1) осложняться; усложняться; сорудаҕы толоруу уустугурда выполнение задания осложнилось; үлэ уустугурар работа усложняется; 2) перен. совершенствоваться, улучшаться; техника уустугур-дар уустугуран иһэр техника всё более совершенствуется.

несов. 1. (усиливаться) улаатан ис, күүһүрэн ис; болезнь прогрессирует ыарыы улаатан иһэр; 2. (совершенствоваться) сайдан ис, инники баран ис.

с. 1. (поел, совершенствовать) тупсарыы, сайыннаран иһии; совершенствование методов труда үлэ ньымаларын тупсарыы; 2. (по гл. совершенствоваться) тупсан иһии, сайдан иһии.

несов. 1. үүн, улаат; саженцы быстро растут олордуллубут мастар түргэнник үүнэл-лэр; дети растут оҕолор улааттылар; он рос в деревне кини дэриэбинэҕэ улааппыта; 2. (в объёме, в размерах) үүн, улаат; город растёт куорат үүнэн иһэр; 3. перен. (совершенствоваться) үүн, сайын.

туохт., поэт.
1. Өссө эбии сайдан-үүнэн, туругуран, тупсан ис. ☉ Прогрессировать, совершенствоваться, улучшаться
Тибиилээх-тиһиктээх күннэргэ Тибийэн-табыйан тураммыт Баай дьон батталын барыахпыт, Барбах дьоннор барҕарыахпыт. П. Ойуунускай
Баартыйа сирдьиттээх барҕара үүнэбит, Баараҕай күүс үлэнэн күүрэбит. Күннүк Уурастыырап
Аны да дьоруой норуоппут Ыстаал күдэҕэ барҕардын, Аны да биһи дойдубут Бастыҥ дойдунан аатырдын! Эллэй
2. көсп. Ситэн-хотон төлөһүй, тубус. ☉ Становиться зрелым, взрослым; мужать
Оҕо бэйэҕит улаатаарыҥ, Туҥуй бэйэҕит тураарыҥ, Баччыр бэйэҕит барҕараарыҥ, Көнчөх бэйэҕит көнөөрүҥ. С. Зверев
Манчаары буоллаҕына улаатан, барҕаран барбыт, ону кытары тэҥҥэ өйө-санаата сайдан испит. МНН
Монголия ыччата эт-хаан өттүнэн барҕара сайынна. И. Федосеев

туохт.
1. Эт-хаан, өй-санаа өттүнэн толору сайын, улаат. ☉ Достигать зрелости, возмужания, взрослеть
Маайыс улам ситэн-хотон, төлөһүйэн иһэр. Амма Аччыгыйа
Кини уолун өйүн-санаатын булуммут, сиппит-хоппут киһинэн ааҕар. В. Протодьяконов
Тас дьүһүнүттэн көрдөххө, Кэскил биллэрдик төлөһүйбүт, сиппит-хоппут, боччумурбут көрүҥнээҕэ. Г. Колесов
2. Үрдүк таһымҥа тиийэ үүн, сайын. ☉ Достигать зрелости, совершенствоваться, оттачиваться. Эдэр Эллэй поэтическай талаана сылтан сыл ситэн-хотон, айар үлэ киэҥ аартыгар тахсыбыта. Софр. Данилов
Санкт-Петербург куорат Константин Гаврильевич политическай өйө-санаата ситэригэр-хоторугар быһаарар суолтаны ылбыта. П. Филиппов
Хоһоон уус-уран өттүнэн бэрт үчүгэй, сиппит-хоппут. ПНЕ СТ

