солуо хаар — кыһын устата халыҥаан сааскыга диэри бүтүн турбут тоҥуу хаар. ☉ Накопившийся за зиму и нетронутый до весны снег
Сотолооҕу солбонуппут Солуо хаар обургу Солбонуйан барда. Өксөкүлээх Өлөксөй

көр сулаһын
Ардыгар аччык да сыл кэлэн Адаархай ардьамалаабыта, Сут да сыл солбонутан Суладаһын сотолообута. С. Васильев
[Куучукун:] Оттон эн, от тиэйэ сылдьан, самыыҥ тас суладаһынын суллары түһэн кээспит үһүгүн. Дьолбут к.

аат. Туох эмэ соһуччу иэдээн, алдьархай, куһаҕан буолуута; быстахха өлүү. ☉ Несчастье, несчастный случай; неожиданная смерть
Муҥ булсуспатын, Сор солбонуппатын, Алдьархай ааҥнаабатын, Былаҕай былааспатын! Өксөкүлээх Өлөксөй. Ньургун Боотур …… Туйаарыма Куо барахсаны, былаҕайтан быыһаан ылан …… Үрүмэччи маҥан аттаах Үрүҥ Уолаҥҥа туттарда. Болот Боотур
Былаҕай былдьаабакка …… Өлүү үтүрүйбэккэ, Алдьархай ааҥнаабакка, эҥинэ чуумпутук эриэккэс бэйэлээхтик Айыллан үөскээн олордохторо. П. Ядрихинскай
♦ Былаҕайга былдьатта (былдьанна) — соһуччу, эмискэччи (хол., оһоллонон, дэҥнэнэн) өллө. ☉ Быть застигнутым неожиданной трагической смертью
Оҕонньор эрэйдээх сүөһүлэрин былаҕайга былдьатан, баҕар, түүнү быһа хараҕын симмэтэҕэ буолуо. Н. Заболоцкай
Кылабыыһаҕа күөгэйэр күнүгэр быстах суолга былаҕайга былдьаппыт эдэр киһини дириҥ ииҥҥэ түһэрэн эрэллэрэ. П. Аввакумов
«Былаҕайга былдьата сыстыҥ дии. Ганя уол түбэһэ кэлэн эйиэхэ күный буолла эбээт», — диэн аҕам аттыбар олорон кэпсээбитэ. Тулхадыйбат д.

даҕ.
1. Туох да буолтун иһин эбинэр эрэ өйдөөх харам, харбас. ☉ Стремящийся к наживе во что бы то ни стало, корыстолюбивый
Сомсуулаах баайдар, Собуот күүһүнэн сорох норуот Сототун сиилэтин Солбонутан кэбиһэн, сор суол ойоҕостообуттар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Хапыталыыстар «сомсуулаахтарын», барыыс эрэ иһин олороллорун …… иһин поэт кинилэртэн сиргэнэр, кэлэйэр. АЕЕ ӨӨ
2. Элбэх, өлгөм. ☉ Богатый чем-л., изобильный
«Киэҥ сиринэн тайаан сылдьыбыт дьоҥҥо, эһиэхэ, буоллаҕа дии кэпсээн кэрэтэ, сонун сомсуулааҕа», — Ньукууска Горохов элэккэйдик хоруйдаата. «ХС»
[В. Гольдеров] өлгөм үүнүү, өҥ-быйаҥ сомсуулаах кэмигэр тиийэн эрэр киһи быһыытынан үгүс хоһоону, кэпсээни үрүлүччү сүүрүгүртэр ханнык диэн баҕалаахпыт. «ХС»
3. кэпс. Күүркэтиилээх, баһыылаах. ☉ Раздутый, преувеличенный
[Ыналба:] Мин эйигин ылбатаҕым, атын дьахтары ылбытым буоллар, …… баҕар эмиэ уон икки оҕолоох буолуом этэ. [Кээчэ:] Саатар биир уол, биир кыыс диэбэт. Суора да суох олорон өссө сомсуулаах ээ. П. Ойуунускай
Ол эрээри, барыта эрбии тииһин курдук тэҥ буолуо диэн этэр сомсуулаах буолуо этэ. М. Доҕордуурап

I
былаа диэнтэн холб. туһ. Муҥ булсуспатын, Сор солбонуппатын, Алдьархай ааҥнаабатын, былаҕай былааспатын. Өксөкүлээх Өлөксөй
Чаччыынаны чаастанабын, Быыбарынайга былааһабын, Сэтээтэли сэргэстэһэбин. Суорун Омоллоон
Мин туран дьоҥҥо былааһабын. М. Доҕордуурап
Мутукчалаах боруода ортотугар тиит баһыйар, киниэхэ харыйа уонна эриэхэлээх мас (сыалаах) былааһаллар. МС МК
II
аат.
1. Судаарыстыбаны салайар быраап, политическай баһылыктааһын. ☉ Власть (политическая)
Үлэһит былааһын көмүскүөх буоламмыт, Үҥүүнү-ыстыыгы тутаммыт турбуппут. П. Ойуунускай
Сэбиэскэй былаас өрөгөйдөөбүтэ. Онтон ылата Максим Аммосов уонна Платон Ойуунускай албан ааттара күн аайы ааттанар буолбута. Амма Аччыгыйа
2. Киин уонна олохтоох былаас уорганнара. ☉ Власть (органы центральной и местной власти)
Былаас Дьокуускайдааҕы бэрэстэбиитэлинэн оробуочайдар дьокутааттарын сэбиэтэ буолар, ханнык да мантан атын тэрилтэлэр дьаһаллара сокуоннайынан ааҕыллыбат. Амма Аччыгыйа
Хас-хас былаас уларыйда. С. Ефремов
Дьадаҥы аймахха ходуһа бэрдин Сэбиэскэй былаас бысталаан биэрдэ. Эллэй
3. Кими-тугу эмэ салайар, дьаһайар быраап уонна кыах. ☉ Власть (право и возможность управления, распоряжения кем-чем-л.)
