вначале, сначала, сперва; маҥнай кини сөбүлэспэтэҕэ сначала он не соглашался; маҥнай иһит , онтон эппиэттээ сперва выслушай, потом отвечай; маҥнай утаа на первых порах, поначалу.

1) спорт, прыгать в длину; 2) диал. прыгать в длину сначала на одну, потом на другую ногу.

модальное сл. как всегда, как обычно, по обыкновению; куолутунан , этиитэ табыллыбата как всегда, его речь получилась неудачной; куолутунан , бастаан аккаастанна по обыкновению, он сначала отказывался.

предостерегать, предупреждать кого-л.; делать предупреждение кому-л.; кутталтан сэрэт= предостеречь от опасностей; эрдэттэн сэрэт= предупредить заранее кого-л.; бастаан кинини сэрэтиэххэ наада сначала ему следует сделать предупреждение.

сыһ. Туох эмэ, ханнык эмэ дьайыы саҕаланыаҕыттан. ☉ С самого начала чего-л., какого-л. действия, сначала
[Ньукулай:] Мин хомуньуус буоларым ааһа сылдьар киһибин. Мин аан бастааҥҥыттан ыксаабытым. «ХС»

сыһ. Туох эмэ саҕаланыаҕыттан. ☉ Сначала, изначально
Поэт бастакыттан бэйэтин ураты нарын-намчы, эҥин эгэлгэ өҥнөөх-дьүһүннээх ырыаларын ыллаабытынан литератураҕа киирбитэ. Софр. Данилов

нареч. 1. (после) ол кэнниттэн; я сначала позанимаюсь, а затем погуляю мин бастаан үөрэниэм, ол кэнниттэн күүлэйдиэм; 2. (для того) =аары, ол иһин; я пришёл затем, чтобы закончить начатое дело саҕаламмыт дьыаланы бүтэрээри кэлбитим.

сыһ. Туох эмэ иннинэ, маҥнайгы уочаратынан. ☉ Сначала, в первую очередь
Бастаан дүлүҥү көтөҕөргө холонно да хамсаппата даҕаны, онтон улахан маһынан төһүүлээтэ. Т. Сметанин
Күлүккэ сөрүүҥҥэ олорон бастаан фляжкаттан тымныы ууну ыйырбахтаабыппыт. Далан
Бастаан от-бурдук сирин быһаарыах тустаахпыт. М. Доҕордуурап
♦ Аан бастаан – 1) хаһан да хатылана, буола илик, сабыс-саҥа. ☉ В первый раз, впервые
Дьэбдьиэй быйыл аан бастаан Титиигин дьэ симээбэтэ, Алгыы-алгыы аал уокка Арыылаах суорат куппата. Күннүк Уурастыырап
«Айымньы» холкуос айыллыбытын тухары аан бастаан, үлэҕэ улахан көрдөрүүнү ситиһэн – холкуостаахтар өйдөрө-санаалара сырдыы, көтөҕүллэ түстэ. М. Доҕордуурап
Бүгүн, самаан сайын саамай үтүөкэннээх куйаас күнүгэр, кылбайар маҥан титиригинэн эрэһээҥкилэммит сааттарын иһигэр [кинилэр] аан бастаан чэйдээтилэр. «ХС»; 2) ким-хайа иннинэ, бастакынан. ☉ Первым, раньше всех
Оо алаастар... Алаастар! Мин кэллим – «Эһиэхэ махтал!» – диэри, – Эһиэхэ үөскээбит дьолбун этээри: Аарыма тиит лоһуордаах мутугун силэйэн, Мин аан бастаан мантан көрбүтүм Аан дойду кэрэтин, киэҥин. С. Данилов. Бастаан утаа – маҥнайгы кэмҥэ, туох эмэ саҕаланыытын саҕана. ☉ В первое время, вначале
Бөтүҥнэр бастаан утаа икки хас сылга диэри Дыгынтан сэрэнэн, куттанан көрөн баран, кэнники умнан-тэмнэн кэбиспиттэр. Эрилик Эристиин
Бастаан утаа ыарырҕатан Онтон улам «буһан-хатан», Буукубаттан тыл таһаарар Муудараһын аспытым. Күннүк Уурастыырап
Үөрэҕэ суох, нууччалыы билбэт буоламмын, бастаан утаа баҕас наһаа моһуогурбутум. Ф. Софронов

