сов., однокр. умус, умсан хаал.

көр быччыкы
Ээй, билэбин, куоҕастар, Итиннэ балыктыы сылдьаргытын, Эһиги бочоохтору, мундулары Эккирэтэн умсан ыларгытын. С. Васильев

чолумнаа диэнтэн холб. туһ. [Уолаттар] күөлгэ тиийээт, таҥастарын уҥа-хаҥас тамнаат, умсан чолумнаһаллар. ССТ

аат. Балык аһылыктаах улахан көтөр. ☉ Скопа степная
Умсаны атыннык өссө балыктыма дииллэр. Багдарыын Сүлбэ
Ол кэмҥэ хоптолор кэтэхтэриттэн бөдөҥ сиэмэх көтөр – балыктыма баар буола түстэ. В. Бианки (тылб.). Тэҥн. балыксыт II, умсан

туохт., кэпс. Былтас гынаат, төттөрү умус (хол., кус, куоҕас туһунан). ☉ Вынырнуть и тут же вновь нырнуть (об утках, гагаре и т. п.)
Оол, күөл хаба ортотугар куоҕас умсан таҕыста, быйах гынан баран, эмиэ умсан хаалла. Н. Павлов

чолум гын диэн курдук
Үрэххэ уу чолур гынна — бадаҕа, сордоҥ сэмсээтэ. Н. Габышев
Куймасиймэс хамнаат, умсан чолур гынан хаалбыта. «Чолбон»

умса диэн курдук
Иттэннэри түһэ-түһэ иэрийдэ, умсаннары түһэ-түһэ уҥа-таала барда. И. Данилов
Пушка сототун үрдүгэр биллэҕи түһэн умсаннары сытар Миханы Петро аллара соһон түһэрэ сатыыр. Н. Кондаков
Дьиэтигэр киирбитэ, Мария Ивановна остуолга умсаннары түһэн оҕолуу маккыраччы ытыы сытара. ПНИ АДХ

биирдэм тыас туохт. Ууну бырдаҥалаппакка эрэ тимирчи киирэн умсан хаал. ☉ Окунуться, погрузиться, нырнуть в воду без шума и всплесков
Аһылыккын бэлэмнии тур. Мин чолум гына түһэн тахсыам. Э. Соколов. Ниэрпэ ууга умсан чолум гынан хаалар
эвен. фольк. Ол олорон [көтөр] эмискэ үлүгэр ууга умсан чолум гынан хаалла. В. Арсеньев (тылб.)

несов., вынырнуть сов. 1. (из воды) умсан таҕыс, күөрэйэн таҕыс; 2. перен. разг. (неожиданно появиться) күөрэй, тахсан кэл, баар буола түс.

туохт. Халалаах буол (көтөр туһунан). ☉ Иметь жир в нижней части брюшка (о птицах)
Умсан — сиэнэр көтөр, күһүҥҥү кырпай саҕанааҕы улар курдук халаланыар диэри уойбут буолара. С. Маисов