көр сомуоһуна
Учаастак хонтуоратын утарыта — уһун собуоһуна уонна икки ампаар. Н. Якутскай
Уҥа улахан собуоһуна баара көтүллүбүт. «ХС»
Аппын сиэтэн собуоһунабар барабын. И. Никифоров

туохт.
1. Оргууй, сэниэтэ суохтук кистээ (сылгы туһунан). ☉ Ржать тихонько (о лошади)
Үп ампаарын кэннигэр силлиһэ оҥоһуллубут сомуоһуна диэки ат иҥэрсийэр саҥата иһиллибитэ. Күннүк Уурастыырап
Киһи таһырдьа тахсыбыта, аччыктаабыт ат иҥэрсийэ тоһуйда. Н. Заболоцкай
Ийэ биэлэр оҕолорун таптаан иҥэрсийэллэр. М. Доҕордуурап
Ат иччитин көрөн баран иҥэрсийбитэ. И. Федосеев
2. көсп., кэпс. Оргууй саҥа таһааран күл. ☉ Смеяться весьма удовлетворенно или тихонько в голос
Сиидэрэп бэрт эйэҕэстик күлэн иҥэрсийэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Элбэх балыгы ылан, үөрбүппүт: Аким Акимович, астыммыт быһыынан иҥэрсийэн кэбиһэ-кэбиһэ, уурбут-туппут курдук саҥартыыра, ытыһынан иэдэһин имэринэрэ. Н. Габышев

I
аат. Титириги эбэтэр талаҕы үс сиэрдийэҕэ туруору хатыйан тутуллубут бүтэй. ☉ Забор из прутьев, вертикально укреплённых переплётом между тремя горизонтальными жердями, частокол
Титириги хатыйан, чыыска сомуоһуналары, сарайдары, хаһаалары тутуталаан дьырылатан-дыргытан кэбис. Күннүк Уурастыырап
[Оҕурсуга уу куталлар]. Ася чыыска уҥуор кэлэн эттэ: «Кеша, уубут тиийбэтэ». Н. Габышев
Анньыллыбыт тоһоҕолорго саҥа быһыллыбыт талаҕынан хатыйа күрүө (чыыска) оҥоһуллар. МНА ФГ
II
аат., истор. Сэбиэскэй кэмҥэ хомуньуус баартыйа кэккэтиттэн ханнык эмэ өттүнэн сөп түбэспэт, холооннооҕо суох диэбит киһилэрин туоратар, баартыйаттан таһаарар бэлиитикэ. ☉ Политика устранения из рядов коммунистической партии лиц, по каким-л. критериям признанных недостойными, чистка (советского аппарата)
[Новгородов] баартыйа чыыскатын туох да сэмэтэ суох ааһар. Д. Софронов
Быйыл, кулун тутар ыйга, чыыска барбытыгар алта киһини устан кэбиспиттэрэ. Г. Попов
Кинини хаайбыт буруйдаахтары, ким да буоллаллар, суукка уонна чыыскаҕа түбэһиннэриэххэ. ЛТК
русск. чистка

аат.
1. Туох эмэ быыһа, арыта. ☉ Незаполненная, открытая часть чего-л.
Килиэккэлэр ардайдарынан ньирэйдэр ыйытардыы чоҕул-игил көрөллөр уонна кэбинэн энньэрэҥнэһэллэр. А. Федоров. Түүн түспүт хаһыҥ, мас тротуар ардайдарыгар ирбэккэ, кырыара кылбачыйан сытара. В. Гаврильева
△ Ситэ охсуллубакка, хорутуллубакка хаалбыт сир. ☉ До конца не скошенное или не вспаханное место
Сатаатар, от күрүөтэ тутуҥ, эбэтэр тыраахтар ардайын охсуҥ. «ХС»
Биир, былырыыҥҥы ардай быһыылаах, үрдүк соҕус сир кэлбитигэр, суха дириҥник ылла. Суорун Омоллоон
ср. др.-тюрк. ара ‘межа’
2. Аппа, хапчаан. ☉ Овраг, ущелье. Ол кэннитэн убаҕас мастаах тыа ардайыттан улахан бэриэтчит табаны мииммит киһи тахсан кэллэ. ДСН Т
◊ Ардай аһыы — сиэмэх, адьырҕа кыыл сытыы тииһэ. ☉ Острые клыки хищного зверя
Алаа Моҕус хамсаабат буолбут. [Бөрө] дьэ иҥиир тараһатын ардай аһыытынан тоҕо тардан кээһэр. Саха фольк. Күтүр улахан күөрт бөрө, чохчойо түһээт, төбөтүн үөһэ ньолотон, ардай аһыытын ырдьатан улуйда. В. Протодьяконов. Сомуоһуна аҥаар муннугар от өрөһөлөнө сытарыттан, ардай аһыыларын ардьаппытынан, эһэ тахсан кэлбит. И. Бочкарев. Ардай аһыылаахтар (анаҕастаахтар) — сиэмэх, адьырҕа кыыллар. ☉ Хищные звери
Маннык хараҥаҕа ардай аһыылаахтар, дэгиэ тыҥырахтаахтар кэлэр-барар тиҥсирийэр кэмнэрэ. Н. Якутскай
Ардай аһыылаахтар, бадаҕа, Ас тахсыаҕын таайдахтара. С. Данилов
Дьэ ити кэмҥэ [тымныы, аас-туор күннэргэ] ардай анаҕастаахтар үөр табаны булбуттара. Р. Кулаковскай

