сознательный; сознательнай дьиссипилиинэ сознательная дисциплина.

1. прич. от осмыслить; 2. прил. (разумный, сознательный) өйдөөх, өйдөммүт; осмысленный ответ өйдөөх эппиэт; осмысленный взгляд өйдөөх көрүү.

даҕ. Болҕомтолоох, көрсүө, ону-маны дьоһуннаан өйдүүр, дуоспуруннаах. ☉ Разумный, толковый, серьёзный, сознательный
Кырдьаҕас, дьону кытта кэпсэтэргэ оттомноох да соҕус буолуох этэ. Амма Аччыгыйа
«Тугу-тугу тыллаһаҕын? — аҕам сөбүлүү истибэтэ. — Үөрэхтээх киһи оттомноох буолуох тустаах». А. Сыромятникова

сыһ. Көрсүөтүк, өйдөөхтүк, болҕомтолоохтук. ☉ Разумно, серьёзно, сознательно
Кини икки уолтан аҕа курдуга, эдьиий кэриэтэ оттомноохтук сүбэлиирэ, уолаттар сэриигэ барыахтара диэн хомойоро. Н. Габышев
«Онто суох, тоойуом, сэрэнэн, оттомноохтук сырыт. Эһэҥ эрэйдээх санаатын этэр», — Мааһа эмээхсин үлүм-салым көтө сырытта. В. Яковлев

киил мас курдук кинэччи тартар фольк. — олус диэн кыыһыр (хол., олоҥхо бухатыырын туһунан). ☉ Разгневаться, прийти в негодование (напр., о богатыре олонхо)
Киил мас курдук кинэччи тартарда. П. Ойуунускай
Бары абаран-сатаран, киил мас курдук кинэччи тартардылар. Н. Абыйчанин. Кинэччи тутун — дьоһуннаахтык чинэй-чынай. ☉ Держаться очень прямо, чуть откинув голову назад, сознательно придавать своей внешности заносчивый вид
Кинэччи туттан, …… Талба-нарын бэйэлээх [сэбин ылла]. П. Ойуунускай

туохт.
1. Баран иһэр суолгар туох эмэ мэһэйи көрсөн, ону кыйа, эргийэ бар. ☉ Огибать, объезжать, обходить стороной какое-л. препятствие, идти в обход чего-л.
Бадарааны, чалбаҕы тумнубакка Нина уулуссанан суһаллык хааман дуксуйар. Н. Габышев
Аттаах дьон уоту тумнан көҥүс уҥуор быыппаһыннардылар. М. Доҕордуурап
[Орлик] миинэ, снаряд хойуутук эстэр сирин тумна сатыырга дылы гынар. Н. Кондаков
△ Туохтан эмэ куттанан, сэрэнэн чугаһаабакка, ырааҕынан сырыт (көтөр-сүүрэр туһунан). ☉ Обходить стороной, боясь, опасаясь чего-л. (о птицах и животных)
Онуоха-маныаха диэри суордар куттанан, кини [Чолбон уол] бултуур ыырын ырааҕынан тумна көтөр буолбуттара. И. Федосеев
Сорох ардыгар сээкэйтэн сэрэнэр уонна тумнар наһаа мындыр кырсалар баар буолааччылар. НЛН ББ
2. Кимтэн, туохтан эмэ тэйэ тутун, куота сырыт; туохха эмэ чугаһаама, кыттыма. ☉ Обходить стороной кого-что-л., избегать, сторониться кого-чего-л.; не принимать участия в чём-л. [Фёдор Иванович] кытаанах диэн чаҕыйбат, мара үлэ диэн тумна хаампат киһи. Н. Якутскай
Алдьархайга түбэспити Ырааҕынан тумнан ааһар Үрүҥ илии, халыҥ тирии Бэйэмсэхтэр суох буоллуннар. И. Гоголев
Киһи ис-иһиттэн үчүгэйгэ дьулуһа, куһаҕаны тумна үөрэннэҕинэ эрэ, туох эмэ күттүөннээх тахсыан сөп. «ХС»
3. Туохха эмэ суолта биэримэ, туох эмэ суолталааҕы улахаҥҥа уурума, аахайыма. ☉ Не принимать во внимание, оставлять без внимания что-л., сознательно избегать чего-л.
Бииргэ сылдьан күннээҕини бүтүннүү кэпсэтэллэр. Арай тапталы эрэ тумналлар. Н. Лугинов
Кэччэгэй баай уопсастыба олоҕор кыһаммат, бар дьон быһыытын-майгытын тумнубут киһи курдук көрдөрүллэр. ССЛИО
Уруокка, саараама, биир да оҕону тумнубат. «Кыым»
4. көсп. Кими, тугу эмэ туохха эмэ сыһыарбакка, кытыннарбакка хааллар, туохтан эмэ матар. ☉ Обходить кого-л. стороной
Бандьыыттар Даарыйаны сонордуур аймалҕаннаах суоллара Дьадаҥы Дьарааһыннааҕы тумнубата биллэн турара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Дьадаҥыны саас-үйэ тухары дьол тумнар, сор сонордуур эбит. А. Сыромятникова
Холбоһуктааһын түллүүлээх долгуна ыраах, түҥкэтэх Мастааҕы да тумнубатаҕа, харыстаабатаҕа. Багдарыын Сүлбэ
ср. бараб. тубул ‘извиваться’, монг. тумтури ‘окружать и атаковать’

I
аат. Киһи, дьон быстах алҕастан, сэби-сэбиргэли сыыһа туттууттан оһолго, быһылааҥҥа түбэһиилэрэ; оһолсаахал. ☉ Несчастный случай
Куоракка киирэн тыллаа! Мин соноҕоспун көлүйэ оҕус! Дэҥҥэ түбэспит сордооҕу сыарҕаҕа тиэйэн киллэр! И. Гоголев
Ол суоллара бэрт кыараҕас, силистээх, мэһэйдээх буолан, сылдьарга бэрт эрэйи, дэҥи таһаартыыр. Эрилик Эристиин
Толоостук оонньоомо, доҕор, дэҥ, араас буола сылдьыа. Н. Заболоцкай
II
сыһ.
