Якутские буквы:

Якутский → Русский

былаҕай

уст. несчастье, несчастный случай; неожиданная смерть; былаҕайга былдьатар буолаайаҕын фольк. не дай застигнуть нежданному несчастью.

алах-былах

местами, кое-где, изредка.

былах

1) бот. белая ива; 2) тальниковые и берёзовые ветви (заготовленные на корм скоту).

Якутский → Якутский

былаҕай

аат. Туох эмэ соһуччу иэдээн, алдьархай, куһаҕан буолуута; быстахха өлүү. Несчастье, несчастный случай; неожиданная смерть
Муҥ булсуспатын, Сор солбонуппатын, Алдьархай ааҥнаабатын, Былаҕай былааспатын! Өксөкүлээх Өлөксөй. Ньургун Боотур …… Туйаарыма Куо барахсаны, былаҕайтан быыһаан ылан …… Үрүмэччи маҥан аттаах Үрүҥ Уолаҥҥа туттарда. Болот Боотур
Былаҕай былдьаабакка …… Өлүү үтүрүйбэккэ, Алдьархай ааҥнаабакка, эҥинэ чуумпутук эриэккэс бэйэлээхтик Айыллан үөскээн олордохторо. П. Ядрихинскай
Былаҕайга былдьатта (былдьанна) — соһуччу, эмискэччи (хол., оһоллонон, дэҥнэнэн) өллө. Быть застигнутым неожиданной трагической смертью
Оҕонньор эрэйдээх сүөһүлэрин былаҕайга былдьатан, баҕар, түүнү быһа хараҕын симмэтэҕэ буолуо. Н. Заболоцкай
Кылабыыһаҕа күөгэйэр күнүгэр быстах суолга былаҕайга былдьаппыт эдэр киһини дириҥ ииҥҥэ түһэрэн эрэллэрэ. П. Аввакумов
«Былаҕайга былдьата сыстыҥ дии. Ганя уол түбэһэ кэлэн эйиэхэ күный буолла эбээт», — диэн аҕам аттыбар олорон кэпсээбитэ. Тулхадыйбат д.

алах-былах

сыһ. Онон-манан, онно-манна; хам-түм, хаа-дьаа. Местами, кое-где, изредка
Ол куһаҕан таҥастаах дьон быыһыгар алах-былах сукуна, шевиот торуойкалаах, чаһылаах, ачыкылаах дьон хаамсаллар, солко дьууппалаах хотуттар да бааллар. Эрилик Эристиин
Алах-былах былыттаах халлааҥҥа сулустар элэҥнэһэллэр. ФВС К
Алаас саҕатыгар Алах-былах сырдатан, Айан суолун Будулҕан хараҥаҕа Булларар буоларым. А. Софронов
Алах-былах өйдүүбүн. Ганя Федоров уонна ким эрэ баржа трюмун иһигэр киирэннэр, табаардаах дьааһыктары алдьатан эрэллэрэ. В. Ойуурускай
Кыыллаах арыы Кэтириинискэй харчылаах, Алах-былах алтаннаах, Көҥүл-бааччы көмүстээх, Быһа бааччы быйаҥнаах, Кэккэлэспит ыаллардаах. Саха нар. ыр. I

былах

аат. Сүөһү сииригэр анаан быһыллыбыт иирэ талах, хатыҥ намчы лабаата. Мелкие тальниковые и березовые ветки (заготовленные на корм скоту). [Оҕолор] күһүн ичигэс кэмҥэ сопхуостарыгар былах быһан биэртэрэ
Оту булан оттоомуна кыра дьон биир-икки сүөһүлэрин былаҕынан аһата сатыы олорон, сутатан эстэн хаалыылара бэрт маассабай буолбута. Эрилик Эристиин
Ыксал кэллэҕинэ, быстарыы тирээтэҕинэ, ону (дулҕаны) кыдыйан киллэрэн чаан алгыйдарга буһаран ыскытыахтара, былах быһыахтара. Н. Заболоцкай
Былах сохсо — кылыытын оннугар сайын быһыллан хатарыллыбыт былаҕынан иитиллибит сохсо. Западня, пасть на зайца, настороженная срезанной летом, сушеной березовой веткой
Бу киэһэ Силтэһиннээххэ улахан үөрүү буолла: аҕалара былах сохсолорун кэрийэн, икки бүтэй бүөрдээх куруҥ куобаҕын аҕалбыта. Күннүк Уурастыырап