аат. Үксүгэр убаҕаһы кутарга, таһарга аналлаах, таһынан хас да иилээх, кыл тутаахтаах, хаппаҕа суох улахан туос иһит (солуур быһаҕаһа кээмэйдээх). ☉ Большой берестяной сосуд без крышки, с ободочками и рукояткой из сплетённых конских волос, вместимостью в полведра для хранения или переноски жидкости, берестяное ведро
Онтуолук күөлүттэн күҥҥэ биирдии ыаҕас балыгы балыктаан иитиллэн олорор. Саха ост. I
Улахан ыаҕаска суоратынан ымдаан оҥорторон, биэ баайыллан турар түннүгүн анныгар туруортардылар. Н. Якутскай
Дьаана икки саҥа туос ыаҕаска биэ үүтүн тутан ыадалытан, балаҕаҥҥа киирэн хаҥас ороҥҥо уурда. В. Протодьяконов
♦ Баһа ыаҕастаах уу курдук <дьалкыҥнас> көр бас II
Миитэрэй туран маһын кэрдэн көрөөрү гыммыта, баһа ыаҕастаах уу курдук дьалкыҥнас. Амма Аччыгыйа
Баһа ыаҕастаах уу курдук буолбут, бэлэһэ хам хатан хаалбыт. Н. Якутскай
Билигин баһым бүтүннүүтэ ыаҕастаах уу курдук дьалкыҥнас буолла. Болот Боотур. Икки ардыларыгар ыаҕастаах уу дьалкыйбат (дьалкыйбатынан) — икки ардыларынан (ардыларыгар) уу тохтубат (тэстибэт) диэн курдук (көр икки I). Кинилэр оҕо эрдэхтэриттэн икки ардыларыгар ыаҕастаах уу дьалкыйбат доҕордуу этилэр. Төбөтө ыаҕастаах уу курдук дьалкыҥнас — баһа ыаҕастаах уу курдук дьалкыҥнас диэн курдук (көр бас II). Уол тураары гыммыта, төбөтө ыаҕастаах уу курдук дьалкыҥнас. Ыаҕастаах уунан кутта — дохсуннук, курулаччы, тохтоло суох күүскэ түстэ (ардаҕы, самыыры этэргэ). ☉ Лить как из ведра (о проливном дожде)
Симоннаах Үүйэ ыаҕастаах уунан кута турар дохсун ардаҕы ортотунан …… хаамсан истилэр. Л. Попов
Этиҥнээх ардах, миигин эккирэппит курдук саба сүүрэн тахсан, ыаҕастаах уунан кутар курдук түстэ. Т. Сметанин
Ыаҕастаах уунан курулаччы кутар ардахтан сонно атахпытыттан баспытыгар диэри уула сытыйдыбыт. С. Маисов
◊ Кыллаах ыаҕас эргэр. — сиэлинэн киэргэтэ тигиилээх, биэ үүтүн кутар ыаҕас. ☉ Берестяное ведро с орнаментом из конского волоса (для хранения кобыльего молока)
Арыт кыллаах ыаҕаска түһүлгэҕэ кымыс киллэрэн, удьаанан чорооннорго кутан түҥэтэллэрэ үһү. НБФ-МУу СОБ. Саар ыаҕас эргэр. — саамай улахан ыаҕас (хол., арыы хаһаанар). ☉ Самое большое берестяное ведро (напр., для хранения сливочного масла)
Биир ынахпытын уотан, үс саар ыаҕаска көйөргөнү мунньан, …… эрим малааһын оҥорор. Н. Неустроев
Доромоон хас да түүтэх бурдугу киллэрэн, биир улахан саар ыаҕаска бурдук астыы олордо. Күндэ
Сиэдэрэй ойуулаах-оһуордаах сири иһиттэр, саар ыаҕастар, кэриэн айахтар мунньуллубуттара үчүгэйиэн! Күннүк Уурастыырап
Сүөгэй ыаҕас көр сүөгэй. Ампаартан сүөгэй ыаҕаһын булан киллэрдэ. Сылгы ыаҕаһа — кыллаах ыаҕас диэн курдук. Сылгы ыаҕаһын быата хаптаҕай, эриэн, сиэдэрэй буолар. ГПП ТО
Ыаҕас күлүүс көр күлүүс. Күкүр Уус ыаҕас күлүүһү аалааала ыллыыр. Суорун Омоллоон
Сомуоһуна аана ыт баһын саҕа ыаҕас күлүүһүнэн хатаммыт эбит. Күннүк Уурастыырап
Аан боробуойугар иилиллибит ыаҕас күлүүһү мускуйан кычыгыраппытыгар, боробуой сотору тосту барда. Р. Баҕатаайыскай. Ыаҕас ытарҕа көр ытарҕа. Эбэлэрэ ыаҕас ытарҕатын кэттэ
ср. эвенк. эгас, ээгас ‘берестяная коробка с четырехугольным широким дном и узким донышком’