соотносительность ; соотношение; кэриҥнэр хабааннаһыылара соотносительность величин; күүстэр хабааннаһыылара соотношение сил .

прил. чыыһыла, чыыһыланан; числовое соотношение чыыһыланан сыһыан.

аат.
1. Үп киириитин-тахсыытын тэҥнээн көрөр түмүк. ☉ Сравнительный финансовый итог прихода и расхода, баланс
Аналлаах хамыыһыйа тэриллэн сорох эргэрбит тээбириннэри, таҥаһы-сабы балаансаттан уһулунна. «Кыым»
Балаанса дьыалата Баһыгар буспатах Чиэскитик толорон Чиэктэри бутуйар Бэчээтэп бухгалтер Биэбэйдээх эбиппит. В. Чиряев
2. Биир көрүҥнээх үлэ көрдөрүүтүн хабааннаһыыта (хол., эргиэн балаансата). ☉ Соотношение взаимно связанных показателей какой-л. деятельности (напр., торговый баланс)
Саха сирин сүөһүтүн аһылыгын уопсай балаансатыттан дороххой аһылык үстэн иккитинээҕэр ордук буолар. «Кыым»

аат.
1. Ханнык эмэ көстүүлэр халбаҥнаабат сыһыаннарын, биллэр буолар куолуларын көрдөрөр балаһыанньа. ☉ Правило (положение, выражающее определенную закономерность, постоянное соотношение каких-л. явлений)
«Толкуйдуоҕум, уопуттары ааҕыам, быраабыланы үөрэтиэм», — диэтэ Ганя. М. Доҕордуурап
Эрчиллиилэри толорор кэмнэригэр учуутал кэрийэ сылдьан сүбэлээн, сыыһаларын ыйан биэрэрэ, быраабыланы саната сылдьара ордук. АНВ СТУ
Аан дойду норуоттарын тылларын түөрт гыммыттан үстэригэр сурук уонна таба суруйуу быраабылата диэн суох. ДьДьДь
2. Туохха эмэ салалта буолар балаһыанньа, ыйыы. ☉ Правило (положение, установка, принцип, служащие руководством к чему-л.)
[Ынахтары] быраабыланы тутуһан аһатыы улахан суолтаны ылла. М. Доҕордуурап
Кумааҕы үрүт өттүгэр «Ленинградтааҕы сэбиэскэй эргиэн институтугар ылыы быраабылата» диэн бөдөҥ бэчээтинэй суруктааҕа. Софр. Данилов
3. Ким эмэ майгы-сигили, тутта сылдьыы, өй-санаа өттүнэн ылыммыт нуормата, үөрүйэҕэ. ☉ Правило (норма поведения, принятая кем-л., образ мыслей, действий, обыкновение, привычка)
Эписиэр кими да, хаһан да итэҕэйбэт бэйэтин фашистыы быраабылатын толору тутуһара. Суорун Омоллоон
[Кэргэнниилэргэ] өр кэмҥэ чиҥ быраабыла быһыытынан олоххо наадалаах үгэстэр үөскээн хаалбыттар. Н. Лугинов