1. Хаһан-эмэ, хам-түм, хам-дьаа. ☉ Редко, изредка, от случая к случаю
Дэҥ кэлэр курус санаа сымнаҕас күөнүнэн саба көтөр. Н. Лугинов
Тойон, дьаһабыл диэн ытыктаабат дьон эмиэ дэҥ көстөөччүлэр. С. Ефремов
Биирдэ эмэ бу дойдуга өссө да дэҥҥэ көстөр тыраахтар кэлэн, ыттары соһутар, муодарҕатар. Н. Габышев
2. Түбэспиччэ, эмискэ. ☉ Случайно, вдруг
Иккиһин дэҥ, түбэспиччэ, өлбөтүм дии саныам этэ. П. Ойуунускай
- Арай куоталаһыы знамятын «Сардаҥалар» ылбыттара... Истибитим. Ол факт фагынан. Кыһыылаах холкуос... Дэҥ кыайбыт. Дьуон Дьаҥылы
Дуня [хаайыылаахтар] дэҥ куоттахтарына, хайдах туттуохтааҕын саныы истэҕинэ, тумул тыаны эргийэ түһүүгэ Иохим баай көхсүн этиттэ. КН ТДь
♦ Дэҥи (эндиэни, энчини) көрбөт - бэрт кыра да эҥкили тулуйбат. ☉ Не переносить, не терпеть даже самой малости того, что выходит за рамки привычного; раздражаться из-за пустяков
Итиини таптыыр, холобур огурсу курдук олус намчы, дэҥи көрбөт үүнээйини бальзамынан сиэмэтин илиттэххэ бэрт кылгас кэм иһигэр аһаҕас халлаан анныгар үүннэриэххэ сөп. Г. Угаров
Ама, бэлиэр албан аакка үөрэммит дуо? Баҕар, ол иһин дэҥи көрбөт, кыра да саҥаттан өлөрдүү өһүргэнэр буолбута буолаарай? А. Кривошапкин (тылб.)
Үрдүк сололоох, мин атаахтык иитиллибит буоламмын, этим-хааным дэҥи көрбөт эбээт. А. Чехов (тылб.). Дэҥ үктэт - кими-эмэ соруйан алҕаһатан сыыһаны оҥортор, онон туһан. ☉ Сознательно подвести кого-л. к совершению ошибки, вынудить к этому
Силтэһин туох эрэ албаска түбэһиннэрэн, дэҥ үктэтээри оҥостоллор диэн, сэрэхэдийэн, иһимээри гынна. Күннүк Уурастыырап
Төһө да өй сүүйсүһэн, дэҥ үктэтээри Дуомат хаамыыта дойҕоҕунан олусталлар. С. Зверев
Дэҥ үктэтэн, киһини кыһытан, сакалаакка сүүйбүтэ улахан эбит! Н. Заболоцкай. Дэҥ үктээ - алҕаһаа, киирэн биэр. ☉ Совершать неожиданные ошибки
Марыыска харса суохтук тутунна, уолга хайыста: - Дьонтон истэн сэтэриэҥ кэриэтин, мин дэҥ үктээн... - диэн иһэн харааста түстэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Атын дьоннору хайдах албынныыры ымпыгарчымпыгар тиийэ билэннэр умсугуйууга киирэн дэҥ үктээбэт буолбут дьоннор аҕыйахтар. Н. Чернышевскай (тылб.)
◊ Дэҥ курдук (кэриэтэ) - өр буола-буола, хаһан эмэ, түбэспиччэ. ☉ Изредка, время от времени
Ол эрээри, чахчы хомуһуннаах ойуун аҕыйах, кинилэр дэҥ кэриэтэ төрүүллэр үһү. И. Гоголев
«Оччо ороскуотурбутуҥ кэннэ, үптээх дьон дэҥ курдук түбэһэллэр», - диэн. Эрилик Эристиин
Кириһээн ол мунньахтарга дэҥ кэриэтэ ыҥырыллан сылдьара. Д. Таас. Дэҥтэн сэрэнии техниката - араас оһолтон харыстанар ньыма бүтүннүүтэ. ☉ Техника безопасности
Александр Петрович - дэҥтэн сэрэнии техникатын иниспиэктэрэ. ПА
Үлэ күнүн уһунун, сынньалаҥ бириэмэтин, хамнас кээмэйин, дэҥтэн сэрэнии техникатын курдук үлэ сүрүн усулуобуйалара үлэ сокуоннарынан эрдэ быһаарыллар. СГПТ

аат.
