прил. 1. (сосредоточенный) болҕомтолоох; 2. (любезный, чуткий) кыһаныгас, аламаҕай.

трудиться, работать (долго, сосредоточенно).

1. прич. от собрать; 2. прил. (сосредоточенный) күүһүн түмүммүт; түмүллүбүт; 3. прил. (о фигуре) дьып-дьап курдук.

прил. 1. (вдумчивый, основательный) дьоһуннаах, дьиппиэ; серьёзный человек дьоһуннаах киһи; обратить серьёзное внимание дьоһуннаах болҕомтону уур; серьёзное отношение к работе үлэҕэ дьоһуннаах сыһыан; 2. (значительный по содержанию) дьоһуннаах, солуулаах; серьёзный разговор дьоһуннаах кэпсэтии; 3. (настоящий) дьиҥнээх, кырдьык; серьёзное чувство дьиҥнээх санаа; 4. (заслуживающий особого внимания) дьоһуннаах, улахан, кутталлаах; серьёзный вопрос улахан боппуруос; серьёзная болезнь улахан ыарыы; серьёзная операция улахан операция; серьёзное положение кутталлаах балаһыанньа; 5.' (сосредоточенный, озабоченный) дьоһуннаммыт, дьиппиэрбит, боччумнаах; серьёзный вид дьоһуннаммыт дьүһүннээх; серьёзный тон боччумнаах тон.

страд. от түм = 1) быть завязанным узлом (напр. о верёвке); 2) перен. быть собранным, сосредоточенным, собираться, сосредоточиваться; 3) перен. подводиться, быть подведённым—об итогах чего-л.

даҕ.
1. Киһи аралдьыйар курдук үгүһэ, мунааҕа суох; чуолкай, чопчу. ☉ Немногочисленный, неосложненный многообразием; четкий, определенный
Ханныгын да иннигэр биир суол үлэ боччумнаах. Д. Таас
[Чаҕылҕан] хоһоонноро ордук тэттик тупсаҕай формалаах, дьэҥкэ тыллаах-өстөөх, чопчу, боччумнаах санаалаах буолбуттара. Софр. Данилов
[Төлөпүөнүнэн] биир туруупкаҕа күлэҕин, атыҥҥа ордоотуугун. Сорох кэпсэтии боччумнаах, чаҕылхай быһаччы дьаһалы эрэйэр. Н. Лугинов
2. Киһи санаата тохтуур курдук томоонноох; сыаналаах, улахан. ☉ Заслуживающий внимания, стоящий, значительный (по ценности, величине, силе и т. п.). Боччумнаах туһа. Боччумнаах күүс. Боччумнаах айымньы
□ Хол холоонноох, буут боччумнаах (өс хоһ.)
Боччумнаах булка сылдьан быстах кускабалыкка аралдьыйар сатаммат. Амма Аччыгыйа
[Даша:] Холбоһорум кэллэҕинэ, боччумнаах таҥаһым суох. М. Доҕордуурап
Өрөспүүбүлүкэ алмааһа, кыһыл көмүһэ, хорҕолдьуна, сүлүүдэтэ, түүлээҕэ Ийэ дойдубут чэчирии сайдыытыгар ананар боччумнаах кылаат буолар. ФММ ДьКС
Социалистическай революция историятыгар биир боччумнаах миэстэни ылар ол улуу трагедияны ааптар көмүс бириискэтигэр мас тиэйэ сылдьар Кууһума хараҕынан, кини тус бэйэтин сэмэй кыттыытынан көрдөрөр. Эрчимэн
△ Улахан ис хоһоонноох, дьоһуннаах. ☉ Значительный по содержанию, важности; серьезный. Боччумнаах кэпсэтии. Боччумнаах мөккүөр. Боччумнаах санаа. Боччумнаах уларыйыылар
□ Маҥнай наукаҕа тугу эмэ оҥорбут, туох эмэ боччумнаах боппуруоһунан дьарыктаммыт киһи диирим. И. Федосеев
Хабырылла, хаҥас хараҕын быһа симэн баран, боччумнаах хоруй эрэйбит киһи быһыытынан кэтэһэн чололлон турда. Амма Аччыгыйа
Бастаанньа ордук боччумнаах, суостаах көрүҥнэммитэ. НМВ ССРСИ
Кинээстэр, атыыһыттар итиэннэ хаһаах тойотторун боччумнаах кэпсэтиилэрэ Улахан Өлүөрэ кытыытыгар буолара, манна дьаһаах хомуйаллара. С. Курилов (тылб.)
△ Улахан чиэстээх, дьоһуннаах. ☉ Значительный по достоинству, важный (о какой-л. персоне)
Улахан нуучча дьиэтигэр кэлээччилэри көрдөххө — бэрт боччумнаах ыҥырыылаахтар, улахан баай дьон. В. Чиряев
Үлэ кэнниттэн эн эр дьон арыый боччумнаах, сүһүөхтэригэр турар өттүлэриттэн кими эмэ дьиэлэригэр таба тутан көрсөрүҥ саарбах. «ХС»
3. Мээнэ быһыыламмат курдук оттомноох, дьоһуннаах. ☉ Сосредоточенный, организованный, серьезный
Дьэ, хата, бэрт боччумнаах, үтүө киһи этэн турар! Амма Аччыгыйа
Боччумнаах учуонай хаһыат ыстатыйатын ыараҥнаппакка эрэ бэйдиэ итэҕэйиэ суохтаах. Г. Угаров
Ол быыһыгар биир эмэ ордук быһаарыылаах, боччумнаах отчут хайаан да Ленини ахтан аһарыа. Амма Аччыгыйа
△ Киһи оттомнооҕун эбэтэр тугу эмэ оттомноон, дьоһуннаан оҥорорун туоһулуур. ☉ Выражающий сосредоточенность, серьезность (о взгляде, голосе и т. д.). Боччумнаах быһыы
□ Кини, убаҕас гынан баран тэнигир хаастаах кылгас сүүһэ түрдэстэн, тоҕо эрэ боччумнаах көрүҥнэннэ. Г. Колесов. [Тогойкин] иһирдьэ өҥөйөн туран боччумнаах сөҥ куолаһынан ыҥырда: «Табаарыс Сенькина!» Амма Аччыгыйа

