хоһоонунан сөп түбэһэр сиригэр, поэма бүтэһигэр сыҕарытан биэрбиттэрэ. «Чолбон»
   △ Уларыт, атыҥҥа көһөр (хол., кэпсэтэр тиэмэни эбэтэр биир үлэттэн атыҥҥа). ☉ Сменить (напр., тему разговора, работу)
   «Ити туһунан өссө уһуннуккиэҥник толкуйдуохха наада», — диэн баран, кэпсэтиини атыҥҥа сыҕарытта. «ХС»