Былааскын үрдэппиккин, батараактары мунньахтан үүрбүккүн. С. Васильев
Бэйэҕэ эрэл, бэйэ кыаҕын иһинэн былаас баар. Бу икки сыл устата аҥардас институт кылаабынай архытыактарын дуоһунаһыгар олорон баһаам үлэни оҥордум. Н. Лугинов
Эбээннэр, эбэҥкилэр, чукчалар, дьүкээгирдэр ортолоругар биистэр баһылыктара бэйэлэрин былаастарын, сабыдыалларын ыһыкта иликтэрэ. И. Аргунов
◊ Былааска киир — судаарыстыбаны салайыыны саҕалаа, былааһы ыл. ☉ Взять власть, встать у власти. 1933 сыллаахха Германияҕа нацистар былааска киирбиттэрэ

1. даҕ.
2. Туохха эмэ чопчу анаммыт. ☉ Предназначенный, посвящённый кому-чему-л., специальный
   Киһи туһааннаах сири таптыахтаах, онтон саҕаланар төрөөбүт дойдуга таптал. Далан
   Туһааннаах элбэх мунньахтар ыытыллыбыттара. В. Яковлев
   Тутуулаах тутуутун көрдөрөр Туһааннаах күнэ дьэ үүннэ! С. Васильев
   △ Кимиэхэ, туохха эмэ чопчу сыһыаннаах, аналлаах. ☉ Относящийся, имеющий касательство конкретно к кому-чему-л. «Үтүө ат биир кымньыылаах, үтүө киһи биир тыллаах» диэн өс хоһооно тылыгар туругас, эрэбил киһиэхэ туһааннаах. Күн Дьирибинэ
   Бу табаарыстар, барыбытын таарыйар боппуруос. Барыбытыгар туһааннаах. Н. Лугинов
3. Кимиэхэ эмэ кэргэн буолар аналлаах, ыйаахтаах. ☉ Предназначенный быть кому-л. мужем или женой, суженый
   Дьолгутун холбооҥ — Туһааннаах доҕордуу буолан, Олох-тускул оҥостуҥ. П. Ядрихинскай
   Туһааннаах хотунум Туохтан хоргутан Ханна халбарыйдыҥ? А. Софронов
   [Толомон Ньургустай] Дохсунун солбонутар Туһааннаах тойон эр гынар Дьоллоох дьахтар сылдьарым буолаарай. ТТИГ КХКК
4. аат суолт.
5. Туох эмэ (хол., алдьархай) туһаайбыт киһитэ. ☉ Человек, которому что-л. предназначено, суждено
   Киһи аайы кистэлэҥи кэпсээбэт, туһааннаахха эрэ дууһатын арыйар баар үһү (тааб.: кэмбиэрдээх сурук). Арай сырдык эрдэҕинэ киһибин ситимиим. Алдьархай ээ туһааннаахха. С. Федотов
6. Кимиэхэ эмэ кэргэн буолар аналлаах киһи. ☉ Человек, которому предназначено быть чьим-л. мужем или женой, суженый
   Тураҕас дьоруо аттардаах Тулагы-Мэҥэ оҕолоро, Туһааннаахпын билэннэр Тохтоон ааспат буоллулар. Саха нар. ыр. II
   Туһааннааҕым, ханнаҕын, Туллукчааным, ханнаҕын? П. Тобуруокап
   Уолаттарга ыйаастыбат этим …… Тумна даҕаны сатаатарбын Туһааннааҕым көстүбүтэ. Н. Некрасов (тылб.)
7. Наадалаах, күттүөннээх туох эмэ. ☉ Что-л. нужное, полезное
   Бириэмэ наһаа да түргэнник ааста, тугу да туһааннааҕы кэпсэппэтибит. М. Доҕордуурап
   Кэпсээнтэн, остуоруйаттан туһааннааҕын эрэ талан кэпсэттэрии буолуохтаах. ЕЗП ТСАаКМ

I
көр хапсыыр
Сут буолан солбонутан, хапсык курдук хагдарытан, Сотуун өлүүлүү сууһаран, Дьаҥ өлүүлүү дапсыйан, Саба баттааннар. С. Зверев
Түүмэхтээх күһүҥҥү күннэргэ, Хаар хаһыҥ хапсыгар Аһылык, кэнчээри кэхтиитэ Үрүҥ сөлөгөйү үксэтэргэ Күүрэн туран үлэлиибит. П. Ядрихинскай
♦ Хара хапсык — хара хапсыыр диэн курдук (көр хапсыыр)
Эрдэ кэлбит көтөрдөр хара хапсыкка — тыаллаах уһун тоҥорууга түбэспиттэр. ГКН КК. Арай биир дьыл, доҕоттоор, Ааттаах кураан буулаабыт Халлаан өҥө кубулуйар Хара хапсык тунуйбут. «Күрүлгэн»
◊ Хапсык тыал — хаар ууллубутун кэннэ түһэр, сири-дойдуну куурдар, сааскы хаҕыс тыал. ☉ Холодный, свирепый, морозный ветер, появляющийся после того, как сойдёт зимний снег (вследствие чего долго не всходит трава, гибнет скот)
Кыралаан хапсык тыал түһэр. Суорун Омоллоон
Биирдэ тус хоту диэкиттэн хаҕыс, хапсык тыал куугуначчы үрбүтэ. И. Гоголев
Хас хапсык тыал аппа үрдүнэн сирилиир, тииттэр чопчулаһа тоҥмут көмнөхтөөх лабааларын иэҕэҥнэтэн ааһар. Н. Абыйчанин
ср. монг. хабса ‘дуть (о сухом холодном ветре)’, тюрк. хабша ‘приходить в движение’
II
аат., түөлбэ. Дьиэ сүөһүтүгэр тыҥа ыарыыта. ☉ Лёгочное заболевание домашних животных. Хапсыкка ылларан өлбүт сүөһү этин сиэбэттэр, тириитин да туһамматтар
ср. др.-тюрк. хапчух ‘мешочек’

туохт.