I
аат.
1. Буорга үүнээйи силиһирэн бөҕөтүппүт үрдүкү араҥата. ☉ Верхний слой почвы, дерн
Күөх кырыска сибэкки арааһа итии күн сыралҕаныттан өссө киэркэйэн, чаҕылыйан көстөрө. М. Попов
Кырдал сирбит Кырса ирбит. Дьуон Дьаҥылы
Күөх кырыска Күндүл сырдыкка Күүлэйдиир кэмнэри саныыбын. «ХС»
2. Туох эмэ үөһээ өттө, үөһээ араҥата, кырыыта, ньуура. ☉ Наружная сторона, наружная поверхность чего-л.
Тыы уу кырсынан, халтарыйардыы, чэпчэкитик дьулуруйан истэ. Н. Лугинов
Саһыллар хаар кырсын ойуулаан иһэннэр, тохтооннор, иһирик быыһыгар саһаллар. С. Васильев
Сир кырса халыҥ хаар өлгөм сиигинэн утахтанан, күн уотун сылааһыттан ирэн, күөх от, көрөн турдахха, көҕөрө үүнэн тахсарга дылы. «ХС»
3. Сүөһү тириитин түү төрүттэрдээх тас араҥата. ☉ Верхний слой шкуры животного с корнями волос
Тириини дүлүҥҥэ өҥүнэн саба быраҕан, түүтүн кэдэрээнинэн эбэтэр эргэ хотуур биитинэн бэркэ сэрэнэн, тирии кырсын эчэппэккэ кыһыйыллар. АНП ССХТ
[Тириини] эмиэ уунан ибиирэ-ибиирэ аҥаар атаххынан үктээн, биир илиигинэн тутан туран, соҥоһоон тимиринэн уҥа илиигинэн сэрэнэн биир тэҥник кырсын наһаа бытархай, чааста гына тоһутуллар. АЕЕ ӨҮОБ
Түү чиргэл тириигэ тилэри киирэн сылдьааччыта төрдө, кырса диэн ааттанар. АЕЕ ӨҮОБ
♦ Кырсын сиэн баран, өҥөр киирдэ — бастаан кыраттан саҕалаан баран, кэнники туох эмэ улаханы да, албас көмөтүнэн, кимтэн эмэ албаҕалаан ыл. ☉ Выманивать у своей жертвы сначала мелочь, а потом постепенно и что-л. крупное (о плутах). Ити киһиттэн сэрэн, кырсын сиэн баран, өҥөр киирэр идэ-лээх
◊ Кырыс тарт — кырыстан, кырыһынан бүрүлүн. ☉ Покрыться дерном. Кырыс тастаах — чараас буолан баран, бүрүйэ тас сыалаах сүөһү этэ. ☉ Сплошь покрытый тонким слоем жира (о говядине)
Кырыс тастаах ынах. ПЭК СЯЯ
тюрк. кыртыш
II
аат., түөлбэ.
1. Сордоҥ оҕото. ☉ Молодь щуки. Туубар хас да кырыс киирбит
2. Дьарҕаа оҕото. ☉ Мелкий хариус. Бу улуус дьоно дьарҕаа оҕотун кырыс диэн ааттыыллар