Еще переводы:

быыһанаахтаа

быыһанаахтаа (Якутский → Якутский)

быыһан II диэнтэн атаах. Былаҕайга былдьанан Быралыйан сылдьаҥҥын, Быыһанаахтаан кэлбиккин Былааҕынан көрсөбүт, Былатыанныыр бырааппыт. Амма Аччыгыйа

быралгылаа

быралгылаа (Якутский → Якутский)

туохт. Мээнэ бырах бар, бырадьаагалаа. Бродяжничать
Былыргыттан баарга баппатах, Былаҕайга былдьаппатах, Быралгылаан бара сатыыр Быыра Баадьай бухатыыр Бу туруу бараан дойдуга Богдоллон ахан олорбута. К. Туйаарыскай

быалый

быалый (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Иит, улаатыннар, киһи оҥор, араҥаччылаа, көмүскээ. Воспитать; охранять, оберегать, покровительствовать
Хамсыктаах Былаҕай Хара тойон Миигин быалыйбыта. Д. Говоров
2. Анаа, дьаһай (дьылҕаны быһаарар айыы туһунан этэргэ). Предназначать, предопределять, предначертать (будущее, судьбу)
Аан дайды Хайатын иччитин Төрдө буоллун, Аркыыбаҕа анньан, Быалыйбыппыт баара. Д. Говоров

быртах

быртах (Якутский → Якутский)

  1. даҕ. Киринэн-дьайынан, куһаҕанынан сутуйар, буортулуур кыахтаах. Нечистый, грязный, поганый, скверный. Быртах быһыы. Быртах тыл
    Киһини итэҕэйбэт буолуу бу, дьиҥэр, киһи бэйэтин ис быртах өйө-санаата таһырдьа быгыалаан тахсыыта буолар. Р. Кулаковскай
    Хаарты аата хаарты — быртах оонньуу, уонна эн мэлдьи сүүйтэрэҕин. «ХС». Маҥнай тохтообут сирбит дьэ быртах сир, барыта уу уонна бадараан. Саллааттар с.
  2. аат суолт. Буортулуур, куһаҕаны оҥорор кыахтаах кир-дьай. Грязь, нечисть, погань
    Баайдар сидьиҥҥэ силбээн, быртахха былаан Чэлкэҕинэн тибиирэллэрэ, Уонна кинилэр үөстэрин тартаран, Абааһылыы алларастыы күлэллэрэ. С. Данилов
    Бүтүн аармыйа сэбин илдьэ иһэр эбиккин дии!!! Дьэ, оччоҕо биһиги ол-бу быртахтары кытары кэпсэтиэхпит. С. Никифоров
    [Ап Чарай:] Ап төлөрүйдэ! Эмиэ көҥүл куйаара көтүөм, Сир үрдүгэр эмиэ сидьиҥи, Куһаҕаны, быртаҕы ыһыам! И. Гоголев. таг
    тюрк. быртак, пыртак, монг. бурБЫРТАХ-БЫЛАҔАЙ аат. Киһи сиргэнэр сидьиҥ быһыыта; кирдээх-дьайдаах өлүү быһылаана. Мерзость, гадость, скверна
    Уопсастыба түүнүктээх дьуоҕаларыгар саас-үйэ тухары мунньуллубут кир-дьай, быртах-былаҕай көөнньөн-көймөстөн тахсыыта буоллаҕа фашист сидьиҥ майгыта-сигилитэ. Амма Аччыгыйа
    Бу биһиги дьон, күлүгэ көстүбэт ыраас күндүл маҥан халлаан олохтоох буолан баран, быртах-былаҕай бэйэлээҕи кытта охсуһуохпут дуо? ПЭК ОНЛЯ I
    Оннук быртах-былаҕай аһылыктаах, хара санаалаах, хара түөкүттэр, Чуопчаан ууһа ханнык аанньа дьон буолуоххутуй? ХИА КОВО
быыһаныы