1. Дабыдалыгар уонна кутуругун кытыытынан эрэ үрүҥ куорсуннардаах, хара дьүһүннээх, кыһыл хаастаах, бөдөҥ мас көтөрө. ☉ Глухарь
Биирдэ эмэ хара улар тиит төбөтүгэр хатанан тугу эрэ тойоннообут курдук чолойон олороро көстөр. Н. Неустроев
Дьөгүөрдээн өлөрбүт уларын сайбаарыччы туппутунан киирэн кэллэ. Амма Аччыгыйа
Уҥуор ыгым улардар Куллугуруу охсоллор. С. Данилов
2. көсп. Өйүн тута илик мэник-тэник оҕо (үксүгэр аҕыс-уон саастаах оҕо туһунан). ☉ Неразумный, глупый ребёнок, ещё не вошедший в сознательный возраст (обычно от восьми до десяти лет), озорник
Суһуохпун чороччу эринэн, Мэнигилээн дьэргэстэнэн, Оонньоон хоройдонон, Уончабын туолан, Уларбар түһэн сырыттахпына. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уоннааҕар улар буолан барбыт. «ХС»
Онон бу сааһы оҕо улар буолар кэмэ дииллэрэ оруннаахха дылы. ЧКС АК
♦ Улар мэйии көр мэйии
[Өрүүнэ оҕонньорун:] Сараһын, сааһырдаҕыҥ аайы аар акаары, улар мэйии буолан иһэҕин. В. Ойуурускай. Улар мэник — мэниктэник, улдьаа (аҕыс-уон саастаах оҕону этэргэ). ☉ Бестолковый, озорной (обычно о ребёнке от восьми до десяти лет)
[Удаҕан — Кулун Куллустуурга:] Уруугун билбэт уһунуҥ тухары улар мэник, төрөөбүт төрүт уруугун миигиттэн түөстэрэҥҥин истиэххин баҕараҕын дуо? ПЭК ОНЛЯ III
Мас, туос ынахтардаах Мааны саас чаҕылынна, Ураҕас уһуу аттаах Улар мэник күнүм үүннэ. Н. Босиков
Улар мэник уолчаан сылдьаммыт ырбаахыбытын туу оҥостон балыктыыр үрэхпитин көрөммүн дууһалыын долгуйдум. «ХС»
◊ Аҥаалык (хара) улар көр аҥаалык
Арай улахан тиит үөһээ өттүн диэки биир аҥаалык хара улар аһыы олорор эбит. Саха фольк. Сүүнэ баҕайы аҥаалык улар саһыл хороонугар киирэн иһэн, баппакка иҥнэн хаалбыт. «ХС». Бэс улара — чакыр улар диэн курдук. Бэс улара Бүлүүгэ Чуона, Улахан уонна Аччыгый Ботуобуйа, Аппайа, Бүлүүчээн уонна Кэмпэндээйи өрүстэр тыаларыгар ордук тэнийбит. Охсор хара улар көр оҕус I. Өйдөөн көрбүппүт, суон тиит лабаатыгар охсор хара улар олорор эбит. Сиэнчэр улар — хараҥа сиэрэйдиҥи, күллүҥү өҥнөөх, хара-сиэрэй тумустаах улар (чакыр улар уонна хара улар булкааһа). ☉ Тёмно-серый или помесный глухарь (гибрид обыкновенного и каменного глухарей)
Сиэнчэр улары атыннык «ыллык тумус» диэн ааттыыллар. Тиит улара көр тиит. Аҕам тиит уларын бултаабыт. Улар (куртуйах) охсор көр оҕус I. Чыычаахтар ыллыыллар, ойуурга улар охсор, ылааҥы күн үөһэттэн тыгар. Г. Нынныров
Тыҥ хатыыта дьыбарга Улар охсоро, улар иэйэрэ Уорааннана дьиэрэһийэр. С. Дадаскинов. Улар охсуута — улардар ууһаары ханыыларын булсар оонньуулара, кэмнэрэ. ☉ Глухариный ток, токование глухаря. Учуонайдар улар охсуутун күһүн эмиэ кэтээн көрбүттэр. Хара улар — көхсө, кутуругун үрдэ маҥаннаах, хара тумустаах кыра улар. ☉ Каменный глухарь
Ас баһаам этэ: мас көтөрө бочугураһыттан хара уларыгар тиийэ, куобах этэ, үөлбүт собо. Күннүк Уурастыырап
Ээ, хара улар илэ бэйэтинэн эбит! Амма Аччыгыйа. Чакыр улар — харатыҥы сиэрэй өҥнөөх, кынаттара кугастыҥы, түөһэ маҥан бээтинэлээх, хабарҕата, куолаҕа от күөҕэ толбонноох, үрүҥ тумустаах улар. ☉ Глухарь обыкновенный, пальник. Чакыр улар кытыан отонунан, уулаах, уҥуохтаах отоннорунан, бэс иннэтинэн, туорааҕынан аһылыктанар. Эрдэҕэс улар — улар тыһыта. ☉ Самка глухаря, глухарка
Кыһыллаай иннигэр эрдэҕэс улар моонньо күөх от быыһыгар күөкэҥнээтэ, уһун токур кутуругун сиргэ соспут. Л. Попов
Биир киһи, сөһүргэстээн олорон, эрдэҕэс улары үргээн бурҕаҥнатар. «ХС»
ср. др.-тюрк., тюрк., монг. улар ‘куропатка; глухарь; тетерев; горная индейка’

аат.
1. Хараҕы ким, туох эмэ диэки туһаайыы, хараххынан кими, тугу эмэ одуулааһын. ☉ Взгляд
Кини кими барытын биир көрсүө көрүүтүнэн кутун-сүрүн тутара. Суорун Омоллоон
Килбиктик көрбүтэ Эдэр кыыс көрүүтэ. Эллэй
Миигин көрө түспүтүҥ Абылыыр көрүүгүнэн. И. Эртюков
2. Тугу эмэ кытта көрөн билсиһии. ☉ Просмотр, обозрение, зрительное восприятие
Кинигэ ааҕыы, тыйаатырга сылдьыы, киинэ көрүү билиҥҥи киһи олоҕун сүнньэ буоллулар. Н. Лугинов
Көрүүгэ турбут иһит этэ. А. Сыромятникова
Күн аайы сонун сири-уоту көрүү, куруук айылҕа ортотугар сылдьыы …… киһини угуйар, умсугутар күүстээх. Тумарча
3. Кыайыылааҕы быһаарарга аналлаах күрэхтэһии. ☉ Смотр, смотр-конкурс (напр., коллективов художественной самодеятельности)
Бүтүн Арассыыйатааҕы көрүү түмүктүүр кэнсиэрин бырагыраамата лауреаттар уонна дипломаннар нүөмэрдэриттэн сүүмэрдэммитэ. АҮ
Көрүү усулуобуйата толоруллубатаҕын быһыытынан бастакы уонна иккис миэстэлэр кимиэхэ да анамматылар. «Кыым»
4. Ким, туох эмэ туругун бэрэбиэркэлээһин. ☉ Осмотр, проверка (напр., состояния здоровья)
Уолаттар медицинскэй көрүүнү бараллар. СГПТ
Бары тэрилтэлэргэ баар транспортнай сириэстибэлэри уочараттаах техническэй көрүү ыытыллар. «Кыым»
5. Дьүүлүнэн быһаарыы. ☉ Разбирательство, рассмотрение, обсуждение
Мунньахха боппуруоһу көрүү. — Баһылай Киппээнэби сэбиэт көрүүтүгэр биэрдилэр. П. Ойуунускай
Түргэнник суут көрүүтүгэр биэриэххэ. М. Попов
6. Киһи туох эмэ туһунан өйдөбүлэ, санаата. ☉ Взгляд, мнение, точка зрения, позиция. Остуоруйаларынан норуот бэйэтин дириҥ философиятын, эстетическэй көрүүтүн этэр. Саха фольк. Туруук таас хайа иччитин уобараһыгар эбээннэр былыргы көрүүлэрэ тыктарыллан көрдөрүллэр. Эвен фольк.