1. Туох эмэ хоччорхойу, хаппыты сымнатаары илдьи сыс, мэһий, имит. ☉ Толочь, мять, разминать что-л. жёсткое, твёрдое
Ону истэ-истэ кырдьаҕас эмээхситтэр, таба хаппыт силгэтин ыстаан мүлүктүү-мүлүктүү тириини эллииллэр. Н. Якутскай
Үрүҥ туойу эллээн баран хатардахха хайдыбат, кыбыс-кытаанах буола хатан хаалар. И. Данилов
Куҥ эти сууйан, силгэтин ылҕаан, кыра гына кырбастаан баран, ас өтүйэтинэн эллииллэр, ол кэнниттэн лапса курдук гына кырбыыллар. Дьиэ к.
2. Маһы суор, чочуй, таҥастаа. ☉ Обработать дерево, выстрогать нужную форму
Сэргэни Ырыа Ылдьаа үс төгүрүк сылы быһа таҥастаан, эллээн чочуйбута. Н. Лугинов
Хаптаһыҥҥа сырылаан, Хабырынар устуруус: Кыҥаан эллиир дьуххалаан, Кылбарытар мындыр уус. Р. Баҕатаайыскай
Урукку курдук тутууну аҥаардас сүгэнэн эллээн суоруу уурайда. Тутуу үлэтигэр тиэхиньикэ күүһэ туттуллар буолла. «Кыым»
3. Тимири кытардан баран таптай, балталаа. ☉ Ударами молота придавать раскалённому докрасна металлу какой-л. вид, ковать
Элбэх да тимири Оҕонньор эллээтэ, Үс түүннээх үлэтин Түмүгэ кэллэ дьэ. Эллэй
Онон сиикэй соҕус тимири эллээн, таптайан охсуллар. ПАЕ ЭАБ
Таһыттан киллэрбит тимирдэрин кыһа бэлэһиттэн туртаччы кытардан таһааран, холбуу эллээн батырҕатта. С. Васильев
4. көсп. Олох араас ыарахаттарыгар мускуллан бус-хат, кииллий, ыарахаттары эрдээхтик туораа. ☉ Становиться нравственно крепким, стойким, выносливым, закаливаться, мужественно переносить испытания
Кини эн курдук эмиэ Долгуйбат тоҥ туруктаах буоллун, Этиҥ, чаҕылҕан, силлиэ Эллээн кииллиппит эттэннин! П. Тобуруокап
Эрэй-муҥ эллээбэтэх, олус көнө сүрүннээх киһи тосторо түргэн быһыылаах. Э. Соколов
Олох барахсан үөһүгэр уктан, уһааран, Өлбөт үөстээн, имитэн эллээбитэ, Оҕо сааска үлүскэн үлэ, суткураан Инчэҕэй талахтыы эрийэн эрчийбитэ. «Чолбон»
♦ Эмньигин эллээ — иннин ыл диэн курдук (көр илин I)
[Күн Толомон Ньургустай оҕобут] Биһиги тойон иччибитин хаҥылын сыһытан, эмньигин эллээн, дохсунун солбонутан, эргичийэн кэлэр күҥҥэр уол оҕонон уруйдуох этибит. ПЭК ОНЛЯ III
[Кулун Куллустуур:] Күн Толомон Ньургустай удаҕан, Мин диэтэх киһини Бигэ үүдэһиммин айгыратан, Эмньикпин эллээн туран Эр гынаары Эргитэн аҕалбыта баара. ТТИГ КХКК
ср. тур. елле ‘касаться руками, трогать; щупать’, тюрк. эл, чув. ал ‘рука’, монг. элдэх ‘выделывать (кожу); раскатывать (тесто)’, бур. элдэхэ ‘мять; возделать (землю)’

I
аат., истор. Идеология баһылыыр уопсастыбатыгар утарсыылаах дьон бөлөҕө (баайдар, дьадаҥылар). ☉ Класс (социальная группа людей)
Кылаас охсуһуута күн-түүн сытыырхайан иһэр. Болот Боотур
Баһылыыр кылаастары утары, кулуттар уонна көҥүл нэһилиэнньэ дьадаҥы өттө туруммуттара. ПЭ
Баттаммыт кылаас баттааччы кылааһы утары охсуһуута хайаатар да политическай охсуһуу буолар. Ф. Энгельс (тылб.)
