дэбдэй 2 диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Кини [Тиитэп] …… луохтуурга бааһын да баайтарар солото суох, үлэлии-хамныы, үөрэ-хомойо сырыттаҕа. Ону баара «аатырар да сиртэн холоон киһи кэлбитиҥ!» диэн саайдаҕа ити дэбдэҥэлии сытыйбыт хара түөкүн! Амма Аччыгыйа

сыһ. Кутургуйа курдук. ☉ Как чирей, подобно чирею
Мунньах ахсын саҥарбакка, Кутургуйалыы хаатыйалаан Сылдьар киһи, саҥарда да, Бал-бааччы, үлэлээн-хамнаан Тиҥийэрин курдук мөҕөр. Билбэт кини мүлүрүтэр, ньылҕаарытар үгэһи. Р. Баҕатаайыскай

аргыстаа диэнтэн бэй
туһ. Урут Саргылаанаҕа учуутал үлэтэ наар үөрүү-көтүү, уруй-айхал аргыстанан көстөрө. Софр. Данилов
Муустаах муораттан дьол оҕуһа обургу аасаччык аргыстанан, тахсан кэлэр. Н. Заболоцкай
Киһи үлэлиир-хамныыр, дьиэлээх-уоттаах, дьоллоох буоллар эрэ, хайаатар да кыра, улахан дьол аргыстанар. Н. Габышев

сыһ. Суукканы быһа, суукка ханнык да кэмигэр тохтообокко. ☉ День и ночь напролет, и днем и ночью
Иккиэн биир сүбэнэн, бииргэ күнүстэри-түүннэри дьулуруйан үлэлээн-хамнаан истилэр. А. Софронов
Уулуссанан күнүстэри-түүннэри уоттаах сылдьар массыыналар бытааннык сыыгынаһан ааһаллар. Н. Лугинов
Подполковник Привалов дьаһалынан күнүстэри-түүннэри дьаныардаахтык салгыны кэтииллэр. Н. Якутскай

туохт. Түргэтээ, сууххайдык тутун-хабын, бар-кэл. ☉ Стать более активным, скорым, спорым
Ийэм тугу эппиттэрин төттөрүлэспэккэ толорон, үлэлиирэ-хамныыра сыыдамсыйда. Р. Баҕатаайыскай
Туоскун сирэйэ биллэ тэтэрбит, хараҕа көстө уоттаммыт, туттара-хаптара сыыдамсыйбыт. Софр. Данилов
Субуота күн сарсыардаттан устудьуоннар сырыылара сыыдамсыйар, уопсай дьиэ иһигэр кэлии-барыы, киирэн-тахсан суксуруһуу үксүүр. Н. Лугинов

аат. Киһи үлэлээн-хамнаан дьон сиэринэн олороругар сөп буолар аһыыр ас, таҥнар таҥас. ☉ Еда и одежда, необходимые человеку для нормальной трудовой жизни
Онтон, «астаҥас, мал-сал дэлэйэн, уйгу-быйаҥ олоххо дьэ тиийээри гынныбыт», — диэн эрдэхтэринэ, үрүҥнэр, кыһыллар аймаан кэбиспиттэрэ. Болот Боотур
«Биэбэкээм, барарыҥ ордук. Аһынантаҥаһынан хааччыйа олоруохпут», — Яков эрэннэрдэ. М. Доҕордуурап
Киһи ханна баҕарар аһын-таҥаһын булунан сылдьыан сөп. П. Аввакумов
Ол да буоллар, эбэтэ уонна ийэтин балыстара көрөн-харайан Сережа аһынан-таҥаһынан атын оҕолортон итэҕэһэ суох улааппыта. Н. Лугинов

аат.
1. Үлэлиир-хамныыр дьоҕура суох дьон (хол., кыра саастаах оҕолор, өйүнэн ыалдьааччылар) тус бэйэлэрин, бырааптарын уонна интэриэстэрин көмүскээһини судаарыстыба тэрийэн олоххо киллэриитэ. ☉ Наблюдение за недееспособными гражданами (напр., малолетними) и попечение об их воспитании, правах и т. п., опека. Детдом оҕолоро судаарыстыба эпиэкэтигэр киирэллэр. Сэбиэскэй кэмҥэ баар эпиэкэ тиһигэ үрэллибитэ өр буолла
2. Ким кими эмэ көрүүтэ-истиитэ, бүөбэйдээһинэ, кимиэхэ эмэ кыһамньыта. ☉ Забота о ком-л., попечение
Максим …… олоххо бастакы хардыылары оҥортоон барбыта, ийэ-аҕа эпиэкэтиттэн тахсан, бэйэтин бэйэтэ көрүнэр киһи буолбута. А. Бэрияк
Оттон уол эн эпиэкэҕэр сылдьар буолбат дуо? Уол эн тускунан миэхэ өрүүтүн кэпсиир. Н. Островскай (тылб.)