7. Аһатан-сиэтэн харайыы; дьаһайыы, бэрийии. ☉ Попечение, забота; присмотр, уход
Оҕону көрүү. — Ынах көрүүтүн биригээдэтэ диэн тэрилиннэ. Күндэ
Кыра оҕолоругар патронажнай көрүү олохтонор. АНТ ДьҮС
△ Дьиэ түбүгүн толоруу, дьиэҕэ бэрээдэги тутуу. ☉ Выполнение домашних дел, работ, поддержание порядка в доме
Дьиэ ис көрүүтүттэн, ас астаныытыттан быыһаныа этилэр. Күндэ
Дьиэ көрүүтэ диэн туох кэлиэй? Аны барыта — элэктэриичэстибэ, бэлэм ититии. И. Федосеев
8. эргэр., итэҕ. Ойуун туох буолуохтааҕын эбэтэр ким туохтан ыалдьыбытын, өлбүтүн билиитэ. ☉ Видение, провидение, ясновидение в состоянии транса (о шаманах)
«Сүгүн олорумаары гыннахпыт буолуо», — диэн кутура былаан көрүүтүн кэпсээтэ. Эрилик Эристиин. Ойуун бэйэтин көрүүтүн чиҥэтэн мөккүөр туруорда. «Чолбон». Ойуун ынырык көрүүтүнэн холбоһорго анаммыт Халерхаа кыысчаан уонна Ханидуо уолчаан дьылҕалара олус уустук, эриирдээх-мускуурдаах буолан тахсыбыта. «Кыым»
♦ Көрүүгэ киирбит кэпс. — улаханнык ыалдьан, кыаммат буолан, атын киһи көрөр-харайар буолбут. ☉ Быть, находиться на руках у кого-л. (о тяжелобольном)
Ньукулай оҕонньор көрүүгэ киирбитэ нэдиэлэ буолбут. Көрүү көрөр көр көр I. Эмээхсинэ итэҕэйбэккэ, икки ойууну хардарыта кыырдаран, көрүү көрдөрбүтэ. Болот Боотур. Хайа хоту тэллэҕэр түһэн баран, дьиэ туттан хас да хоноллор. Элчээни удаҕан дьахтара инники төлкөтүн туһунан көрүү көрөр. Саха сэһ
1977
Көрүүтүн көр көр көр I. Бэйикэй! Көрүүлэрин көрөрүм буолуо. Түөкүттэри ситистэрбин үчүгэй этэ. А. Софронов
Харах көрүүтүгэр көр харах. Аарыма хочуол харах көрүүтүгэр да быдан эрэбил, халыҥ-киппэ көрүҥнэнэн истэ. У. Нуолур
Үөһээҥҥи этээс көрүдүөрүн уһуга холлорооннонон бара турар. Ити, харах көрүүтүгэр чугас эрээри, Сиэҥкэҕэ ыраах сир. Кустук
◊ Кэрийэн көрүү эмп. — быраас балыыһаҕа балааталарынан сылдьан ыарыһахтар туруктарын бэрэбиэркэлээһинэ. ☉ Врачебный обход
Сарсыардааҥҥы кэрийэн көрүүгэ быраастар кини балаататыгар киирбэтилэр. Н. Якутскай. Кэтээн көрүү — туох эмэ хайдах буоларын, уһун кэм устата, кэтэбил оҥорон, анаан үөрэтии, чинчийии. ☉ Внимательное, долгое изучение, исследование чего-л., наблюдение за чем-л.
Оччотооҕу киһи айылҕаны кэтээн көрүүлэрэ кыраҕытын, мындырын сөҕөн кэбиһэҕин. Эрчимэн
Араас установкаларынан ыытыллар кэтээн көрүүлэр. В. Яковлев. Намтата көрүү — тугу эмэ дьиҥнээҕинээҕэр соруйан тиийбэт гына сыаналааһын. ☉ Принизить, сознательно умалить значение кого-чего-л.
Ааспыттар, быһыыта, ол күннэр: Аһара кыраттан үөрүүлэр, Аһара түһүүлээх үөҕүүлэр, Аһара омуннаах сөҕүүлэр, Аһара намтата көрүүлэр... С. Тарасов. Оҕо көрүүтэ — дьиэҕэ-уокка оҕону харайыы, иитии. ☉ Уход за ребенком, воспитание ребенка (дома)
Ити оҕо көрүүтэ икки, дьиэ ис тэрээһинэ, ас астаныыта икки баар. Сити иккиттэн босхолоноро буоллар, дьахтар көстө-биллэ көҥүллэниэ этэ. Күндэ. Оҥорон көрүү — өйгө ыралааһын, санааҕа бу баар курдук ойуулааһын. ☉ Мысленное представление, созданное воображением, фантазия (творческая)
Сэргэлээхтэн эйиэхэ наар ыра, оҥорон көрүү көмөтүнэн олох дьиҥ баарыттан адьас атыннык киэркэйэн көстөрө. Н. Лугинов
Экэниэмикэ ханнык эрэ «кириисиһин» туһунан холуннарыылаах өйтөн оҥорон көрүүлэрин ылар буоллахха, олору олох бэйэтэ киэр илгэр. «Кыым». Өтө көрүү — инники буолуохтааҕы билии; чуолкайдык өйдөөһүн. ☉ Предвидение; прозорливость, проницательность
Бу улууканнаах өтө көрүү …… ордук чуолаан биһиги дойдубутугар олоххо киирбитэ. «Кыым»
Баартыйа ситиитэ-хотуута, ырааҕы өтө көрүүтэ …… кинини тула норуот маассатын өссө ордук ыга түмнүлэр. Л. Брежнев (тылб.)