1. тэҥнэс диэнтэн хай. аата. [Балыксыт оҕонньор:] Бу биһиги, дьон кырата-кыаммата, …… тэҥнэһии кэлбитин, олох уларыйбытын тугунан билиэхпитий? П. Ойуунускай
   Бу күнү [кулун тутар сүүрбэ биир күнүн] күн сааскы тэҥнэһиитэ диэн ааттыыллар. МНА ФГ
2. матем. Икки кэриҥ суолталарынан тэбис-тэҥ буолуулара. ☉ Соотношение между величинами, показывающее, что одна величина равна другой, равенство
   Икки сыһыан тэҥнэһиитэ пропорция диэн ааттанар. АТП ОАаММӨС
   Тэҥнэбили оҥоруу диэн биллибэт чыыһыла тэҥнэбили сөптөөх тэҥнэһиигэ кубулутар суолталарын барытын булуу. БАН А
   Буукубанан бэлиэтэммит биллибэт чыыһылалаах тэҥнэһии тэҥнэбил диэн ааттанар. БАН А
3. спорт. Күрэхтэһии түмүгүнэн, кыайыылаах сатаан быһаарыллыбакка, тэҥ тэҥҥэ буолан тахсыы. ☉ Исход игры, при котором не выигрывает ни одна сторона, ничья
   Иккиэммит соруга судургу этэ. Кини сүүйүүгэ, мин — тэҥнэһиигэ оонньооһун. НСС ОоО
   Тэҥнэстибит. Ити эрээри миэхэ кыайыыга тэҥнээх тэҥнэһии. СМН ТС
   Өскөтүн партнёрдартан хайалара да утарылаһааччытын хоруолугар кыайан маат биэрбэтэҕинэ, партияҕа тэҥнэһии буолар. ПВН СБК

