сыһ. Оттомноохтук, дьоһуннук, боччумнаахтык. ☉ Серьезно, основательно, достойно
Улахан оҕолор туора киһи баарыгар арыый да дуоспуруннаахтык тутта сатыыллар. С. Данилов
Вадим Ионович быһабааччы дуоспуруннаахтык кэпсэппититтэн Кууһума ордук кыбыһынна. Тумарча

сыһ. Өйдөөхтүк-төйдөөхтүк, биир тэҥник, оттомноохтук. ☉ Спокойно, уравновешенно
Туохтан тэһииркээн, Тура-олоро дьиэгэнийэр буоллаҕай?!! Оптоох-топтоохтук Олорбот буолла эбээт диэн Айталыын Куо Кыбыста быһыытыйда, Саата санаата, Санньыйан сырытта. П. Ойуунускай

хаадьылаа диэнтэн хай
аата. Уол иһигэр абарбыта, ол эрээри таһыгар, холку бэйэлээхтик, хаадьылааһыҥҥа хаадьылааһынынан хардарбыта. Далан
Ити нөҥүө түһүүлээх, таайтаран хаадьылааһын этэ. В. Титов
Ол сыбаайбаны тамада көр-нар доҕуһуоллаах, мээнэ хаадьылааһына суох, оттомноохтук ыыппыта. М. Шолохов (тылб.)

аадаҥнаа диэнтэн холб. туһ. Тэбиэннэр аргыый аҕай аадаҥнаһаллара, икки өттүлэрин оттомноохтук көрүнэ-көрүнэ дьон саҥатын иһиллииргэ дылылара. «ХС»
Ууку-сууку сукуҥнаһан Отуубутун буллубут, Аргыый аҕай аадаҥнаһан Аал уоту отуннубут. Чэчир-80
Урут түөрт атахтаах аарыма кыыллар хаамсан аадаҥнаспыт ходуһаларыгар аны оттооһун, сиилэстээһин саҥа техниката күҥҥэ уонунан гааны «мэччийэр». ГКН МҮАа

сыһ. Боччумуран туран, оттомноохтук, дьоһуннаахтык (хол., тугу эмэ гын). ☉ Серьёзно, степенно, достойно (напр., делать что-л., выглядеть, держаться)
Доҕоор, эр киһилии түс-бааччы кэпсэтиэх эрэ. Далан
Урукку дьарамай бэйэтэ соноон, ордук түсбааччы көрүҥнэммит. М. Ефимов
Кини бэйэтин сыанатын билинэн, түс-бааччы туттар. «Чолбон»

1. даҕ. Оруобуна сөрүсөп түбэһэр, уурбут-туппут курдук, лоп курдук үчүгэй. ☉ Аккуратный, ровный
   Кыракый уҥуохтаах, дьип-дьап формалаах сулугулдьуйбут саллаат биһигини иккиһин көрөн олус үөрдэ. Н. Габышев
   Кини ити курдук сирэйин саба туттан, бу дьип-дьап быһыылаах байыаннай дьон ортолоругар сонноох, хаатыҥкалаах, саҥата суох турбута. А. Фадеев (тылб.)
2. сыһ. суолт. Сөрү-сөптүк, лоп курдук, сөп түбэһэрдик, табыгастаахтык. ☉ Ровно, в самый раз, аккуратно, как раз, точь-в-точь, тютелька в тютельку
   Егор Николаевич мэлдьи дьип-дьап таҥнан, тараанан, оттомноохтук туттан, саҥаран сылдьар киһи. Софр. Данилов
   Бырааһынньык иннинэ параднай форманы туттарбыттара, Үчүгэй баҕайы! Ханна эрэ тигиллибитэ буолуо да, эйиэхэ тус бэйэҕэр анаммытыныы дьип-дьап курдук сөп түбэһэр. С. Федотов

аат.
1. Байыаннай уонна гражданскай сулууспалаахтар сололорун араарар кэрдиис. ☉ Служебный разряд у военных и гражданских служащих, военное звание, чин
Кини [уолчаан] икки өттүттэн куттал суох буолуутун чыыннара — доп-доруобай, киэптэҥэлэспит эр бэртэрэ ыгаллар, бардьыгыныыллар. Далан
Бэҕэһээ жилуправление мунньаҕа буолбута, горсоветтан үрдүк чыыннар бааллара. Н. Габышев
[Мотя] остуол тарта, тойоттору чыыннарынан наардаан аска ыҥыртаата. П. Филиппов
Гавриил Иванову өйдөөх-төйдөөх, туохха барытыгар оттомноохтук сыһыаннаһар, алын чыыннарыгар сымнаҕас эписиэр быһыытынан ытыктыыра. А. Данилов
2. Туохха эмэ уһулуччу ситиһииҥ, үтүөҥ-өҥөҥ иһин бэриллэр суолталаах бэлиэ (хол., уордьан, мэтээл о. д. а.). ☉ Знак отличия, награда (напр., орден, медаль)
Собуоттаах тойон …… Солкоттон тигиилээх көстүүмҥэ Солотуу чыыннарын иилинэр. Эллэй
Кини мин төрүттэрим ыраахтааҕыттан ылбыт чыыннарын, мэтээллэрин остуолга уурталаан баран, бэйэм икки мэтээлбин кэтэрдэн олорон хаартыскаҕа устубута. Эрилик Эристиин
ср. русск. чин ‘знаки отличия’ (орден, медаль)