Санаан көрүү — оҥорон көрүү диэн курдук. Фиолетовай эпэлсиини, кутуругун төбөтүгэр турар куосканы …… биһиги өйбүтүгэр көрөрбүтүн ким да мэһэйдээбэт. [Бу барыта] санаан көрүү буолан тахсар. ДИМ
Поэт субу баар курдук санаан көрүүтэ, ол кини дьоҕура буолар. «ХС». Сүөһү көрүүтэ — сүөһүнү аһатыы, харайыы. ☉ Уход за скотом
Сүөһү көрүүтүгэр, түптэҕэ, окко даҕаны эмээхсиниҥ Марыына, оҕолоруҥ көмөлөһүөхтэрэ. Н. Заболоцкай
Олохтоох эмчиттэр бобусталлар да, саҥа тэриллибит сопхуоска үлэлээн, сүөһү көрүүтүгэр кыһанан, дьону көтөҕөн, көҕүлээн испитэ баара. Н. Габышев. Сэрэйэн көрүү — туох буоларын барыллаан сабаҕалааһын, тойоннооһун. ☉ Предположение. Сэрэйэн көрүүгэ олоҕуран үлэлиир сатаммат. Тургутан көрүү — кими эмэ тугу эмэ гынарга төһө кыахтааҕын, кыаҕа суоҕун, сөптөөҕүн, сөбө суоҕун бэрэбиэркэлээһин. ☉ Испытание, проверка кого-л. на что-л. (напр., на компетентность)
Сэбиэскэй норуот кэлэр да өттүгэр хаттаан тургутан көрүүгэ түбэһиэн сөптөөҕүн биһиги хаһан да умнуо суохтаахпыт. Л. Брежнев (тылб.). Тэҥнээн көрүү — туохтары эмэ холуу тутан атылыыларын, уратыларын быһаарыы. ☉ Сопоставление кого-чего-л. для установления сходства или различия
Теоретическай чааһа, ордук үөрэтии икки систиэмэтин тэҥнээн көрүү, үрдүк таһымнаахтык суруллубутун бэлиэтээбитэ. Н. Лугинов
Сороҕор билигин баар араас харамайдар оҥоһууларын тэҥнээн көрүү көмөлөһөр. ББЕ З. Үрдүттэн көрүү — тугу эмэ ис дьиҥэр иҥэн-тоҥон киирбэккэ, тус уратытын араарбакка, көтүмэхтик сыаналааһын. ☉ Поверхностная оценка кого-чего-л.
Ити алҕас устудьуоннары биирдиилээн билбэт буолууттан, барыларын биир хааһахха хаалаан, биир арсыынынан мээрэйдээн, үрдүттэн көрүү түмүгэр тахсар. Н. Лугинов. Холонон көрүү — тугу эмэ оҥорорго, ситиһэргэ, олоххо киллэрэргэ сорунуу. ☉ Попытка осуществить что-л., добиться чего-л. на практике
Эдэр ыччаты ускуустуба кыһатыгар иитэн-үөрэтэн таһаарыыга холонон көрүү — бу улахан кэрэхсэбиллээх уонна кэскиллээх саҕалааһын. АҮ. Ыараҥнатан көрүү — тугу эмэ үчүгэйин-куһаҕанын бары өттүнэн ырытан сыаналааһын. ☉ Всестороннее обдумывание, взвешивание, оценка чего-л.
Кэлбитэ икки ыйа туолуута үгүстүк толкуйдааһын, бары өттүнэн ыараҥнатан көрүү кэнниттэн, кини чахчы кытаанах быһаарыыны ылынан, дириэктэр хоһугар көтөн түспүтэ. Н. Лугинов

1. 1. түс I диэнтэн дьаһ туһ. [Күннэй:] Мин тохтоотум, дьонум бэрэбинэлэрин сиргэ түһэрдилэр. Н. Неустроев
      Үтүлүкпүн түһэрэн кэбиспиппин. Суорун Омоллоон
      Биэстии аты бииргэ түһэрэн сүүрдүөхтэрэ. Н. Якутскай
      Айдаар «Алааһын» макыатын хаартыскаҕа түһэрэн ыыппыта. Н. Лугинов
      [Балбаара:] Сыаната биир мөһөөк буоллун, итинтэн түһэрбэппин. Эрилик Эристиин
      [Хаастары] иккинихаһы түһэриэххэ сөп эбит да, соҕотох иитиитин ытан кэбиһиэн кэрэйдэ. Тумарча
2. Тугу эмэ тоһуйан биэр. ☉ Подставлять, выставлять что-л. Эһэ ыстанан кэллэҕинэ, тайыыбар түһэриэм диэн бэлэмнэнэн, утары киирэн истэ. Болот Боотур
   Абдуркулла, уола Мундербек сууллан түстэҕинэ илиитигэр түһэриэх киһилии, ытыһын тоһуйар. Эрилик Эристиин
   Бөрө …… айаҕар түһэрэн, курк-харх ыстаан баран, ньылып гына ыйыстан кэбистэ. Т. Сметанин
3. кэпс. Булт тэрилин ууга киллэрэн тарт, туруор. ☉ Опускать, кидать в воду снасти
   Икки төгүл түһэрэн икки биэдэрэ алыһары ыллыбыт. И. Данилов
   Силипиэн наҕылыччы сылдьан икки атаҕын быһыттыы түөрт илимин түһэрдэ. Софр. Данилов
   Куонаан оҕонньор дурдатын сөргүтүннэ. Витялыын тыы муохтаан хачыгырастылар, билигин мончуук түһэриэхтэрэ. Н. Заболоцкай
4. Хорон уутун ыыт, көһөр (хол., күөлү). ☉ Спускать (напр., озеро)
   Күүспүтүн холбоон ол күөлү хордорон, быйыл күһүн түһэрэн кэбиһиэх. Болот Боотур
   Ыга халыйан киирбит сааскы садырыын уутун аллара сиирэ хорон түһэрдэ. П. Филиппов
   Саас бары күүһүнэн ходуһалар ууларын түһэрэ сатыахпыт. «Кыым»
5. Тугу эмэ (хол., суругу-бичиги, ойууну) үтүгүннэрэн ылан туохха эмэ суруй, ойуулаа. ☉ Переводить что-л. (напр., рисунок) на что-л., делать копию чего-л.