туохт.
1. Тугу эмэ гынарга эрэйдээх, моһуоктаах буол, судургута, боростуойа суох буол. ☉ Становиться сложнее, осложняться, усложняться
Федотов кэпсэтии уустугураары гыммытыттан куттанан, аһаан бүтээт, таҥна охсон, таһырдьа куоппута. Далан
Хабырыыс аҕатын кытта сыһыана эмиэ уустугурда. И. Гоголев
Хайдах маннык уустугуран таҕыста, оҕолоор, кинилэр Настялыын сыһыаннара. В. Яковлев
2. көсп. Уларыйан, сайдан, тупсан ис. ☉ Совершенствоваться, улучшаться, развиваться далее. Тиэхиньикэ уустугурдар уустугуран иһэр
□ Тыл иччитин, тыл күүһүн итэҕэйэртэн алгыстар өссө ордук сайдан, уустугуран бараллар
Саха фольк. Ырыынак экэниэмикэтэ үлэһит чахчы бэйэтин идэтин толору баһылаабыт, улам уустугуран иһэр саҥалыы технологияны ылынар дьону ирдиир. «Кыым»

туохт.
1. Үүн-сайын; ай-тут (олоҕу). ☉ Развиваться, совершенствоваться; созидать, строить (жизнь)
Дьол, Эйэ куората буолаҥҥын, Норуотум тапталын ылаҥҥын Чүөмчүлүүр киэҥ суолуҥ арылхай Төрөөбүт куоратым, Дьокуускай! М. Хара
Үлэ уонна сэрии уун-утарылар: үлэ чүөмчүлүүр, сэрии алдьатар. ЫКТ
[Икки атахтаах] арыт өргөс кылаанныы дьэбидийэр …… дьону быдан уруттаан, олоҕу үрдүнэн чүөмчүлээн. М. Горькай (тылб.)
2. Ыстанан сүүр. ☉ Бежать вприпрыжку (о человеке), скакать (о животном)
Тоҥуу хаар иэнинэн Тоҕустуу хаамыыны чүөмчүлээн бырдааттыыр. Далан
[Таба] Аппаны үрдүнэн ойуолуур, Киэҥ-киэҥник чүөмчүлээн, кынтайар. И. Гоголев. Эмискэ чугус гынна, Сүүрэн иһэн бүдүрүйдэ, Чүөмчүлээн испит суола Итинэн бүттэ, бүтэйдэ… В. Тарабукин

