аат. Балыгынан аһылыктанар, маска уйаланар тыҥырахтаах көтөр, элиэтээҕэр улахан кыырт бииһэ. ☉ Скопа (хищная птица). Умсан уйатын мас үөһээ мутугар туттар. Умсаны дьон үксүгэр собоһут дииллэр
□ Тыҥырахтаах көтөрдөртөн умсантан ордук балыксыт көтөр суоҕа чахчы. Тэрис

дьүһ. туохт. Таҥаһын олус кылгас буолан кэлин өттө эккэр сыстыбакка тэйэн тур (үксүн олус кылгас таҥас туһунан). ☉ Отставать сзади, не прилегать (о короткой одежде)
Хааман тохтойон иһэр. ПЭК СЯЯ
◊ Тууһут тохтой фольк., үгэрг. — кылгас тохтойбут сонноох балыксыт, дьадаҥы киһи. ☉ Рыбак, бедняк в убогой одежде
Балыксыт бакаанай, Тууһут тохтой, Собоһут дьодьон, Сордоохмуҥнаах Сорук-боллур уол буола оҕуста. Күннүк Уурастыырап

1. аат. Тордуохтаах кылгас тумустаах уһун тыҥырахтаах кыра соҕус сиэмэх көтөр, кыырт, мохсоҕол. ☉ Ястреб
   Уордаах хардааччы мохсоҕол Туой буорга дугуммутун Олоро түһэн Одуулуу биэрбитим. С. Зверев
   Хардааччы мохсоҕолу суохтаан, Халлаан уотунан тыалырбыта. И. Эртюков
   Кырбый, собоһут, кыырт, элиэ, хардааччы, хотой тыһылара атыырдарынааҕар биллэ улаханнар. «Чолбон»
2. даҕ. суолт. Харса суох, хорсун, хоодуот. ☉ Храбрый, смелый, удалой
   Былыр, эдэр эрдэҕинэ хардааччы, модьу санаалаах киһи этэ. Н. Неустроев
   «Бэккэ бэт түбэһэр, хардааччыга хардааччы түбэһэр», — диэн Мохсохо оҕонньор түгэхтээхтик саҥарбыта. Далан. Эрилик Эристиин аҕата Степан Яковлев «быһаҕы биитинэн өрө салаабыт» сытыы-хотуу, тыллаах-өстөөх, хардааччы киһи эбит. Эрчимэн
   ср. тув. хардаачы ‘главарь (неодобрительно)’, тюрк. карчыҕа, п.-монг. харчаҕай ‘ястреб’

1. даҕ.
2. Киһи үөрэппэтэх, дьиэтиппэтэх (кыыллар, көтөрдөр тустарынан). ☉ Неприрученный, живущий на воле, дикий (о животных и птицах)
   «Дьиикэй табаны биһиги Хоту дойдуга кыыл диэн ааттыыбыт»,- халымалардыы эҥээритэн сыыйа кэпсиир Лааһар. Далан
   Быйыл сайын Индигир уонна Дьааҥы өрүстэр икки ардыларыгар халыҥ үөрдээх дьиикэй табалар бааллара билиннэ. «Кыым»
   Дьиикэй буйволлар итии дойдуларга эрэ үөскүүллэр. ГКН МҮАа
   △ Айылҕаҕа дьаалатынан үүнэр, киһи үүннэрбэт (үүнээйилэрэ). ☉ Некультивируемый, дикий (о растениях)
   Ымыйах - нууччалыыта дьиикэй моркуоп, сир кырсын аллараа өттүгэр үүнэр. Багдарыын Сүлбэ
   Бары дьиикэй үүнээйилэр тымныыны тулуйумтуо итиэннэ үүнүмтүө буолаллар. ТХНБО
   Дьиикэй хаппыыста үрдүк умнастаах, төгүрүк сэбирдэхтээх, сүрэхтэммэт дьоҕус үүнээйи. КВА Б