прил. оттомноох, толкуйдаах, иҥэн-тоҥон өйдүүр; вдумчивый работник оттомноох үлэһит; с вдумчивым лицом оттомноох сирэйдээх-харахтаах.

I
туохт.
1. Быыһылаан, чаалыйан өтөн таҕыс; убаҕаһынан туолан тохтубат эрэ гына, бычалыйан тур. ☉ Просачиваться, проступать, выступать (о жидкости); быть сильно увлажненным, наполненным жидкостью
Үөһэттэн сэллээбэт ардах түһэн, аллараттан уу аллан …… хаайыылаахтар дьагдьайа тоҥон бардылар. П. Филиппов
Сүрдээх ардахтаах сайын буолан, сир-дойду барыта уунан аллан турар. «ХС»
Улахан көҥүс, Угуттуу аллан, Быйаҥнаах уутун Бысхаччы аспыт. Күннүк Уурастыырап
Тиритэн көлөһүннэрэ аллыбыт аттар ыарахан таһаҕастаах тэлиэгэлэри умса дьулурутан истилэр. Эрилик Эристиин
2. Өлгөмнүк, дэлэйдик өрө дэбилий, бараммакка куруук тахса, элбии тур (үксүгэр быйаҥ, ас-үөл туһунан). ☉ Появляться, как бы извергаться в изобилии, быть неиссякаемым и обильным (обычно о достатке, урожае, продуктах)
Күүстээх-уохтаах Көлүөнэ дьонноруом, Араҕас илгэ Алларын курдук Ахсаабакка үлэлээҥ! Саха нар. ыр. III
Аммаҕа Маталах хочото Араҕас арыынан алынна. Күннүк Уурастыырап
Аан ийэ дойдубут араҕас далбара Олоҥхо маһыныы ас алла турдун. С. Васильев
♦ Сыанан-арыынан (сыа-арыы, арыы) алын көр сыа-арыы
II
1. аат. Туох эмэ сир диэки өттө, намыһах өттө эбэтэр түгэх өттө. ☉ Низ, основание, нижняя часть чего-л.
Саллаат орон аннын көрөр, хотоҥҥо киирэн көрдүүр. С. Ефремов
Тиэтэйбит сыарҕа сыыр анныгар хаалар. И. Гоголев
Уу аннынан муоста тутуллубут. Т. Сметанин
2. даҕ. суолт.
1. Аллараа өттүнээҕи, намыһах эбэтэр түгэх өттүнээҕи. ☉ Находящийся у основания или нижней части, на дне
Хоруу түгэҕин алын кырыытынан [сүүрүк] дьөлө хаһан, тоҕой сири тоҕо сиэлийэн кэбистэҕэ дии. Амма Аччыгыйа
Бэргэһэтин устан баран чэчэгэйин туттан көрбүтэ: куйахатын алын кырыытынан уҥуоҕуттан кыһарыйа хайа ыстанан хаалбыт. Эрилик Эристиин
Сүөдэр аргыһа туох да диэн хоруйдуон булумуна ыксыыр, сонун оноотун алын бүүрүгүн эрийэр-мускуйар. Н. Якутскай
2. Аллараа кэрдиискэ турар, алларааҥҥы. ☉ Низший, младший; первичный. Алын чыын. Алын бэчээт
□ Туохха барытыгар оттомноохтук сыһыаннаһар, алын чыыннарыгар сымнаҕас эписиэр быһыытынан [Гавриил Иванову] ытыктыыра. А. Данилов
Куймугур кутурук куобаҕы Аһылык чааһынан дьаһайар Алын соҕус үлэҕэ Анаан кээспиттэр. П. Тобуруокап
3. сыһ. суолт. Аллара диэки, намыһах эбэтэр түгэх өттүн диэки (диэкинэн). ☉ Внизу; низом; на дне. Куркуру, хапчааны төлө көтөн тахсан, иирбит дохсун дьулусханынан алын устар. Ч. Айтматов (тылб.)
Үйэлэрин тухары дьахтары бэйэлэриттэн алын саныы, биир тыла суох бас бэриннэрэ үөрэммит эр дьон дьахтар тэҥ бырааптаннаҕына, кэргэннии олох айгырыан курдук толкуйдууллара. ФЕВ УТУ
ср. тюрк. алтын ‘низ’
♦ Алын сыҥаах буол көр аллараа сыҥаах буол
Лобуох уус алын сыҥаах буола олордо. Күннүк Уурастыырап
«Чахчы барбыттар дуо?» — диэн итини истээт, Үргүлдьү алын сыҥаах буолла. А. Сыромятникова
Дьуона кинээс аны суруксутугар алын сыҥаах буолар. Н. Якутскай. Анныгар баттаа — өлүөҥ иннинэ өстөөххүн кыай, ситис. ☉ Побеждать, уничтожать врага раньше, чем уйти из жизни (умереть)
[Казаков:] Эйигин [Киириги] анныбар баттаан баран өлүөм. С. Ефремов
«Ама атаспын анныбар баттаатым ини», — диэн уһун түүнү мэлдьи быһа ыаспайдаата. П. Ойуунускай