аат.
1. Истэр уорган билэр тыаһа, саҥа. ☉ То, что воспринимается органом слуха, звук
Бииктэр санаатыгар, лыҥкынас дорҕооннор, кыҥкынас кылыһахтар чыычаах буолан көтөр, сибэкки буолан иһиллэр курдуктар. Л. Попов
Манна мин истэ таалабын Модун, эйэҕэс дорҕоону, Өлүөнэм, эн сүүс ырыаҕын Уонна Алампа хоһоонун. С. Данилов
Хормуоска оонньуур Дорҕооно үрдээн-намтаан, дьүрүһүйэн, наскыйан, дьиэ иһин чуумпутун үрэйэр. М. Доҕордуурап
2. көсп., кэпс. Туох эмэ кимтэн-туохтан эмэ суола-ииһэ, түмүгэ тарҕанан биллиитэ, иһиллиитэ. ☉ Отражение чего-л.; обнаруживаемые следы чего-л.; отзвуки, отголоски
Ааспыт сэрии дорҕооно сүтэ илик кэмэ этэ. Чурумчукулар тустарынан Дорҕоон сурах тарҕаммыт. Эллэй
Дьоҥҥо кэпсээйэҕин, дорҕоону оҥороойоҕун. П. Тобуруокап
3. тыл үөр. Киһи саҥатын өйдөнөр саамай кыра кэрчигэ. ☉ Членораздельный элемент произносимой речи, звук
Дорҕооннору сурукка буукубаларынан бэлиэтиибит. ПНЕ СТ
◊ Айах аһаҕас дорҕооно тыл үөр. - уос кыттыгаһа суох айаҕынан эрэ этиллэр аһаҕас дорҕоон (хол., а, э, и). ☉ Ротовой (нелабиализованный) гласный звук (напр., а, э, и)
Уос аһаҕас дорҕооно у кэнниттэн айах аһаҕас дорҕооно а кэлэр. ПНЕ СТ
Биһиги матырыйаалларбытыгар мантан ураты уос уонна айах аһаҕас дорҕооннорун аралдьыһыылара эмиэ бааллар. ВМС СДО. Аһаҕас дорҕоон тыл үөр. - тыҥаттан тахсар салгын айах иһигэр ханнык да мэһэйдэри көрсүбэккэ ааһарыттан үөскүүр дорҕоон (хол., а, о, у). ☉ Гласный звук (напр., а, о, у)
Аһаҕас дорҕооннор бары куоластаах буолаллар. ПНЕ СТ
Аһаҕас дорҕооннор уос кыттарынан эбэтэр кыттыбатынан икки аҥы арахсыылара түүр тылларыгар барыларыгар баар. ВМС СДО. Аһаҕас дорҕоон дьүөрэлэһиитэ тыл үөр. - тыл сүһүөхтэрин аһаҕас дорҕоонноро инники сүһүөх аһаҕас дорҕоонугар сөп түбэһэн наарданан туруулара. ☉ Гармония гласных, сингармонизм
Аһаҕас дорҕоон дьүөрэлэһэр сокуона Саха төрүт тылларыгар уонна сахалыы суруллар киирии тылларга кэһиллибэт. ПНЕ СТ. Аһаҕас дорҕооннор силлиһиилэрэ тыл үөр. - уһатыылаах аһаҕас дорҕооннор эбэтэр дифтонунан бүтэр туохтуур олоҕор аһаҕас дорҕоонунан саҕаланар сыһыарыы эбиллэригэр аһаҕас дорҕооннор холбоһон биир дорҕооҥҥо кубулуйуулара. ☉ Слияние гласных при аффиксации
Саха тылыгар аһаҕас дорҕооннор силлиһиилэрэ элбэхтик көстөр. Бүтэй дорҕоон көр бүтэй II. Бүтэй дорҕооннор бары тыастаах буолаллар. ПНЕ СТ. Бүтэй дорҕооннор аралдьыһыылара тыл үөр. - тыл бүтэй дорҕооно тыл историческай уларыйыытын түмүгэр атын бүтэй дорҕооҥҥо кубулуйуута. ☉ Соответствие согласных (особое соотношение согласных звуков, обусловленное действовавшими и действующими в языке фонетическими закономерностями)
Говордарга бэлиэтэнэр бүтэй дорҕооннор араас аралдьыһыылара сороҕор саха тылын бу ураты дьылҕатыттан тоҥустуу-маньчжурдуу уонна монголлуу тыллар сабыдыалларыттан төрүттээхтэр. ВМС СДО. Быыһылыыр бүтэй дорҕоон тыл үөр. - саҥа уорганнара ыксар быыстарынан салгын сыыйыллан тахсарыттан үөскүүр бүтэй дорҕоон (хол., х). ☉ Щелевой согласный звук (напр., х)
Түүр тылыгар тарҕаммыт төлөрүйэр тылчаан бүтэй дорҕооно к саха тылыгар уларыйан быыһылыыр бүтэй дорҕоону х-ны биэрбит. ВМС СДО. Пааралаһар бүтэй дорҕоон тыл үөр. - куолас кыттыгастааҕынан эбэтэр кыттыгаһа суоҕунан араастаһар бүтэй дорҕооннор (хол., б - п, г- к). ☉ Парные согласные (звуки, противопоставляемые по признаку глухости - звонкости, напр., б - п, г- к)
Тыл пуормата уларыйыытыгар пааралаһар бүтэй дорҕооннор солбуйсаллар. ПНЕ СТ. Уос аһаҕас дорҕоон тыл үөр. - уос кыттыытынан этиллэр аһаҕас дорҕоон (хол., о). ☉ Губной гласный звук (напр., о)
Сахалыы тыл наар айах аһаҕас эбэтэр уос аһаҕас дорҕооннортон турар. ПНЕ СТ
Төрүт тылларга эмиэ уос аһаҕаһа дорҕоно дьүөрэлэһэн дифтонг оннугар уһатыылаах о кэлэрэ баар буолар. ВМС СДО. Уос бүтэй дорҕоон тыл үөр. - аллараа уоһу үөһээ уоска (эбэтэр үөһээ тиистэргэ) сыһыаран биитэр даҕайан эттэххэ үөскүүр бүтэй дорҕоон (хол., б). ☉ Губной согласный звук (напр., б)
Б- төлөрүйэр уос бүтэй дорҕооно. ДНД СБТФ. Хоһулаһар бүтэй дорҕоон тыл үөр. - хат этиллэр бүтэй дорҕоон (сурукка икки буукубанан бэлиэтэнэр, хол., нн). ☉ Удвоенный согласный (звук, образованный посредством удвоения двух одинаковых фонем; в якутской графике обозначается двумя буквами, напр., нн)
Ньиргиэрэ суох бүтэй дорҕооннор - бары хоһулаһар бүтэй дорҕооннор. ПНЕ СТ