II
аат.
1. Оскуолаҕа уруогу ыытар хос. ☉ Комната, помещение для занятий в школе, класс
Оскуола кылааһын иһигэр мунньахтыыр быһыынан бар дьон мунньуһунна. Амма Аччыгыйа
Биир уруокка биһиэхэ кылааспытыгар аатырбыт иниспиэктэр Кузьмин …… киирэн, саҥата суох олорон тахсыбыта. Н. Заболоцкай
Үөрэхпит иккис күнүттэн ыла буукубалар ааттарын үөрэтэн бардыбыт — күн аайы кылааспыт иһэ араас буукубалар ааттарынан оргуйа олорор буолла. А. Бэрияк
2. Оскуолаҕа эбэтэр анал үөрэх кыһатыгар (хол., муусука оскуолатыгар, консерваторияҕа) үөрэнээччилэр бииргэ үөрэнэр, дьарыктанар бөлөхтөрө. ☉ Группа учеников школ или некоторых специальных учебных заведений, изучающая одни и те же предметы в соответствии с годом обучения, класс
Маҥнайгы кылаас үөрэнээччитэ. Кини быйыл муусука оскуолатыгар фортепьяно кылааһын бүтэрдэ.  Кыра кылаастартан оҕолору маҥнай айылҕаны өйдүүргэ, онтон таптыырга …… үөрэтиэххэ. Далан
Биһиги кылаастан Зина миигиннээҕэр ыраах олорор да, тыйаатырга да сылдьар, куруһуокка эмиэ суруйтарбыта. Н. Габышев
△ Оскуола оҕолоро биир үөрэх дьылыгар үөрэнэн бүтэриэхтээх билиилэрин кэриҥэ. ☉ Объем знаний, усваиваемый школьниками за один учебный год
Тугун үчүгэйэй, эксээмэммин ситиһиилээхтик туттаран, онус кылааһы бүтэрэн баран, бу бүгүн кэлэн төрөөбүт сайылыкпар олорорум! Суорун Омоллоон
Мин икки оҕом иккиэн онус кылааһы бүтэрэн баран, холкуоска үлэлииллэр. С. Ефремов
3. Тугу эмэ (хол., харамайдары, үүнээйилэри, чыыһылалары о. д. а.) тустаах бэлиэлэринэн, маарыннаһар өрүттэринэн наардааһыҥҥа биир туспа бөлөх, холбоһук. ☉ В различных классификациях: класс, разряд, подразделение (напр., животного и растительного миров, чисел и т. д.)
Хамсыыр харамайдар кэргэннэрин этэрээттэргэ, оттон этэрээттэри кылаастарга холбооттууллар. Саамай бөдөҥ бөлөх — тиип. Кини хас да кылааһы түмэр. ББЕ З
Бэлиэлэринэн бу үүнээйилэри икки өлүүлээхтэр кылаастарыгар киллэрэллэр. КВА Б
Бонитировка сыала диэн нуоркалары түүтүн хаачыстыбатын сыаналааһын уонна кылаастарынан араартааһын буолар. ПГН НХҮөС
△ Теплоход каюталарын эбэтэр пуойас богуоннарын, айанныырга табыгастааҕынан көрөн, туспа төлөбүрдээх тиибэ. ☉ Тип кают теплохода или купе вагонов поезда, оборудованных с определенной степенью удобств, проезд в которых оплачивается по определенному тарифу, классность
Хамра дьаамыгар баарсаҕа хас да киһи киирдэ. Кинилэр бары төрдүс кылааска билиэттэрдээхтэр. Н. Якутскай
Тимир суолунан үптэрин кэмчилээри үһүс кылааһынан, табах тардыллыбат богуонугар, олорон айаннаабыттара. А. Чехов (тылб.)
△ Ким эмэ үлэтигэр, идэтинэн төһө бэлэмнээҕэ, таһымын туруга. ☉ Степень, уровень профессиональной подготовленности, квалификация
Механизатордарга бэйэлэригэр иҥэриллибит кылаас иһин эбии хамнас төлөнөр. ПНП ТКҮүҮ
Сүөһү үлэһиттэрин кылаастарын үрдэтэр сыалтан хас пиэрмэ аайы зоовет куруһуок үлэлиир. КТЫы
△ Успуорка эрчиллии таһыма. ☉ Уровень спортивной подготовки, классность
Уопут, маастарыстыба уонна тустар кылаас өттүнэн, бэйэтин биир дойдулаахтарыттан биллэрдик чорбойоро. КИС АаДЧ
Ол баартыйа саха дуобатчыт дьахталлара теоретическай билиилэрэ кэҥээбитин, оонньуур кылаастара үрдээбитин туоһулуур. НСС ОоО
Сорох оройуоннар өрөспүүбүлүкэ чемпионатыгар кыттарга былааннанан да көрбөттөр. Ити кинилэр бөҕөстөрүн тустар кылаастара намыһаҕыттан тахсар. «Кыым»
◊ Кылаас(та) оонньоо — көнө сиргэ килиэккэлэри сурааһынныы тардан баран, килиэккэ иһигэр тааһы быраҕан, сурааһыны таарыйбакка эрэ килиэккэттэн килиэккэҕэ ыстаҥалаан оонньоо (үксүгэр аҥаар атаххынан). ☉ Играть в «классики» (детскую игру)
Кыра кыргыттар аҥаар атахтарынан кылыйан, кылаас оонньууллар. Н. Некрасов (тылб.). Кылаас салайааччыта оск. — оскуолаҕа биир кылаас үөрэнээччилэрин үөрэхтэринбилиилэрин, сөпкө иитиллиилэрин иһин эппиэттиир учуутал. ☉ Классный руководитель
Ыалдьыбыт учуутал оннугар кылаас салайааччытынан ананным. Н. Лугинов
Нина кылааһын салайааччытын Анна Михайловнаны ыҥырбыта. Н. Габышев
