и. д. л. от сэһэргээ = собеседник, участник беседы.

аат. Кимниин эмэ кэпсэтэр, кэпсэтиигэ кыттар киһи. ☉ Участник разговора, собеседник
Саҕалаан баран уурайан быстыбат кэпсэтээччилэр эмиэ бааллар, ону баалаабаккын. У. Нуолур
Атын киһи дууһатын ордук чэпчэкитик уонна түргэнник өйдөөрү киһи туох-ханнык иннинэ кэпсэтээччитин сирэйин, ордук хараҕын көрөр идэлээх. АМН ҮТӨ

I сов. 1. кого-что (отыскать, обнаружить) бул, көрдөөн бул; найти гриб тэллэйдэ бул; что ты в ней нашёл? киниттэн эн тугун буллуҥ?; 2. что (придумать) бул, булан таһаар; найти выход из положения балаһыанньаттан тахсар кыаҕы бул; 3. что (определить) бул; найти корень слова тыл төрдүн бул; 4. что (признать) санаа, сыаналаа; найти, что собеседник прав сэһэргэһээччим сөпкө этэр диэн сыаналаа; # найти себе могилу өлөр сир-гин бул, өл.

I. послелог, упр. дат., направ. и местн. п. каждый; каждому; в каждом; на каждом; еже=; киһи аайы каждому человеку; дьиэ аайы в каждом доме; кини күн аайы кэлэр он приходит каждый день; сыл аайы каждый год, ежегодно; 2. частица, выражает пренебрежение, игнорирование: ити аайы кыыһыраҕын дуу ? неужели ты сердишься из-за такого пустяка?; 3. союз по мере того, как; каждый раз, как; каждый раз, когда; кэллэҕин аайы , кини суох буолар каждый раз, когда он приходит, его не бывает; кэпсэтэн истэхтэрин аайы киһитэ улам сөбүлэһэн истэ по мере того, как они разговаривали, собеседник постепенно стал соглашаться с ним.

сов. 1. (отвинтиться) өһүллэн хаал; гайка отвернулась гайка өһүллэн хаалбыт; 2. (открыться) аһылын, эрилин; кран отвернулся кыраан аһыллан хаалбыт; 3. (отогнуться) тиэрилин; край одеяла отвернулся суорҕан кытыыта тиэриллибит; 4. (в сторону) киэр хайыс; отвернуться от собеседника кэпсэтэр киһигиттэн киэр хайыс.

вход из полости рта в глотку, зев; тамаххын илит= смочить горло; тамаҕым куурда у меня в горле пересохло # тамах анньар он выпытывает чьи-л. мысли, старается узнать мнение собеседника о чём-л. (с помощью, хитрых приёмов, наводящих вопросов и т. п.).

аат.
1. Оччо туһата суох саҥа-иҥэ, кэпсээн, ыаспай. ☉ Разговоры, болтовня, на которые впустую тратится время
[Ньукуус:] Ыаһах элбэх. Устурууктар чэ тугу эрэ эттэ-эттэ. Ситэ өйдөөбөтүм. Күндэ
Ыраах ыалдьыт ыаһаҕа Ыһыллан барбыт, Абаҕалара тойон албына Аһыллан эрэр эбит. С. Зверев. Ыаллара кэлэллэр: ыйытыы, ыаһах… С. Тарасов
Сибэкки диэн — оҕо, дьахтар ыаһаҕа. И. Гоголев
2. лит. Кэпсэл, номох. ☉ Сказ, сказание
Киһи аньыыттан-таҥараттан арахсан, …… Сүттүлэр дүҥүр, былаайах, Сүр баттыыр сүҥ дьааһын, ыар ыаһах — Дом ини, …… Чуумпурда мин сахам алааһа. С. Тарасов
«Сир түннүгэ, Сээркээн сэһэн» — Ытык кырдьаҕас дэтэн Ыччат дьон ыаһаҕар, кэнэҕэски кэпсээнигэр Киирсэр баҕам баар, Кэрэ доҕотторуом! Болот Боотур
♦ Күн ыаһаҕа оҥоһун көр күн
Киһи көрбөтөҕүнэ-истибэтэҕинэ букатын сатаан олоруо суохтар. Иллэҥ киһи хата мин күн ыаһаҕа оҥостобун. Болот Боотур
Күн ыаһаҕын (күнү) ыыт көр күн. Айаҕалыы сатаан, күн ыаһаҕын ыытан, куруһуба баайар. М. Доҕордуурап
Сайын атырдьах, кыраабыл оҥорон күн ыаһаҕын ыытарым. С. Никифоров
Саад отун күн аайы биир киһи охсор. Күн ыаһаҕын ыытар курдук буоллар-хааллар үлэлээн сүөдэҥниир. Н. Кондаков. Ыаһах оҥо- һун — 1) тугунан эмэ аралдьый, кими эмэ элэк-хаадьы оҥоһун. ☉ Делать кого-л. предметом насмешек
Баһылай өһүргэс. Кинини оҕо эрдэҕиттэн элэк, ыаһах оҥостон, араастаан аат-суол биэрбит киһилэрэ. Н. Заболоцкай
Дьон эйигин туой оонньуу, ыаһах оҥостоллор. «ХС»; 2) бириэмэни атаараары тугунан эмэ дьарыктан, онон аралдьый. ☉ Заниматься чем-л., чтобы убить время
Кэрдибит маспытын, аппынан үчүгэйдик суол үктээн бараммын, бэйэм киирэ-тахса ыаһах оҥостон тиэйиэҕим. В. Иванов
Булчуттар бултуу барар туһунан бэрт эрдэттэн, ааспыт саастан, уһун сайыны быһа үлэһэн, ыаһах оҥостон тэриммиттэрэ. «ХС»
Тиитэбис хараҕын хайа тардынна да, кыһан-отон киирэн барара, ону кэнникинэн дьиҥ чахчы ыаһах оҥостубута. «Чолбон»
◊ Ыаһах киһи түөлбэ. — сэһэннээх, кэпсээннээх киһи. ☉ Хороший рассказчик, собеседник. Ыаһах киһи манна суох
ср. др.-тюрк. аҕызан ‘сказать, произносить’