I
туохт.
1. Улам үүнэн ситэн ис, сит-хот. ☉ Расти, развиваться (напр., об организме)
Уол бэйэтигэр сөрү-сөп көрүҥнээх, олус сайдыбыт быччыҥнардаах эбит. Н. Лугинов
Хат буолуу …… бу дьахтар саамай тупсар, киэркэйэр, организма ситэр, толору сайдар кэмэ. ТЕН ИДь
Горуох сибэккилэрэ биирдии-иккилии буолан сэбирдэх хонноҕор сайдаллар уонна алларааҥҥылартан саҕалаан олбу-солбу аталлар. ХКА
2. Салгыы тупсан, эбиллэн үрдээ, үрдүкү кэрдиискэ таҕыс. ☉ Совершенствоваться, прогрессировать, идти вперёд, развиваться (напр., о науке). Наука сайдар. Өй-санаа сайдар
□ Киһи уопсастыбатын олоҕо иннин диэки дьулуруччу сайдан иһиитэ үлэттэн тутаахтаах. М. Доҕордуурап
Быйыл киһи-сүөһү олус элбээтэ, тиэхиньикэ сайдан эрэр. С. Ефремов
Олох тубуста, култуура, үөрэх сайынна. С. Никифоров
3. Өй-санаа өттүнэн үүн, билиилэн-көрүүлэн. ☉ Развиваться умственно, повышать интеллект
Сэбиэскэй киһи үөрэнэрэ, күнтэн күн аайы сайдара — үлэлиирин курдук эбээһинэһэ. Суорун Омоллоон
Үүнэн, сайдан кини Үксү биллэ-көрдө. Күннүк Уурастыырап
4. Ордук үчүгэйдик таҕыс, көхтөн, күүрээннэн, хоннохтон (хол., үлэни, киһини да этэргэ). ☉ Набирать силу, разворачиваться вовсю (напр., о деятельности)
Саха сирин — дойдуларын, Якутскайы, Халыманы, Сааны, булду, ону-маны Сайдан туран кэпсэттилэр. Күннүк Уурастыырап
Хатан дьыбардаах, харсаах тыаллаах күннэртэн хаайтарбакка, үлэ сайдан барда. М. Доҕордуурап
Тиийбитим, доҕоор, дьэ оһуохай бөҕө ааттааҕа сайда турар эбит, икки-үс эргиир буолан омунугар сирдиин ньиргийэ олорор. Н. Заболоцкай
5. филос. Тохтообокко уларыйа, кубулуйа тур. ☉ Быть в постоянном движении, меняться, развиваться
Айыллан үөскээбит Аан ийэ дойдум Аһары да сайдыбыт, Алыс да тупсубут эбит. Нор. ырыаһ. Айылҕа, сир ийэ кимтэн да тутулуга суох бэйэтэ туспа сайдар сокуоннаах. А. Сыромятникова
ср. тюрк. йай ‘распространяться’
II
1. аат.
1. Үүнээйи үүнэн ситэр дьыл ордук итии кэмэ (Саха сиригэр ыам ыйын бүтүүтүттэн атырдьах ыйа бараныар диэри). ☉ Лето (в Якутии — с конца мая до конца августа). Сайын буолла. Саха сирин сайына кылгас
□ Сайын ааһан, от-мас хагдарыйан, күһүн кэлбитэ. Н. Якутскай
Күөх даҕаны сайыннар Күөгэһэн кэлэр буоллулар. С. Васильев
Сааскы ыһыы бүттэ, самаан сайын саҕаланна. М. Доҕордуурап
2. көсп., поэт. Сырдык, үөрүүлээх кэм. ☉ Пора расцвета, беззаботной радости (напр., о детстве)
Дорообо, мин дойдум кыһына, Үрэх, алаас, маҥан хаар! — Манна баар мин санаам сайына, Сүрэх сааһа манна баар. Эллэй
Уоҕа хаммат баҕарыы Утаҕынан умайан, Оҕо сааһым сайынын Ойууругар хаамабын. Баал Хабырыыс
Саҥаны айарга күүспүн ууруом, Самаан сайыны чэлгитиһэ туруом. С. Васильев
2. сыһ. суолт. Дьыл ордук итии кэмигэр, сайыҥҥы кэмҥэ. ☉ Летом
Аны сайын аҥаардас Лоҥкуудаҕа хас да сүүс га сирин оттуохтара. М. Доҕордуурап
Быйыл сайын икки сыллаах таһаҕаһы аҕалаллар үһү. П. Егоров
Оттон мин буоллахпына дьиэбэр сайын эрэ көстөн ааһабын. С. Ефремов
♦ Дьахтар сайына көр дьахтар
Дьахтар сайына диэн ааттаах Сылаас да күннэр кэлэллэр. Оттон түүнүн хаар хаһыҥнаах, Оччоҕо сир-дойду киэркэйэр. Баал Хабырыыс. Сайын дойду кэпс. — тымныы түспэт сирэ, итии дойду. ☉ Страна с жарким климатом
Былыргы дьылларга, ааспыт күннэргэ кыһына-кырыата суох сандалас сайын дойдуга …… Александр Македонскай диэн — дьүһүннээх үчүгэйэ, өйдөөх бэрдэ, уот аргыстаах, кыргыс дьайдаах, хаан олбохтоох ыраахтааҕы баара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
◊ Сааһыары сайын — көр сааһыары
Сааһыары сайын этиҥнээх ардах түүнү быһа түспүтэ. С. Васильев
Күһүөрү сайын көр күһүөрү. 1918 сыллааҕы күһүөрү сайын Иркутскайтан үрүҥ сэриитэ кэлэн Дьокуускайы ылбыта. Бэс Дьарааһын
Күһүөрү сайын Кэрэ баҕайы! Баал Хабырыыс
ср. др.-тюрк. йайын, тув. чайын ‘летом’