Кылаас салайааччыта иитии үлэ былаанын төрөппүттэри кытта бииргэ эрдэттэн оҥорор. КВН ҮөКИиО. Кылаас таһынааҕы (таһынан) ааҕыы оск. — уруокка ылбыт билиини дириҥэтэр, уруокка туттан үөрэнэр кинигэттэн ураты кинигэлэри ааҕыы. ☉ Внеклассное чтение
Кылаас таһынан ааҕыыга үлэ сүрүн көрүҥүнэн кылаас таһынан ааҕыы уруоктара буолаллар. ФНИ ТСАаКМ. Кылаас таһынааҕы (таһынан) үлэ оск. — үөрэнээччилэри иитэр, билиилэрин кэҥэтэр туһуттан үөрэх таһынан ыытыллар араас көрүҥнээх үлэ. ☉ Внеклассная работа
Саха тылыгар аналлаах кылаас таһынааҕы үлэлэр оскуолаҕа ыытыллар бары тэрээһиннэри кытта дьүөрэлээн, харсыһыыта суох барар гына былааннаныахтаахтар. ФГГ СТМЛ
Училищеҕа кылаас таһынан үлэ кини кэлбитин кэннэ биллэрдик тупсубута. «ХС»
III
аат., эргэр. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ саха ыала ходуһа сирин төһө түһээни төлүүллэринэн көрөн, бөлөхтөргө арааран туһаныылара (маҥнайгы кылааска киирэр ыаллар балтараа-икки күрүө сири ылаллара, иккис кылаастаахтар биирдии күрүө сирдэнэллэрэ, онтон атыттар үһүс кылааска түбэһэн, күрүө аҥаара ходуһаланаллара). ☉ До революции 1917 г. распределение покосов у якутов осуществлялось в зависимости от суммы уплаченного налога: якуты, состоящие в первом классе, получали наделы по полтора-два остожья сенокосной земли, входящие во второй класс — по одному остожью, все остальные якуты относились к третьему классу и получали наделы по половине остожья
Ити Арамаан оҕонньор бастыҥ кылаас өлбүгэлээх аатыран, бүтүн нэһилиэккэ собус-соҕотоҕун түөрт күрүө сирдээх. Күннүк Уурастыырап
Испирдиэн, олох солбонуппут киһитэ, үөрүүтүн быыһыгар эҥини бары эргитэн саныыр: «Эмиэ кыыс төрөөтө… Уол да буолбат ээ, биир кылаас сирэ эбиллиэх этэ. Соппуруон оҕонньортон биир эмэ сүөһүнү иитэн, ыраахтааҕы суолун бүөлэниэх этибит». Д. Токоосоп
Быыпсай кулуба улуу Хаандыны биир кылаас диэн ааттаан бэйэтэ апчарыйбыта. «ХС»
IV
аат. Түүтэҕинэн кэбиһиллибит бурдук эбэтэр бааһынаҕа обургу чөмөхтөрүнэн сытар соломо. ☉ Скирд хлеба (соломы) в снопах, омёт, стог
Хомуллубут киэҥ бааһына Буспут бурдугун ыытан, Соломотун кылааһынан Саһарчы көрөн сытар. И. Чаҕылҕан
Ити бурдугу үс хонуктааҕыта ийэм Ордьомооскулартан түүтэҕинэн тиэйэн аҕалбыта. Ол ыал кылаастаах бурдуктарын саҥа алдьаппыттар үһү. Р. Кулаковскай
русск. кладь ‘стог, скирд, скирда (хлебная)’

1. аат.
2. миф. Сэрии, охсуһуу-иирсээн, хаан тохтуутун таҥарата; сэрии, охсуһуу, хаан тохтуутун иччитэ (былыр сэриигэ киирээри туран Илбистэн эбэтэр Илбис кыыһыттан ойуунунан көрдөһүннэрэн кыргыс сэптэригэр илбис иҥэртэрэллэрэ). ☉ Бог войны, единственный бог, имеющий одну дочь (Илбис кыыһа) и одного сына (Оһол уола); дух кровопролития, войны, раздора (в древности, готовясь к войне или сражению, якуты просили шамана, чтобы он вселил в оружие илбис, для чего шаман обращался с призывом и мольбой к богу Илбису и его дочери Илбис кыыһа)
   «Өскөтүн мин аатым ааттанар да эбит буоллаҕына - өйбүттэн аатырыа суоҕа, кыа хаан олбохтоох кыргыс илбиһэ буолан аатырыаҕа», - диэн Александр Македонскай тыл эппитэ үһү. П. Ойуунускай
   Ким түһүлгэбит ортотугар хааннаах хойгуону бырахпытай, илбиһи ыҥырбытай, Аал луук маспыт соҕуруу төрдүгэр биитэ суох, хааннаах килиин сүгэтин батары охсубутай, симэһинин сүүрпүтэй, көтөхпүт чорооммутун дьалкыһыппытай? Суорун Омоллоон
3. Охсуһуу, кыргыһыы үлүскэнэ, кыргыһыынан ииригирии; өлөрсүүгэ-хааҥҥа баҕарыы, умсугуйуу. ☉ Неистовство, исступленная жестокость, зверство, кровожадность; страсть к убийству, войне
   Гитлер сидьиҥ, эн тыыҥҥын быһар Илбиһи тарта, Эн күҥҥүн көмөр Күүстэри түмнэ. Күннүк Уурастыырап
   Туолбат иҥсэ торҕон баайдар Тууһугура тэриллэн, Эмиэ хааҥҥа имэҥирэн Илбис тардан эрэллэр. И. Чаҕылҕан
   Илин сирбитигэр иҥээҥнээн, Иэдээннээх илбис эҥэрдэммит Өрдүнэн өрө өрөкүҥнээн, Өлүү дьөһүөлэ көтөллөммүт. С. Зверев
4. көсп. Өрө күүркэйии, көх-күүрээн, үлүскэн; курдаттыы тартарыы. ☉ Одержимость чем-л., страстное влечение к чему-л.