ас диэнтэн бэй., атын. туһ.
1. Туох эмэ сабыылаах турбута арылын, арыллан кэл (хол., аан). ☉ Открываться, быть открытым (напр., о двери)
Хаайыым күлүүһүн тыла халыгыраата, аан аһылынна, икки ньиэмэс киирдэ. Т. Сметанин
Аан аһыллар. Утуу-субуу улаханнык куттаммыт, соһуйбут дьон киирэллэр. Н. Якутскай
Утуйбут куорат уһуктар — Олбуордар ааннара аһыллар, Ынахтар тахсан маҥыраһаллар. С. Васильев
Ким кэлбитигэр соччо сэҥээрбэккэ кинигэтигэр умса түһэн олорбут киһи, оттомноохтук көрбүт күөх харахтара мичээрдээбитинэн, икки чараас уостара аһылла түстүлэр. П. Филиппов
△ Икки аҥыы арылын (хол., быыс). ☉ Раздвигаться, раскрываться (напр., о занавесе). Быыс оргууй аһылынна
□ Кулууп түгэх саалатын быыһа аһыллан икки аҥыы тэлэлиннэ. М. Доҕордуурап
2. Туох эмэ бүөлэнэн, сабыллан турбута арылын. ☉ Раскупориваться, распечатываться, открываться (напр., о бутылке). Остуолга турар бытыылкалар аһылыннылар
□ Бочуонак хайдах аһылларын киниттэн ыйыта да барбатылар, кини этиэн иннинэ бэйэлэрэ быһаардылар. Амма Аччыгыйа
Оһох аттыгар хас даҕаны кэнсиэрбэ бааҥката аһыллан, кураанахтанан сыталлар. Н. Якутскай
3. Туох эмэ хатааһына төлөрүй, арылын (хол., күлүүс). ☉ Отпираться, отмыкаться, быть отпертым, отомкнутым (напр., о замке). Ампаар күлүүһэ нэһиилэ аһылынна — дьэбиннирэн хаалбыт
4. Ким-туох эмэ кистэлэҥэ, итэҕэһэ уо. д. а. арылын, биллэн хаал. ☉ Обнаруживаться, раскрываться, вскрываться (напр., о какой-л. тайне, недостатке кого-чего-л.). Кинилэр баар-суох кистэлэҥнэрэ аһылынна
□ Ыраах ыалдьыт ыаһаҕа Ыһыллан барбыт, Аҕалара тойон албына Аһыллан эрэр эбит. С. Зверев
«Холбос» киһитэ бастаан Алдаҥҥа баһаам элбэх көмүс аһыллыбытын, онно сүүһүнэн оробуочайдар кэлбиттэрин туһунан кэпсээтэ. И. Никифоров
5. Саҕалан, тэрилин (ханнык эрэ үлэхамнас, хайааһын туһунан). ☉ Начинаться, открываться, быть открытым (напр., о школе и т. д.)
Манна ити курдук аан бастаан ситэтэ суох орто үөрэх оскуолата аһыллыбыта. П. Филиппов
Европаҕа иккис фронт аһыллыбыта буолуо дуо? Амма Аччыгыйа
Биирдэ бэс ыйыгар биһиги холкуоспутугар лааҕыр аһыллар сураҕа иһиллибитэ. И. Гоголев
Мантан салгыы сарсыҥҥы күн Оренбург куораты сэриилээн ылар туһунан кэпсэтии аһылынна. Эрилик Эристиин
6. Оһон, үтүөрэн иһэн тохтоон хаал, сэтэрий (баас, урукку ыарыы туһунан). ☉ Вновь раскрываться, вскрываться, вновь разбередиться (о ране, старой болезни). Спиридон Дмитриевич араанньыта аһыллыбыт
□ Саатар, атаҕым бааһа аһыллан, Сир өтүппэт соругар ылларан, Бэйэм эмиэ санааҕа баттатан, Буомнаан сылдьарбын кини көрбөтүн. И. Егоров
♦ Айаҕа аһылынна көр айах I
Иккис бытыылка түгэҕэ кууруута Сыгынньах ойуун хаана сымнаата, Алыһардаах удаҕан айаҕа аһылынна. Н. Якутскай