3. Киһи олорбот, түҥкэтэх, киин сиртэн тэйиччи (сир туһунан). ☉ Необжитой, глухой, отдаленный, дикий (о месте, местности)
   Адаар курдук дьиикэй хара суорбалар быыстарыгар биир чочуйуулаах сырдык мыраамар былааспыта. Суорун Омоллоон
   Харытыана эрэйдээх урут хамначчыт эрдэҕинэ, дьиикэй Туобуйа түгэҕиттэн саҥа киирдэҕинэ, этэсиинэ толору, мыс курдук этэ. П. Ойуунускай
   Бу дьиикэй тайҕа быыһыгар Син бааллар эбит сырдык төбөлөөх, Кыһыл көмүс сүрэхтээх эрэттэр... И. Гоголев
4. Сайдыы, культура өттүнэн хаалыылаах, былыргылыы олохтоох-дьаһахтаах (дьон, норуот). ☉ Отсталый, неразвитый, дикий (о человеке, людях, народе)
   Собоһут кыылым уйата, дьиикэй омук арбайбыт баттаҕын сытыы быһаҕынан быһа баттаан ылан, муҥур тиит оройугар иилэн кэбиспиттэрин курдук, харааран көстөр. Н. Неустроев
   «Эй, суолас! Дьиикэй бурят, эн биэлэй эписиэрдэрин хааннарын тоҕорго хантан быраап ылбыккыный?» - диэн генерал Бурхалей сирэйигэр саабылатын өнчөҕүнэн тоҥсуйда. Эрилик Эристиин
   Ыраахтааҕы бэлиитикэтэ сахалары дьиикэй норуотунан ааҕара. А. Сыромятникова
5. көсп. Сиэргэ баппат быһыылаахмайгылаах, хабыр, сүөргү (киһиэхэ буолбакка, кыылга маарынныыр). ☉ Необузданный, буйный, дикий (о характере, нраве и т. д.)
   Иирбиппин биллэриэм. Дьиикэй быһыыгытын бар дьоҥҥо иһитиннэриэм, сэбиэккэ тыллыам, батараак суутугар үҥсүөм, ячейкаҕа кэпсиэм. П. Ойуунускай
   Бу айылаах сирэйдэрэ-харахтара бааһырыар дылы атаҕастаммыттарын. Туох ааттаах сүрэҕэр тааһы укта сылдьар дьиикэй киһи буолуой - бу сынньаталаабыт киһи? Эрилик Эристиин
   Манна дьиикэй сигилилээх дьон тойон-хотун буолан олороллоруттан [Василий] абарар. А. Сыромятникова
6. кэпс. Сиэрэ суох, олус, сөҕүмэр. ☉ Чрезмерный, чрезвычайный, дикий
   Дьиикэй күүстээх киһи. Туох ааттаах дьиикэй тыалай?  Аппа, хайа, ыарҕа, дулҕа... Саас-үйэ тухары туорайдыы турбуттар, дьиикэй күүстээхтэр. Кинилэри кыайар, бу эрэйдээх айаны чэпчэтэр, түргэтэтэр кытаанах. Амма Аччыгыйа
   Анныбар дьиикэй долгун Бухатыырдыы кыланара, Дьэбиннээх суон сыаптарын быһа тыылла сатыыра. И. Гоголев
7. аат суолт., үөхс. Киһилии быһыытын-майгытын сүтэрбит киһи. ☉ Дикарь (о ком-л. потерявшем человеческий облик)
   Күтүр өстөөх, икки атахтаах дьиҥнээх дьиикэйэ, сидьиҥ үөнэ, өлөр үөстээх буолан, тыына син быстар эбит ээ... П. Ойуунускай
   [Орулуоһап:] Кубулунан ытыыгын, эйиигинник дьиикэйгэ уһун ырбаахылаах барамматах. Амма Аччыгыйа
   Дьиикэйдэр бааллара, хаарыан аппын сиэн өллөхтөрө... Эрилик Эристиин

туохт.