   Инчэҕэй тэтиҥҥэ орнамент түһэрдэххэ, уута чаалыйан тахсан, куурарыгар өҥө сүтэр, өлбөөрөр. АЭ СТМО
   Хаппах мээрэйин атын хаптаһыҥҥа түһэрэн ыллылар. «Чолбон»
6. көсп., кэпс. Туоххун эмэ үлүт (хол., сирэйгин, кулгааххын). ☉ Обморозить, отморозить (напр., лицо, уши)
   Сыарҕаҕа ат тыыныгар аҥаар сирэйин түһэрбит. Н. Босиков
7. көсп., кэпс. Киһи эбэтэр сүөһү иһиттэн, эминэн өлөрөн, үөнүн таһаар. ☉ С помощью лекарства выводить паразитов. Оҕо илиистигин түһэр
   □ Аскариданы түһэрэргэ үгүс эмтиир ньымалар бааллар. ББЕ З
8. көсп. Тугу эмэ (хол., буруйу) кимиэхэ, туохха эмэ соҥноо, көлбөрүт. ☉ Свалить, переложить что-л. (напр., вину, ответственность) на кого-что-л. [Сиидэрэп:] Малыыкаан нэһилиэк харчытын сиэн сылдьар, ону миэхэ түһэрээри ити баайсан этэр. Күндэ
   Наһаар туох баарын барытын Түүлээх Уллуҥахха түһэрэр санаалаах этэ. Суорун Омоллоон
   Отонтон атын сир аһа үүнэрэ биллибэт этэ, ону барытын тымныы сир айылҕатыгар түһэрэллэрэ. А. Сыромятникова
9. көсп., кэпс. Кими эмэ дьоҥҥо намтатан көрдөрө сатаа. ☉ Обижать, унижать, сознательно принижать кого-л. (в глазах окружающих)
   Мин хайа да кыра омугу түһэрэн сыаналыыр, холуннаран көрдөрөр, этэр олох сыыһа диибин. Болот Боотур
   [Өрүүсэ:] Оннук киһини эһиги куруутун хайгыыгыт, оттон Маратигы наар түһэрэҕит. А. Сыромятникова
   Сорох дьахталлар эрдэрин холуннаран, түһэрэн саҥардахтарына бэркиһиирэ. В. Титов
   △ Ким эмэ дуоһунаһын намтат. ☉ Понижать (в должности). Эбээһинэһин ситэ толорботоҕун иһин дуоһунаһыттан түһэрбиттэр
10. Сорох сыһыаты кытта дьүөрэлэһэн дьайыы түмүктэммитин көрдөрөр. ☉ В сочетании с некоторыми наречиями означает результат действия. Тоҕо түһэр. Хампы түһэр
    □ Луоскатын мүччү түһэрэн кэбистэ. А. Софронов
    Кинилэр иккиэн хас ыттахтарын аайы табаллар, уоннааҕылара бары сыыһа-халты түһэрэллэр. Эрилик Эристиин
11. көмө туохт. суолт. -а, -ан сыһыат туохтууру кытта дьүөрэлэһэн дьайыы бүппүтүн, түмүктэммитин көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастиями на -а, -ан выступает в роли вспомогательного глагола и выражает законченность, завершённость действия
    Ыстапаан уолу кэтэҕин аһыттан ылан, булгу сөрөөн түһэрэр. А. Софронов
    Чүөчээски тиит мутугун тосту охсон түһэрэр. Суорун Омоллоон
    Уолчааны хамначчыттар олорор сирдэригэр көтүтэн түһэрдилэр. Н. Заболоцкай
    ♦ Айаҕар түһэрэр — бэлэһигэр түһэрдэ диэн курдук (көр бэлэс)
    Били дьахтар кыыһы айаҕар түһэрэн көрүстэ. Айах үөһэ түһэр көр айах I. Айахтарын үөһэ түһэриэхтэрэ эрэ дии санаабатаҕа. Бэлэһигэр түһэрдэ (бэлэскэр түһэр) көр бэлэс. «Аны эн бэлэскэр түһэрдин дуо?!» — Бачыгыратар ийэтин саба саҥарда. Эрилик Эристиин. <Икки> атахтааҕы иннигэр түһэр- бэт — атаҕынан барыларыттан быһый. ☉ Быстр на ногу, никому не уступает в беге
    Ол кыыс икки атахтааҕы иннигэр түһэрбэтэх хайыһардьыт эбитэ үһү. А. Сыромятникова
    Чылбыан атахтааҕы бэйэтин иннигэр түһэрэ илигэ. И. Федосеев
    Сылтан сыл төрөөбүт-үөскээбит сиригэр быһый атахтааҕы иннигэр түһэрбэт буолан испитэ. «Кыым»
    Икки илиилээҕи (урааҥхайы, иннинэн сирэйдээҕи) иннигэр түһэрбэт көр икки I. Эһэтэ икки илиилээҕи иннигэр түһэрбэт уус эбитэ үһү. Илииҥ (ытыһыҥ) үрдүгэр (илиигэр) түһэр көр илии. Саҥа кэлбит учууталы ытыстарын үрдүгэр түһэрэн көрүстүлэр. Итиигэ-буһууга киллэр (түһэр) көр итии-буһуу. Учуутал, бэлэмнэммэтэх ыйытыгын биэрэн, итиигэ-буһууга киллэрэн ылла. Күлүк (күлүктэ) түһэр көр күлүк. Күлүгү түһэрбэт күн буолан Эһиэхэ ийэҕит сырдыыра. Эллэй
    Ити ыстатыйанан биһиги тапталбытыгар күлүк түһэриэхтэрэ суоҕа. П. Аввакумов
    Корнилов ол быһыытынан аҥаардас бэйэтин эрэ аатын түһэн биэрбэтэх, бүтүн былааска күлүк түһэрбит. «Чолбон». Кыһыл тылыгар олордор (түһэрэр) көр кыһыл. Дьахталлар кинини кыһыл тылларыгар түһэрэн көрүстүлэр. Муос үрдүгэр түһэрэн көрүс көр муос. Мунньахха тыл эппитигэр муос үрдүгэр түһэрдилэр. Мүччү түһэримэ — тосхойбут түгэни, кэми куоттарыма. ☉ Не упускать какой-л. момент, шанс
    Мантан ордук тоҕоос, баҕар, сааспыт-үйэбит тухары түбэһиэ суоҕа, онон мүччү түһэримиэххэ. А. Сыромятникова
    Бүгүн манна кэлэн хаһан да мээнэ түбэспэтэх дьиктитин көрдө, ону өйүттэн мүччү түһэрбэккэ иҥэринээри, хараҕын быһа симэн өөр-өр умса туттан олордо. И. Семёнов. Өйгөр түһэр — тугу эмэ толору өйдөө, бил. ☉ Понять, осознать что-л. Барытын өйгөр түһэрдиҥ дуо? Болот Боотур
    Мыычаан оҕонньор өйбөр түһэрбэппин сөҕөр-махтайар. Н. Якутскай
    Эмээхсин били уруккуттан өйүгэр түһэрбэккэ сылдьыбытын санаан кэлэн ыйытта. С. Никифоров
    Андрей, тугу баҕараргын өйгөр дьэҥкэтик түһэриэххин наада. М. Горькай (тылб.)