туохт.
1. Үөһэттэн улам аллара түһэн ис, дириҥ буол. ☉ Углубляться, стать глубоким, глубже
От сүлбэлэр кэҥээн, дириҥээн көҥүл буолан күүгүнээн Талба өрүскэ түһэллэр. Амма Аччыгыйа
Уута дириҥээн, Витя түөһүн тылыгар тиийтэлээтэ. Н. Заболоцкай
Хаспахтаабытын кэннэ хороон сырыынньа дириҥээтэ, онтон туох эрэ кытаанахха тиийдэ. Т. Сметанин
2. Харах ылбат гына ыраат, кэҥээ (халлаан туһунан). ☉ Становиться обширным, безграничным, не иметь видимого предела (обычно о небе)
Кини үрдүнэн ыраас киэһээҥҥи халлаан көҕөрөн дириҥээн көстүбүтэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Оо, улуутуйар Улуу Куосумас! Төһө даҕаны Үгүрэлии-үгүрэлии үрдээ, Тимирэ-дьиппиэрэ дириҥээ, Тэнийэ-тиириллэ кэтирээ. П. Тулааһынап
3. Уруккутунааҕар иһирдьэ киирбит курдук көрүҥнэн, ордук биллэн көһун (хол., сирэй мырчыстаҕаһа). ☉ Становиться глубже, четче, прочерчиваться (о морщинах)
Лебедева суумкатыттан кыракый сиэркилэтин ылан көрүннэ уонна арбысарбы буолбутун, сүүһүгэр баар урукку сурааһын дириҥээбитин биллэ. С. Дадаскинов
Кырдьан мэрбэстэн эрэр сирэйигэр киэбирии, суодуйуу оннугар, сүүһүн мырчыстаҕастарыгар хара сурааһыннар дириҥээн хаалбыттар. М. Доҕордуурап
Кини кута-сүрэ тостон, сүүһүгэр түспүт сурааһыннар дириҥии тардыллан, биллэ соҕус пуудараламмыт иэдэһин имэринэ …… олордоҕуна, Арамаан Баһылайабыс тахсан барбыта. П. Аввакумов
4. Тугу эмэ толкуйдуурдуу тобулу, кытаанахтык көр (хараҕы этэргэ). ☉ Принимать или иметь задумчивый, сосредоточенный вид, смотреть пристальным, пронзительным взглядом
Кини [Таня] чоруун сирэйэ адьас таастыйбыт курдук, чоҕулуҥнас хара харахтара дириҥээбиккэ дылылар. Л. Попов
Онуоха уоттаах улахан хара харахтара эбии дириҥээн, тугу эрэ толкуйдуур дуу, санааргыыр дуу курдук этилэр. Н. Заболоцкай
5. көсп. Өссө күүһүр, улаат, бэргээ. ☉ Усиливаться (о боли), прогрессировать (о болезни)
Оҕо тыынара улам дириҥээн барда. Н. Заболоцкай
Пьер …… ити ыарыыта урут эмискэ кэлитэлиирин оннугар, өссө иһирдьэ дириҥээн, ааспакка-арахпакка аалар буолан хаалла. Л. Толстой (тылб.)
6. көсп. Күүһүрэн ис, улаат (иэйии, турук туһунан). ☉ Углубляться в себя, погрузиться во что-л. (в свои мысли, переживания - о состоянии)