быыһаныы (Якутский → Якутский)

быыһан II диэнтэн хай
аата. «Доҕоччуок, саллаакка тутууттан быыһаныы буолбут!» — диэн Бүөтүр Уйбааҥҥа үөгүлүүр. Амма Аччыгыйа
Быыһаныы бу күнүн килбиэнин Былаҕай былыта саппыта. Күннүк Уурастыырап
Бүгүн быыһаныы знамятын күөрэччи көтөхпүт кыһыл гвардеецтар этэрээттэрэ эн түөрт өттүгэр кэлэн тураллар. П. Филиппов. Тэҥн. быыһабыл

адьырыһыннар

адьырыһыннар (Якутский → Якутский)

туохт. Кими эмэ кытта этиһиннэр, хапсыһыннар. Побуждать кого-л. сильно поссориться, схватиться с кем-л.
Быһыйы кытта сырыһыннаран, Быстах былаҕайга ыллараҕын; Абааһы майгылааҕы кытта адьырыһыннаран, Араас алдьархайы арыйаҕын [арыгы туһунан]. Өксөкүлээх Өлөксөй

быстах

быстах (Якутский → Якутский)

  1. даҕ.
  2. Кылгас кэмнээх, түргэнник ааһар, тохтуур. Временный, преходящий, проходящий быстро. Быстах ардах. Быстах тыал. Быстах кэм. Быстах тымныы. Быстах тутуу. Быстах былаас
    Бу быстах тутуу элбэҕин! Олбуордар, ыскылааттар, хоспохтор хойууларын! Н. Лугинов
    Быстах кэмҥэ олоруум, Москва киһитэ дэнэбин. Баксаалга күүтүө доҕоруом, Ахтан, амньыраан тиийиэҕим. Баал Хабырыыс
  3. Аҕыйах ахсааннаах, кыра эбэтэр түбэспиччэ буолар, көстөр. Немногочисленный; случайный
    Боччумнаах булка сылдьан быстах куска-балыкка аралдьыйар сатаммат. Амма Аччыгыйа
    Наахаралар кыра быстах ийэ ууһугар улахан суостаах-суодаллаах, күүстээх-хааннаах дьон эбиттэр. Эрилик Эристиин
  4. аат суолт.
  5. Туох эмэ быһыллан, хайытыллан араарыллыбыт сороҕо. Отрезок, обломок, обрывок чего-л.
    Сатаан саҕаламмат, дьаарыстаммат саҥалар быстахтара иһиллэллэр: «Ооккоом»... «Бабушка»... «Мэнигилээмээр»... Амма Аччыгыйа
    Тутаҕы, быстаҕы тулуйан Тумнарга үөрэн эн, Үлэлээ өрүүтүн сэмэйдик, Үлэлээ үгүстүк; Үчүгэй, үйэлээх Үлэттэн төрүттээх. Күннүк Уурастыырап
  6. Туох эмэ туһата, суолтата суоҕа. Незначительная, ничтожная, несущественная часть чего-л.
    Быстаҕы саҥардаҕым, Туспаны туойдаҕым, Буоһата суоҕу Ботугураатаҕым буоллун! А. Софронов
    Быстах былаҕай — оһол, оһолго өлүү, соһуччу, эмискэччи өлүү. Несчастный случай; неожиданная смерть
    Быһыйы кытта сырыһыннаран Быстах былаҕайга ыллараҕын; Абааһыны кытта адьырыһыннаран, Араас алдьархайы арыйаҕын. Өксөкүлээх Өлөксөй
    Кини быстах былаҕайга былдьамматаҕа, улуу дьыала иһин охсуһа сылдьан, үчүгэй үчүгэй курдук геройдуу өлбүтэ. Ф. Софронов
    Быстах былаҕайтан быыһаммыт, Дьаҥ-дьаһах таарыйбатах, Тумуу-сөтөл тумнубут. Тоҕус улуус уолугар Холооннооҕун булбатах, Сэттэ улуус киһитигэр Тэҥнээҕин билбэтэх. С. Зверев. Быстах былдьат — алҕаска өл; буолуо суох куһаҕан быһыыга алҕас түбэс. Умереть, погибнуть случайно; случайно и неожиданно попасть в беду
    Кини быстах былдьатыам диэн сүрэҕэр ыттарбыт быһыылааҕа. «ХС»
    Быстах симиэрт көр быстах былаҕай. Ол эрээри тоҕо маннык оҕо курдук быстах симиэрт айаҕар киирэн биэриэй? П. Ойуунускай
    Абыраамаптаах туох да силиһэ-мутуга суох быстах симиэртэр эбит. Л. Попов. Быстах ыйаахтан — кылгас үйэлэн, эрдэ өл. Умереть преждевременно, рано
    Тыл иҥнэҕинэ, Аат хонноҕуна, Сэттээх-сэлээннээх буолуо: Быстах ыйаахтаныа, Суомах оҥоһууланыа, Өтөр үйэлэниэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
    Быстах былыт — кыра, кылгас кэмҥэ ардыыр былыт (хол., этиҥ былыта). Небольшая туча (напр., грозовая)
    Күн ойоҕолуу көрөн турдаҕына, быстах былыттан өҕүөмэр ардах түһэн ааһар эбээт. Амма Аччыгыйа
    Быстах былыт уһулу ойон тахсан, ханна түһүөн мунчаарбыт элиэлии, хочону эргийэ көттө. С. Федотов
    Кэлэн истэхпитинэ, быстах былыт ибиирэн, таҥаспытын илитэн, тоҥон бардыбыт. Н. Габышев
быралый