аат. Остуол оонньуута: биир хаамыска кэрдиистээх буолар. Ыытааччы хаамыскалары үөһэ быраҕар, оонньооччу дьон хабан ылыахтаахтар, кимиэхэ кэрдиистээх түбэспит, ол саҕалыыр. Бастакы оонньооччу биэс хаамысканы уҥа ытыһыгар тутар. Биирин үөһэ, түөрдүн остуолга ыһа быраҕаат, үөһэ бырахпыт хаамыскатын хабар. Онтон биир хаамысканы үөһэ быраҕар, атыттары хамсаппакка эрэ остуолтан биири ылаат, үөһэ бырахпытын хабар. Хаалбыттарын биирдиилээн остуолтан хомуйар, бырахпыт хаамыскатын олорго холбуу уҥа ытыһыгар хабан иһэр. Итинник биир хаамысканы үөһэ быраҕа-быраҕа, атыттарын ыһа быраҕаат – иккиһигэр остуолтан иккини биирдэ, үсүһүгэр – бастаан биири, онтон үһү биирдэ, төрдүһүгэр – түөрдү бииргэ холбуу хабар, бэсиһигэр – биирдии хаамысканы остуолга субуруччу уурар, онтон барыларын биирдэ сотон ылар. Алтыс арааһа – атын оонньооччу ыйбыт хабарга мэһэйдээх хаамыскатын хамсаппакка эрэ үһүөннэрин бииргэ, онтон ыйыллыбыт хаамысканы халбыйан ылар. Сэттис арааһа – остуол улаханнык тыаһыар диэри тоҥсуйан түөрт хаамысканы биирдэ хомуйар. Ахсыһыгар оонньооччу хаҥас илиитин сөмүйэтин орто тарбаҕын үөһэ токуруччу тутан баран сүктэрэр. Орто тарбах уонна тойон эрбэх төбөлөрүнэн остуолга тайанар, хаамыскаларын барытын уҥа илиитигэр ылар. Илиитин тиэрэ тутан, хаҥас харытын аннынан уган илиитин нөҥүө остуолга ыһар. Оонньооччулар мэһэйдээх хаамысканы ыйаллар, ону таарыйбакка эрэ, бэһис хаамысканы хаба-хаба, атыттары биир-биир тарбахтарын быыһынан таһаарар, бүтэһигинэн – ыйыллыбыт хаамысканы. Ити курдук аҕыс төгүл сыыспакка оонньообут кыайар, хаамысканы мүччү туппут, ыйыллыбыты таарыйбыт сынньанар. ☉ Настольная игра «камешки»: играют пятью кубиками, один из которых имеет отметину
Сначала выбирают первого игрока: ведущий берёт кубики и подбрасывает вверх, а игроки должны ловить их, кому попадёт кубик с делением (отметиной), тот начинает игру. Первый игрок берёт в правую ладонь пять кубиков и подбрасывает кубик с отметиной вверх, остальные четыре рассыпает на стол и ловит подкинутый. Каждый раз игрок должен подбросить вверх кубик с отметиной и, перед тем как поймать его на лету, подобрать со стола остальные кубики разными приёмами: по одному — в первый раз; по два – во второй раз; вначале один, затем остальные три одновременно – в третий раз; сразу все четыре кубика – в четвёртый раз. Пятый приём: подбросив кубик с отметиной, игрок выстраивает остальные кубики по одному в ряд, затем при повторном подбрасывании подбирает их все разом. Шестой приём: игроки указывают любой кубик, а играющий должен подбирать остальные сразу, не задевая его, а последним должен взять указанный кубик. Седьмой приём: подбирает все четыре кубика со стуком. Восьмой приём: левой рукой игрок делает «ворота», расставляя на столе большой и средний пальцы, а правую, держа в ладонях все кубики, просовывает под запястье левой руки и бросает на стол четыре кубика. Игроки указывают любой кубик — не задевая его, играющий каждый раз поочерёдно выталкивает другие кубики правой рукой через «ворота» во время полёта пятого кубика, последним пропускает через «ворота» указанный кубик. Победителем считается тот, кто сделает восемь приёмов без ошибок, если игрок ошибётся или уронит кубик, то ход переходит к другому игроку. Ыаллаах, учууталлаах буола оонньууллар, хабылык, хаамыска хабаллар эбэтэр олорон эрэ остуоруйалаһаллар. И. Сысолятин
Сынньалаҥҥа хабылык, хаамыска, дуобат курдук оонньууларга элбэх киһи кыттар буолла. «Кыым»
Саҥа оонньооччу хаамыскалары бэйэтэ остуолга тэлгэтэ уурар. ВПК СОо