1. модальное сл. 1) выражает противоположность сказанному или ожидаемому наоборот, напротив; хата, бэйэбитин мөҥүөҕэ наоборот, он нас самих отругает; 2) выражает предпочтение лучше; хата , чэйгин кут лучше налей чаю; 3) выражает радость говорящего, ожидавшего худшего: бу кэллэ, хата! вот он пришёл, как хорошо!; хата өлбөтөххүн хорошо, что ты не погиб; хата, бааһа халымыр эбит к счастью, рана у него небольшая; 4) выражает решительное утверждение, уверенность: хата , төннүбэт нет, он не вернётся; хата, барабын я определённо еду; 5) выражает стремление говорящего ободрить собеседника: хата, мин оҕом миигин истиэ вот увидите, мой ребёнок меня послушается; 6) выражает резкий или внезапный переход к другой мысли: хата, эн туоһу буолуоҥ а впрочем, ты будешь свидетелем; хата, дьиэбэр бараайыбын вот возьму и уйду домой; 2. в роли союза зато; а вот; ко; мөлтөх кинигэ, хата таһа үчүгэй слабая книга, зато обложка красивая.

1. 1) нет (отрицание); суох , бүгүн кэлбэппин нет, сегодня я не приду; 2) частица нет, не имеется; отсутствует; суох баар икки ардынан ни да ни нет; өйгө да суох и в помине нет; и в уме не было ; суох гын = свести на нет; суох буол = а) сойти на нет; б) эвф. умереть, скончаться; суох аата соҕотох нет так нет; куһаҕан үчүгэйэ суох буолбат посл. нет худа без добра; куһаҕана суох неплохой; бэрдэ суох неважный; сириксэнэ суох неразборчивый; элэккэиэ суох угрюмый, необщительный; 3) частица, образует отриц. ф. имени обладания на =лаах не имеющий, не обладающий; без=: атаҕа суох безногий; хромой; илиитэ суох безрукий; тыла суох немой; глухонемой; хараҕа суох слепой; безглазый; 4) образует отриц. ф. гл.: барыа суох он не пойдёт; бүтэриэхтэрэ суох они не закончат; эйиэхэ биэрэрим суох я тебе не должен; 2. в знач. сущ. отсутствие, неимение, отсутствующее, несуществующее; суоҕу суоруоҥ дуо см. суор = # онто (да) суох выражает согласие с собеседником, одобрение его слов и так, без того уже; в самом деле, действительно; онто да суох ыалдьан нэһиилэ сылдьабын и без того я болен и едва хожу; эчи (или эчикийэ) суох нет, нет (усиленное отрицание, употр. обычно в диалоге); саас кустуугун дуо ? — Эчикийэ суох ! поедешь весной охотиться на уток?—Нет, нет (что ты)!