быралый (Якутский → Якутский)

туохт. Дойдугуттансиргиттэн, дьоҥҥуттан-сэргэҕиттэн тэй, араҕыс, атын сиргэ бар, сырыт. Оставить родину, бродяжничать, скитаться по разным местам
Былаҕайга былдьанан Быралыйан сылдьаҥҥын, Быыһанаахтаан кэлбиккин Былааҕынан көрсөбүт Былатыанныыр бырааппыт. Амма Аччыгыйа
[Оҕонньор] арай, икки оҕолооҕо, иитиэх, харайыах оннугар, ыраах быралыйан сылдьаллар. Н. Габышев
Оҕонньор өлүөҕүттэн Отой биллибэккин, Ууга тааһы бырахпыттыы Уонча сыл быралыйдыҥ. В. Гольдеров. Тэҥн. бырадьаагалаа

быһымахтык

быһымахтык (Якутский → Якутский)

сыһ. Олус түргэнник, онон сэрэҕэ суохтук. Очень быстро (потому неосторожно)
Быыра курдук быыппастыгас Быста-быста салҕанар, Былаҕайга былдьаппакка Быһымахтык сырыы сылдьар. С. Данилов
[Алыһар] Былыыкка тиийэн саалынна, Быһымахтык охсуоланна, Былыр билэр күөгүтүгэр Былдьата сыһан баран, Быһыыта, син быыһанна. П. Тобуруокап
Биһигини олус быһымахтык барымаҥ диэн табаарыс Игнатьева сэрэтэр. Н. Островскай (тылб.)

эрэй-муҥ

эрэй-муҥ (Якутский → Якутский)

аат. Ыар олоххо эрэйдэнии, араас кыһалҕаны көрсүү. Мучения, жизненные невзгоды, несчастье, горе, беда
Саха хаһан олорбутай Чэпчэки олоҕу? Эҥээринэн тэлбитэ Эрэйимуҥу. М. Ефимов
Ытык кырдьаҕас дэнэр сааһыгар тиийиэр диэри төһөлөөх эрэ элбэх эрэйи-муҥу, кыһалҕаны, ол да курдук олоҕун умнуллубат кэрэ кэмнэрин көрсүбүтэ буолуой. С. Маисов
Унньуктаах уһун айаҥҥа эрэйи-муҥу эҥээрдэнэн төннүбүккүн, доҕоргун былаҕайга былдьаппыккын санатан, эрэннэрбит баайын төлөттөрөн, уон ыанар ынахтанан, сылгы үөрдэнэн бу дайдыны буллаххына, олоххо аналыҥ ол буолуо этэ. Н. Борисов