   Айаалга Айыы Сээн өлөр монологар мин кини «Кыһыл ойуунун» уонна Пушкин «Кынчаал» диэн хоһоонун илбиһин, имэҥин киллэрэ сатаабытым. Суорун Омоллоон
   Ырыа илбиһэ киирдэҕинэ - Биһи дьоллоох оҕолорбут, Кэлэн иһэн кэҕиннэҕинэ - Утуйар уубутун умнабыт. С. Данилов
   Айымньы илбиһэ күүдэпчилэннэ, хаҥас болкуон диэки үп-үрүҥҥэ сууланан толуукан көрүҥнээх, хотун-хаан, араҥаччылыыр аанньал курдук, туналыйан олорор... Н. Лугинов
   Айар илбис ыалдьыттыырын Аны бүгүн күүтүө суохпун. В. Гольдеров. Тэҥн. имэҥ
5. даҕ. суолт. Хаанымсах, хааҥҥа баҕалаах (кыргыс сэбин туһунан). ☉ Кровожадный (употр. как эпитет, характеризующий боевое холодное оружие)
   Хааннаах халыҥ куҥнаахха Хабырынан хаахтаабытынан түһэр Хатан илбис биилээҕи Кыһыл субай хааҥҥа Кыдьыгыран кыламмытынан түһэр Кыырыктаах кылаан илбис биилээҕи, Отут биэс биис ууһугар Оҥоро олордун диэннэр Кытай Бахсылааны оҕонньору Кыырыктаах үс уус төрдө буол диэннэр Олохтообуттара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
   ◊ Домноох илбис - тыл күүһүнэн, тыл иччитинэн алдьархайтан быыһыыр илбис. ☉ Вещие слова, отводящие беду от кого-л. своей таинственной силой, особой силой внушения
   Доом-эрэ-доом!!! Алдьархайдаах аан дайдыбар Ахтар айыым дьоно Ытыыр ынчыктыыр күнүгэр Ымыы чыычаах буолан Алдьархайтан аралдьытар Аччылаах аргыһым Дорҕоонноох тойугу туойан Домноох илбис буоллун! П. Ойуунускай. Тэҥн. хомуһун илбис. Дьалыһын илбис - бэйэтин күүстээх-уохтаах дьайыытынан угуйан, сөрөөн илдьэ бара турар илбис. ☉ Дух кровопролития, увлекающий силой своего магического действа
   Өһөгөйдөөх Өлүү Чөркөчүөх Өлүүтүн өрө көбүппүт Дьалыһын илбис, Далаҥ сайгыыр …… Улуу дойду Уоттаах уһуга диэн ол буолуохтаах. П. Ойуунускай. Идэмэрдээх илбис - иҥсэлээх, оботтоох, ымсыы илбис. ☉ Алчный, прожорливый дух кровопролития
   Тыһы хахай кыылым Тыыллар иэнин иҥиирин Тыыра баттаан ылан Иирэр илбис иҥиэрчэлэммит, Идэмэрдээх илбистэммит [муос саа]. П. Ойуунускай. Тэҥн. кытыан илбис, мэнэгэй илбис, соллоҥ илбис. Иирэр илбис - үүнэ-тэһиинэ суох кыырыктаах, наһаа суостаах илбис. ☉ Бесноватый, неистовый дух войны, кровопролития
   Уон оҕус тириитин тэлэн, иирэр илбис оҥостубуттар [урааҥхайдар]. Саха фольк. Икки атахтаах, иннинэн сирэйдээх Иирэр илбиһэ, хара кырыыһа, Солото-сокуона суох буолбат, Соро-муҥа суох сылдьыбат... П. Ойуунускай
   Иирэр илбис идэмэрдээх Иккис Гитлери ииттэриэхпит суоҕа! Күннүк Уурастыырап. Илбис иҥэрии итэҕ. - былыр кыргыһыыга барыахтарын иннинэ биир уолу эбэтэр оҕонньору үҥүүлэринэн үөлэн уонна тобулута ытыалаан сэптэрин хаанныыллара. Ол кэннэ ойууну кыырдаран үөһэттэн Илбис кыыһын түһэртэрэллэрэ. Өлөрбүт дьоннорун сүрэхтэрин-быардарын ылан ыһаарылыыллара. Сэриигэ баралларыгар хололоһон, соргу көтөхтөрөн диэн өрө ыстанан бараллара, батыйаларынан тиити охсоллоро. Киһиэхэ барытыгар илбиһи иҥэрбэт этилэр, эт-хаан, күүс-күдэх өттүнэн сиппит киһиэхэ эрэ илбиһи иҥэрэллэрэ. ☉ Древний обряд: перед межродовыми или межплеменными сражениями в лагере каждой из противоборствующих сторон убивали, проткнув копьем, одного соплеменника (обычно старика или слабейшего воина)