1. Кынаккын даллатан аа-дьуо, наҕыллык тэлээрэ көт. ☉ Лететь неторопливо, плавно, распластав крылья
Собоһут кыылым арбайбыт уйатыттан көтөн тахсан, хара кынатыгар уйдаран талбаара көтөн, күөлгэ эргийэр. Н. Неустроев
Кый үрдүккэ көмүс кынаттара кылбаҥнаһа, талбаара көтөр хоптолору …… кэтэҕим көһүйүөр диэри өрө хантайан одуулаһабын. С. Тумат
[Элиэ] хараҥа толбонноох кынаттарын даллатан, аа-дьуо баҕайытык талбаара эргийэрин кэрэхсии көрөбүт. Хомус
△ Аа-дьуо, наҕыллык дьаалаҕынан уһун. ☉ Плыть неторопливо, плавно, по течению
Төгүрүк алааһа — Дьэрэкээн ойуу. Устар талбаара От үрэх оргууй. М. Ефимов
Кубалар …… сүүрүккэ талбаара усталлар. С. Дадаскинов
Өрүс …… мөлбөһүйэ талбаарбыт. Н. Габышев
Тыытын эрдибэккэ эрэ, дьаалатынан сүүрүккэ оҕустаран талбааран испитэ. И. Никифоров
2. Өйгүн сүтэр, уҥан хаал. ☉ Потерять сознание, упасть в обморок
Аҥаарыйа талбаарбыт Сүллүкү ойууну Уолуктай өрө тардан туруорда уонна хонноҕун анныттан ыйыы тутан таһааран барда. Болот Боотур
Бастаан киирбит саалаах киһи саа луоһунан Маайаны түөскэ аспытыгар, Маайа эркиҥҥэ төбөтүнэн анньылла түһэн талбаара сытта. Эрилик Эристиин
3. Саҥарбат буола таалан тур, туймаарбыт курдук буол (ыалдьан, туохтан эмэ уолуйан, наһаа долгуйан). ☉ Оцепенеть, застыть (от резкой боли, чрезмерного волнения, растерянности)
Доҕоруом, саҥарбакка Талбааран тур аттыбар, Таптал бу талба чааска Дьоннору көрдөөн булар. И. Гоголев
Халдьаайы үрдүттэн саалаах дьон таҥнары сырсан киирэн эрэллэрэ, онтон кини кутталыгар талбаарбыт этэ. Эрилик Эристиин
Ыалдьар атаҕын туттубутунан, ах баран, талбааран олоро түстэ. Н. Заболоцкай
Бу маннык дэҥҥэ иһиллэр дьоллоох дуорааны көтүтэн, үргүтэн кэбиһиэм диэн сэрэммитим, тыынарын кылгатан …… дөйбүт курдук талбааран турда. Т. Сметанин
△ Кыайан хамсаабат буол, мөдөөтүрэн, бөҕүөрэн хаал (балык туһунан). ☉ Становиться вялым, малоподвижным, цепенеть, коченеть (о рыбе)
Ууну кытта күөл сааскы талбаарбыт балыга барыта оборуллан тахсан мууска тохтубут. Далан
Арай, биир улахан күөлтэн өрүскэ кыра сиикээн киирэригэр икки балык лабычааннарын хамсата, талбааран туралларын көрдө. Н. Габышев
Дьорохой балык уу кытыытыгар талбааран сытар. «ХС»
4. көсп. Им-дьим буол, чуумпур, иһий (айылҕа туһунан). ☉ Затихнуть, замереть (о природе)
Дэриэбинэ иннинээҕи быстах-быстах төгүрүк, ньолбуһах арыылар, хойуу күөх иирэ халыҥ көп суорҕанынан бүрүнэн талбаара нуктууллар. Н. Габышев
Кытыл талахтара хамсаабакка талбааран тураллара. С. Дадаскинов
Талбааран, таалан, иһийэн Таптыыр чараҥмыт өр күүппүт. Көрүүй, саҕахха куустуһан Тэтиҥнээх титирик үүммүт. НАГ АБС
5. поэт. Сүрэхтиин-быардыын ууллан, манньыйа дуоһуй. ☉ Наслаждаться, блаженствовать, нежиться
Кинини кууһаммын Талбааран сыттарбын!!! П. Ойуунускай
Тыыннаахтыы тырымныы сандааран Сарсыарда саҥа күн тахсыыта, Тапталга таттаран, талбааран, Эн миигин ахтарыҥ буолаарай? П. Тобуруокап
Тула үөрүү таһымныыр, Сүрэх түөскэ талбаарар — Дууһа сырдыы долгуйар Сарсыардата сандаарар. «ХС»
ср. кирг. далбаар ‘устать; выбиться из сил’