    Өйүгэр түһэр көр өй. Сыыйа-сыппайа Уйбаан да уолга өйүгэр түһэр гына кэпсии сырыт. А. Сыромятникова. Өлөрөн түһэр көр өлөр. Кыыс ити тылынан уолу өлөрөн түһэрбитэ. Санааҕын түһэри- мэ — төһө да ыарахан буоллар, ону тулуй, санаарҕаама. ☉ Не огорчаться, не падать духом, не вешать нос
    Тукаам, олус санааҕын түһэримэ — балык ыамнаах, киһи да күннээх. Суорун Омоллоон
    Уоскуй, доҕоччуок, кытаанах да мүнүүтэлэргэ санааны түһэрбэт, бэйэни кыана туттар ордук. П. Филиппов
    Ол да буоллар кини санаатын түһэрбэккэ, син биир ыллыы сылдьыбыт. ӨӨ ДДьДТ
    Санныгыттан түһэр көр сарын. Ити ыар санааны санныгыттан түһэрэриҥ буоллар. Санныгыттан түһэрбэккэ көр сарын. Уола сөбүлээбит таҥаһын санныттан түһэрбэккэ кэтэр. Сиэн түһэр көр сиэ. Доҕоруом, миигин сиэн түһэрбит Суруккун бу ааҕа-ааҕабын, Биэс-алта сыл бииргэ үөрэммит Кэммитин мин санаан ааһабын. М. Хара
    Сырдыкка-хараҥаҕа киллэр (түһэр) көр сырдык-хараҥа. Тыал улам күүһүрэн, айанньыттары сырдыкка-хараҥаҕа түһэрэн барда. Сыыс (сыыска, сыыска-буорга) түһэримэ көр сыыс II. Тиэхээс учууталлара, иитээччилэрэ тугу кэпсииллэрин сыыс түһэрбэккэ өйдүүрэ. Н. Босиков
    Ийэлээх балта кини хас биирдии хамсаныытын таптыыр харахтарынан сыыс түһэрбэккэ одуулаһаллар. С. Никифоров
    Уолчаан сэһэнин биири да сыыска түһэрбэккэ иһиллээн олорор оҕонньор арыт бытыгын имэринэр. «ХС»
    Тииһигэр түһэрдэ көр тиис III. Бандьыыт тииһигэр түһэрэн ылла буолбат дуо? Амма Аччыгыйа
    Мин кинилэр тылларын истибэт, тииспэр түһэрэн, хадаардаһан иһэр этим. «Чолбон». Төбөтүттэн түһэрбэт — өйүгэр хатаан хаалбыт, кыайан умнубат. ☉ Не выходит из головы
    Уол кыыһы кэлин кэмнэргэ төбөтүттэн түһэрбэт буолла. Түөрт атах түс көр түөрт. Аты булгуттулар уонна иккиэн мэҥэстэн дэриэбинэ диэки түөрт атах түһэрэ турдулар. И. Никифоров. Түһүнэн кэбис — дьулуурдаахтык туохха эмэ турун. ☉ Решительно, рьяно браться за что-л. «Тиэмэ ыараханыттан кыһаммакка, бөдөҥ-бөдөҥнүк логлорута тардыахха», — диэн дохсуннук сананаат, түһүнэн кэбиспитэ. Н. Лугинов
    «Кыргыттарыам, чэ, кытаатыҥ, бу сайыҥҥы ыйдарга баҕас түһүнэн кэбиһиэҕиҥ», — диэн кини сотору-сотору кыргыттарыгар этэрэ. В. Гаврильева
    Дьэ, аны булт туһа диэн баран түһүнэн кэбиһиэххэ. В. Протодьяконов. Түһэрэн кэбис кэпс. — ис, иһэн кэбис (хол., арыгыны). ☉ Выпить залпом (напр., спиртное)
    Миша арыгылаах үрүүмкэтин түгэҕэр диэри түһэрэн кэбиспитэ. Н. Лугинов
    Наара Суох оргууй ылан, бытыылка бүөтүн төлөрүтээт, биир тыынынан түһэрэн кэбиһэр. И. Бочкарёв
    Ис диэн эрийсэ барбатаҕа, бэйэтэ хас да үрүүмкэни түһэрэн кэбиспитэ. «ХС»
    Тылгын былас таһаар (түһэр) көр былас II. Өлөксөөс уол хараҕын көрүү бөҕөнү көрөн, тылын былас түһэрэн, киирэн кэлэн ыһыытыыр. Саха фольк. Киһи барахсан тылын былас түһэрэн тиийэн кэллэ ээ. И. Данилов. Уоһуттан (тылыттан) түһэрбэт (түспэт) — 1) куруук толор (хол., ырыаны). ☉ соотв. не сходит с уст (напр., о песне). Эллэй хоһоонноро бар дьон уоһуттан түһэрбэт ырыалара буолан дуораһыйбыттара. Софр. Данилов
    Норуот уоһуттан түһэрбэккэ ыллыыр ырыатын тылын суруйбут бэйээт бэйэтин дьоллооҕунан ааҕыныахтаах. Күннүк Уурастыырап
    Саха норуота, саха уоһуттан түһэрбэт ырыалара, норуот номоҕор холбообут хоһоонноро ханныктарый? СЛСПҮО; 2) кими, тугу эмэ куруук аҕын, ааттаа. ☉ Постоянно упоминать кого-что-л.