Кини санааргыыра улам дириҥээн испитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Биһиги бэйэ-бэйэбитин суохтаһыыбыт, ахтыһыыбыт өссө күүһүрбүтэ, ол аайы күндүтүк санаһыыбыт дириҥээбитэ. П. Аввакумов
Макаар, уутугар ылларан, баттаппытынан, улам-улам утуйан барда, ол аайы кини түүлэ улам дириҥээн истэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
7. көсп. Уруккугунааҕар улам сытыырхайан, күүһүрэн ис (туох эмэ дьайыы, сабыдыал туһунан). ☉ Становиться более острым, напряженным, неспокойным, усиливаться (о чем-л. стихийном, грозном)
Дьадьаҥылар маннык кыһалҕаҕа түспүттэриттэн, баайдар кинилэри хайа талбыт хабалаларыгар киллэрэн, баттыгастара ордук дириҥээбитэ. Эрилик Эристиин
[Омук ыраахтааҕылара] Арассыыйа императорын утары ыыппыт сэриилэрэ улам уһаан, дириҥээн иһэр. М. Доҕордуурап
8. көсп. Олус тэнийэн уһаа-кэҥээ (хол., кэпсэтии, мунньах, мөккүөр). ☉ Длиться, продолжаться, затягиваться (обычно о чем-л. слишком долгом или томительном, скучном)
[Ленин] кулаагы кытта мөккүһэр мөккүөрү улаатыннаран, кэҥэтэн, дириҥэтэн иһэр эбит. П. Ойуунускай
Оҕонньоттор кэпсэтиилэрэ ыраатан, дириҥээн истэ. И. Никифоров
9. көсп. Таһымыҥ үрдээ, улам кэҥээ (өй-санаа, билии-көрүү туһунан). ☉ Углублять, повысить (об уровне знания, сознания)
Кэнники киһи олоҕун опыта үксээн, дириҥээн, айылҕаны улам бэйэтэ баһылаан, үлэ-хамнас күүһүнэн уларытар буолан барар. Саха фольк. Билигин олох, хаһаайыстыба кэҥээн, тупсан, киһи өйө-санаата дириҥээн иһэр. Суорун Омоллоон
Киһи …… сайдар, өйө-санаата дириҥниир кэмигэр муҥутаан кэрэтийэр. Н. Лугинов
♦ Хараҕа (хараҕыҥ) дириҥээбит (дириҥээ) - 1) ирдэбилэ, наадыйыыта улаатан, туохха да тук буолбат. ☉ Потребности настолько возросли, что невозможно их удовлетворить
Олохпут төһөнөн сайдар, инники сыҕарыйар да, соччонон дьон көрдөбүлэ улаатан, сахалыы эттэххэ «хараҕа дириҥээн» иһэр. С. Никифоров
Көрөр хараҕа дириҥээбит билиҥҥи үйэ сайдыылаах аар кырдьаҕаһа. Эрчимэн; 2) сөбүлээб. олус иҥсэлээх, ымсыы, харам буол (буолбут). ☉ Становиться очень жадным, скупым
Кутуйах түүлэннэҕинэ тоҥор диэбиккэ дылы, кыра ычалаах киһи байдаҕын аайы хараҕа дириҥээн, харчы кулута буолан барара баар. «ХС»
Хас биирдии хамсааһыны харчынан сэмсэлээһин кини [ыччат] хараҕын дириҥэтэн, ымсыы оҥоруон сөп. ПБН КСКТ