   Копье каждого воина обильно смачивалось кровью убитого, наделяя хозяина копья воина духом кровожадности. После этого камлал шаман, взывая к богине войны Илбис кыыһа о ниспослании мужества воинам и победе над врагами. Сердце и печень принесенного в жертву соплеменника жарили. Перед самой битвой, подняв копья вверх и подпрыгивая попеременно на обеих ногах, воины танцевали танец счастья и благополучия, стуча копьями по растущему дереву. Духом кровожадности наделяли только взрослого мужчину, обладающего достаточной силой, ловкостью, способного противоборствовать врагу. Утуйа сытар ыалдьыттарын кэрээнэ суох Кэрдэрин бопсубут буруйбар Аҕам миэхэ бэрт сотору Илбиһи иҥэртэриэх буолан саанар. И. Гоголев
   Илбиһи иҥэртэрдэххинэ аҕаҥ суолун солуоҥ, Аргыардаах дьыбар тыыннаныаҥ, Өлөр өлүүнү кытта хоонньоһон утуйуоҥ. И. Гоголев. Илбис кыыһа миф. - сэриини, охсуһууну, хаан тохтуутун үөскэтэр дьахтар таҥара (Илбис таҥара кыыһа); сэриини, охсуһууну, хаан тохтуутун үөскэтэр дьахтар иччи (сэриини, охсуһууну, хаан тохтуутун эрдэттэн билэн Илбис Кыыһа кыргыһыахтаах дьоҥҥо имэҥи, үлүһүйүүнү, охсуһууга-кыргыһыыга тулуйбат-тэһийбэт баҕарыыны үөскэтэр). ☉ Богиня войны; дух насильственной смерти (предвидя приближение войны или смертельной схватки, она сеет раздор, разжигает страсти). Кыргыс кыыһа кыланна, Илбис кыыһа иэнигийдэ, Хамсык уола хаһыырда, Аймалҕаннаах Алдьархайдаах сэрии буолла. Саха фольк. Былыр эр соҕотох Эллэй Боотур, Илбис кыыһа элбэхтик энэлийбит Хоро сириттэн бырах оноҕостуу, Сылайан кэлэн бу эбэ хотун Дьоллоох добун буорун булбута. И. Гоголев
   Ойууннара ортолуу кыыран иһэн: - Туох үлүгэрэй! Арыылаах эбэ хотун ортотунан Илбис кыыһа ыллаан киэҥ халлаан өрөһөтүнэн төттөрү-таары битийэн ааста. Эрилик Эристиин. Илбис ыҥырыы (тардыы) итэҕ. - илбис иҥэрии сороҕо: кыргыһыыга барыах иннинэ ойуун кыыран Илбис кыыһыттан ааттаһан охсуһууга хорсун, харса-хабыра суох буоларга уонна өлөрсүү, хааҥҥа баҕарыы имэҥин иҥэрэргэ көрдөһүүтэ. ☉ Часть древнего обряда илбис иҥэрии: взывание, мольба шамана к богине войны Илбис кыыһа о ниспослании мужества в борьбе с врагами и вселении в воинов страсти к битве и убийству
   Бүтэйдээххэ тиийбитэ, хаһыы-ыһыы диэн, ойуун кутуруута диэн, өлөн эрэр сылгы саҥата диэн туох да сүрдээх үһү. Саһан көрбүтэ: икки ойуун илбис ыҥыраллар эбит. Саха сэһ. II. Имэҥнээх илбис - хааҥҥа наһаа баҕарар, хааҥҥа наһаа күүстээхтик дьулуһар, тардыһар илбис. ☉ Дух войны, одержимый страстью к убийству, жаждущий крови
   Күнүм тахсыыта, күүстэрин киллэрэн, Күлүктээҕи сүтэрэр, барыҥныыры баратар Имэҥнээх илбистэ иҥэрэн кэбиһиҥ! П. Ойуунускай
   Соххор-доҕолоҥ кулут кырыыһын Солбонутар күнүгэр субай хаанынан Имэҥнээх илбискин хаахтатан хаһыытаар. П. Ойуунускай. Кудай илбис - биир кыргыһыыттан, биирдэ хаан тахсарыттан сөп буолбат илбис. ☉ Ненасытный, алчный дух кровопролития
   [Ала Дьаргыстай обургу] Тоҕус уон тоҕус Кудай илбис Кулаҕайынан кубулҕаттаммыт Аҕыс садарах моҕой Атара тимирин [өндөтөн, аартык аанын аста] Алахчын хотун олоро түстэ. П. Ойуунускай. Тэҥн. тоҥсук илбис. Күрсэр илбис - кими эмэ кытта өстөһөр-харсыһар илбис. ☉ Враждующий с кем-л. дух кровопролития
   Орто аан дойдум олоҕо Оһоллоох уйата долгуйар Хааннаах дапсыыр турдаҕына, Хаантан харбат, бөлүөхтэн бөппөт Күрсэр илбис сүлүһүннэммит, Күлэр эмэгэт күүстэммит Охсор обот уот болотунан Оонньуур болуо сүрэхтиэм дуо?! П. Ойуунускай. Кытыан илбис - саамай хаанымсах илбис; улахан охсуһууну-өлөрсүүнү, элбэх хааны сөбүлүүр илбис. ☉ Самый кровожадный дух войны; дух кровопролития с неутолимой жаждой крови