    Киһилии кэпсээ эрэ, туох диэн ол кинилэри уостарыттан түһэрбэт буолалларый? Н. Якутскай
    Биһиги тойоммут ити дьахтары уоһуттан түһэрбэт буолла. С. Никифоров
    Билигин киирэн эйигин көрдөҕүнэ үөрүө аҕай, бэркэ уоһуттан түһэрбэккэ ахтар этэ. Э. Соколов. Ууга-уокка (ууга-тыаҕа) түһэр — кими эмэ улахан ыксалга киллэр, ыгылыт. ☉ Приводить кого-л. в состояние крайней растерянности, ввергать в панику
    Нөҥүө субуотаны ааспакка сыбаайбалыыбын диэн дьоннорун ууга-тыаҕа түһэрбитэ. В. Яковлев
    Титигиирин Айыынаҕа кэлбит суругу булбут айдаана миигин ууга-уокка түһэрбитэ. П. Аввакумов
    Кыыс бүтэһик тыллара уолу улаханнык олуйдулар, ууга-уокка түһэрдилэр. С. Никифоров. Үгүс (элбэх) ардаҕы (хаары) үрдүгэр түһэр — уһуннук, кырдьар сааскар диэри олор. ☉ Дожить до глубокой старости
    Эһэлэрэ оҕонньор үгүс ардаҕы, хаары үрдүгэр түһэрбит кырдьаҕас. Болот Боотур. Үөрбэ үрдүгэр түһэр кэпс. — кими эрэ утары баран, утарылаһан көрүс. ☉ Встречать в штыки кого-л.. Биригэдьиири дьахталлар үөрбэ үрдүгэр түһэрэн көрсүбүттэрэ. Ытыскар (ытыс үөһэ, ытыс үрдүгэр) тү- һэр — кими эмэ үөрүүнэн көрүс. ☉ Встречать кого-л. с распростёртыми объятиями, носить на руках
    Үлэһити икки ытыспытыгар түһэрэр дьоммут. У. Нуолур
    Маладьыастарыҥ, атыҥырыы көрсүбэтилэр, ытыс үөһэ түһэрэн күндүлээтилэр-маанылаатылар. Р. Баҕатаайыскай
    Тыа дьоно барахсаттар баалларынан-суохтарынан, ытыстарын үрдүгэр түһэрэн, туох да наһаа үчүгэйдик көрсөллөрө. ӨӨ ДДьДТ
    ◊ Кумааҕыга түһэр — тугу эмэ суруйан ыл, сурукка киллэр. ☉ Записывать, фиксировать что-л. на бумаге
    Дьиҥ үтүө суруйааччы Норуот тыла буолааччы: Бар дьонун барҕа санаатын Кумааҕыга түһэрэр, Бар дьонун бастыҥ баҕатын Уос номоҕор киллэрэр. Софр. Данилов
    Тыллары нууччалыы тылбаастаатаҕын ахсын, Элий кумааҕыга түһэрэн истэ. Н. Лугинов. Наҕараадаҕа түһэр — кимиэхэ эмэ наҕараада бэрдэрэр дьаһалла ылын. ☉ Представлять кого-л. к награде
    Чыычаахабы Кыһыл Знамя уордьаныгар наҕараадаҕа түһэрбиттэр үһү диэн кэпсииллэр. С. Никифоров
    Маннык дьоруойдары тоҕо наҕараадаҕа түһэрбэттэр? А. Данилов. Уруута түһэр — уруута тэрий. ☉ Организовывать свадьбу
    Халыымы кэрэйиллиэ суоҕа, уруу да түһэриллиэ. Болот Боотур. Хаартыскаҕа түһэр (түһэртэр) — хаартыскаҕа уһул. ☉ Снимать на фотокамеру, фотографировать
    Уол оскуолатын хаартыскаҕа түһэртэрээри муҥнана сатаан кэбиспит. С. Данилов. Чөлүгэр түһэр — тугу эмэ урукку туругар төнүннэрэн, уруккутун курдук оҥор. ☉ Восстанавливать что-л., возвращать чему-л. прежний вид
    Сэбиэскэй былаас Саха сиригэр дьон олоҕун урукку чөлүгэр түһэрэр. Эрилик Эристиин
    Марк Жирков саха музыкальнай инструменнарын чөлүгэр түһэрэр, тупсаран оҥорор баҕа санаалааҕа. ЧАИ СБМИ
    Пуонда харчыта эргэ оскуоланы чөлүгэр түһэриигэ көмөлөһүө. «Кыым». Ый-хай (һууһаа) бөҕөнү түһэр — омуннуран айдааркуйдаар, ыһыытаа-хаһыытаа. ☉ Поднять шум-гам, вести себя шумно
    Дьэспэ [оҕус] ойон туран туора ыстанна уонна кыайтарбыт киһи быһыытынан, айаатаан ый-хай бөҕөнү түһэрэн, аллараа үрэх диэки таҥкычахтанна. Далан
    Эһээ Дьөгүөр от кэбиһэн оҕону-дьахтары кытта былааһан, һуу-һаа бөҕөнү түһэрэн барда. М. Доҕордуурап
    Кини онно дьон бүтүннүүтэ истэр гына ый-хай бөҕөнү түһэрэн, аккаастанан кэбиспит. «Чолбон»