Остуолтан туран эрдэхпинэ, Даайам айаҕа дьэ аһыллыбыта. Софр. Данилов
Оҕонньор айаҕа аһыллыбытыттан мин улаханнык үөрдүм уонна биир тылы сыыһа түһэрбэккэ сэргээн истэн олордум. И. Данилов
Уоһа аһылынна көр айаҕа аһылынна. [Охоноон] оннук элбэх саҥата суох буоллар да, уоһа аһылыннаҕына, кими баҕарар астыннарыан сөптөөх лоп бааччы сэһэннээх. Н. Кондаков
«Арыгыны элбэхтик истэхтэринэ уостара аһыллыа», — дии санаан, оҕонньор сотору-сотору үрүүмкэлэргэ арыгы кутуталаан бычалытар. Н. Якутскай
Ол киэһэ Эркэй уоһа аһыллан, эмис собо миинин иһэ-иһэ, сылгыһыт буолбутун усталаах-туоратыгар түбэһитэлээбит араас быһылааннарын туһунан кэпсии олордо. И. Федосеев
Хараҕа (хараҕа-кулгааҕа) аһылынна көр харах. Бачча сааспар диэри олоҕу билбэт да буолар эбиппин. Билигин эрэ хараҕым аһылынна, билигин эрэ олох аҥаар кырыытын көрдүм. П. Ойуунускай
Собостуопкалааччылар саҥа күүһү ылбыт, харахтара аһыллыбыт, сүрэхтэрэ чэпчээбит курдук хорсуннук, эрдээхтик тутталлар-хапталлар. П. Филиппов
Дьон хараҕа-кулгааҕа аһыллан, баайдары утары туран өрөлөстөр, тугу тулутуох этэй, хайа күүс бөҕө буоллаҕа дии. Күндэ
Хонноҕо аһыллар көр хоннох. Баһыкыйа, кырдьык, санаата көммүт быһыынан, хоннохторо улам аһыллан, убаҕас кыллаах уһун кутуруга охсуллан, айаннаан кудулутта. Амма Аччыгыйа
Хас күн аайы үлэ үлүскэннээхтик баран өрөһөлөнөн истэ. Кэнникинэн, оннооҕор Хаадьаҥ Гаврил хонноҕо аһыллан, син балай эмэ сабаһар буолбута. М. Доҕордуурап
Кулун бастаан утаа эрэ кыайан сүүрбэт, хонноҕо аһыллан, тыыллан сүүрдэҕинэ, бука, атахтаах ахан буолуохтаах. ЧМА СБ. Киэһэнэн, сөрүүдүйэн, отчуттар хоннохторо аһыллан, хотуурдарын тыастара кууһурҕас. Кэпсээннэр
Этин сааһа аһылынна көр эт II. Маайа, бу сэһэни истэн олорон, хаста да куйахата ытырбахтаан, этин сааһа аһыллан тымныйталаан сырытта. Н. Якутскай
Кэтириис ити тыллары истээт, кулгааҕа итийэ, этин сааһа аһылла түстэ, ойон туран таһырдьа ыстанна. С. Новиков. Сыанаҕа атыллаатар эрэ этин сааһа аһыллан, кэтэҕин аһыттан тилэҕэр тиийэ эмискэ «дьар» гына түһэрэ. Н. Лугинов
Тэҥн. куйахата күүрдэ. Этэ аһылынна көр этин сааһа аһылынна. Баабыр күрүөҕэ тиийиитигэр, киниэхэ онно туох да суоһаабатын биллэр даҕаны, этэ аһыллан, дьигис гынан ылла. Н. Заболоцкай
Аҕата уламулам ыксаан, этэ аһыллан, куйахата күүрэн барда. Н. Павлов
Эт-этэ аһылынна көр этин сааһа аһылынна. Харах уутун көрөөт, һиатак [кыыс] этэтэ аһыллан, дьигиһийэн, мэнэрийэн эрэр курдук буолбута, таҥаһын тэллэхтэрэ тыал көтүтэн эрэр сэбирдэҕин курдук дэйбиирдэммиттэрэ. Эвен фольк. Өксүүнньэ, өлбүт киһи ууттан тахсан, тымныы илиитинэн имэрийтэлээбититтэн, эт-этэ аһыллан ыалдьан, өлөөрү аҕай олорбута. Күндэ