   Өстөөх-фашист үөрдэрэ …… Кытыан илбис кыттыгастаах, Кыа-хаан суунаҕалаах Кырыктаах кыргыһыы ыспыттарыгар …… Күн көкөттөрө Көмүскэлгэ турдулар. Саха нар. ыр. III. Тэҥн. идэмэрдээх илбис, мэнэгэй илбис, соллоҥ илбис. Мэнэгэй илбис - оботтоох, хааҥҥа наһаа баҕарар илбис. ☉ Прожорливый, кровожадный дух войны
   Бэргэһэ быатын саҕа Мэнэгэй илбистэр Мэнэрийэ күөччэхтэннилэр... П. Ойуунускай. Тэҥн. идэмэрдээх илбис, кытыан илбис, соллоҥ илбис. Охсор илбис - өлөрөр-өһөрөр илбис. ☉ Поражающий дух войны
   Ой кыылым уорҕатын чулуутунан Охсор илбис киристэммит, Торҕо-түрбэ бэйэлээх Томоонимээн дойду Тордохтоох туоһунан тордоммут [муос саа]. П. Ойуунускай. Соллоҥ илбис - топпот, наһаа оботтоох илбис. ☉ Чрезвычайно жадный, ненасытный дух кровопролития
   Соҕуруу сорсуннаахтарын Соллоҥ илбис мэнэгэйдэрэ Сотуун өлүү курдук Салбанан түһэн Сатыылаабыт эбит. П. Ойуунускай. Тэҥн. идэмэрдээх илбис, кытыан илбис, мэнэгэй илбис. Сүлүһүн илбис - 1) күүстээх дьайыытынан дьаат курдук сүһүрдэр илбис. ☉ Ядовитый, отравляющий ядом дух кровопролития
   Сүллэр этиҥ ньиргиэрдэммит, Сүлүһүн илбис дугуйдаммыт Сүҥ байҕал түгэхтэммит …… Орто дойду оҥоһуллубута үһү. П. Ойуунускай; 2) сытыытык дьайар имэҥнээх илбис. ☉ Сильно воздействующий на кого-л. дух страсти, одержимости
   Сүрэҕим баҕатын толору Сүлүһүн илбискэ иҥэрэн, Мин туойар дорҕоонноох тойугум Дуорайан тиийэннэр иҥниннэр. П. Тулааһынап. Тоҥсук илбис - атынтан атын кыргыһыыныохсуһууну, бииртэн биир хааны көрдүүр илбис. ☉ Дух кровопролития, жаждущий вновь и вновь свежей крови
   Кыырыктаах биилээхтэн Кылаанын кырыйан ылан, Тоҕус уон тоҕус Тоҥсук илбис туойбут Умсулҕаннаах уһуктаахтан Уһугун чээрэтин тоноон ылан Холбоон-илбээн, Хоптоон-дьиптээн, Хахай кыыл хайҕахтаах быарын Ханныгар хатарыллыбыт [Уһун сула турба батас]. П. Ойуунускай
   Аартык иччитин аҕыс халлаан аҕыс сүүс улуу ойууттарын тоҥсук илбис тойуктара иҥмит аҕыс хос килиэпсэ тимир куйахтара сииктэринэн аппас гынна, тус-туһунан арахсан түһэ сыстылар. Д. Апросимов. Тэҥн. кудай илбис. Хааннаах илбис - хаан тохтуутун, хааҥҥа баҕарыы иччитэ, илбиһэ (илбис диэни күүһүрдэр поэт. эпиитэт). ☉ Дух кровопролития, кровавый дух войны (хааннах выступает как синоним слова илбис, усиливающий его знач. поэт. эпитет)
   Хара хапсык хаҥыл дьайын, Хааннаах илбиһин иҥэрдэҕим буоллун. П. Ойуунускай
   Күн-түүн өлөрсүү сатата Өрө күүрэн өрөкүйэр, Хааннаах илбис иэнигийэн Хабыр кыргыһыы кытыастар! Күннүк Уурастыырап
   Кини - Хааннаах илбис кыыһа буолбатах, Мөҥүө модун Кыргыс эрэ кырдалынан Кынаттана кыырыгырбатах. А. Абаҕыыныскай. Ходьоҥ илбис - киһини сүгүн олорпот илбис; күүскэ баҕарыы, имэҥ илбиһэ. ☉ Страстный, беспокойный дух; дух, вселяющий в кого-л. страстное, чувственное влечение
   Үс саха төрдүн Үөскэтэргэ ыйыллыбыт, Түөрт саха төрдүн Төрөтөргө анаммыт Хороҥ айыылара холбоммут, Ходьоҥ илбис иҥиэрсийбит. П. Ойуунускай. Хомуһун илбис - аптаах тыл күүһүнэн дьиктини оҥорор күүстээх илбис. ☉ Дух, обладающий магической, чудодейственной силой слова
   Холоруктаах уот-буурҕа хоһоонноругар Коммуна олоҕун чугдаара туойаллара Хомуһун илбис буолан эппэр-хааммар иҥмитэ. П. Ойуунускай. Тэҥн. домноох илбис
   ср. тюрк. иблис 'черт, дьявол'