1. даҕ.
2. Үчүгэйдик нарыламматах, модороон, томороон, салаҥ. ☉ Грубый, плохо обработанный
   Батталга, балыырга сылдьан, бара-кэлэ сатаан бадарааннаах маар баһыгар бал бааччы мас балаҕаннаммыт. Эрилик Эристиин
3. көсп. Куруубай, толоос, толкуйа суох (хол., тыл, саҥа). ☉ Грубый, необдуманный (напр., о слове, речи)
   Били, уруккута бал бааччы тыллаахтар, бу сырыыга наһаа буолбакка, туттунааччылар кинилэр буоллулар. У. Нуолур
   Олус модороон, бал бааччы тылларынан киһигин кыбыһыннарыаххын, хомотуоххун сөп. ПБН КДьСО
4. сыһ. суолт. Малтаччы, аһаҕастык, сирэйинэн (эт, саҥар). ☉ Прямо, откровенно, без обиняков (сказать, говорить)
   [Ойуурап:] Чэ мин бал бааччы этэр идэлээхпин, үөрэх суох. Сыыһа эппит буоллахпына бырастыы гыныҥ. С. Ефремов
   Ыйытыыта бал бааччы баҕайытык тахсыбытыттан Сергей олуонурҕата, кыбыста санаата. В. Яковлев
   Мунньах ахсын саҥарбакка, Кутургуйалыы хаатыйалаан Сылдьар киһи саҥарда да, Бал бааччы, үлэлээн-хамнаан Тиҥийэрин курдук мөҥөр. Р. Баҕатаайыскай

быгыахтаа диэнтэн холб. туһ. Дэриэбинэ дьоно, туох буолаары гыммытын билээри, эргэ тирии бүрүөһүннээх халҕаннарын лабырҕатан, иһирдьэ-таһырдьа быгыахтаспыттар. П. Аввакумов
♦ Быгыахтас буол — 1) туохха эмэ баппат гына олус элбээ, хойун. ☉ Постоянно показываться, высовываться (из-за тесноты или многочисленности)
[Тиитэп:] Оҕолоор, ити балаҕан сүрдээх иччилээх ээ, киэһэ эрэ буоллар абааһы түннүктэринэн быгыахтас буола мустар. А. Софронов
Төһө кустааҕа мантан көстүбэт. Ол эрээри кус оҕото ити хойуу от, манчаары быыһыгар букатын быгыахтас буоларын туһунан сэрэйэ да барар наадата суох. Н. Заболоцкай; 2) олус күүскэ ыалдьан эбэтэр күүскэ үлэлээн-хамнаан, олус куттанан салгыны түргэн-түргэнник эҕирийэн тыынар гына эппэҥнэс буол. ☉ Тяжело и коротко дышать, запыхаться, задыхаться (от болезни, тяжелой работы, испуга)
Тыына кылгаан быгыахтас буолбутун уонна арыт ынчыктаан барарын истэ-истэ, аны Дьэргэ наар кэргэнин туһунан санаан, уута олох көттө, кыйаханан ылыталаата. Болот Боотур

туохт.
1. Үлэлээн-хамнаан туох эмэ малы айан таһаар, баар гын. ☉ Делать, сооружать что-л. Ыскаабы оҥор.
□ Үс сиртэн күндээрэн көстөр, бухатыырдары мунньан хаайдахха кыайан-хотон алдьаппат күкүр таас ампаары оҥорбуттар. Ньургун Боотур. Эллэй дьиэҕит буруота бэрт диэн балаҕаннарын үрдүн дьөлө охсон, оһох оҥорон биэрбит. Н. Неустроев
Хаһан оҥорбут оһохторун оҕотугар, уот оттон, үрүҥ буруону бургучуталлара. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Тугунан эмэ дьарыктан, үлэнэн көрдөр. ☉ Заниматься чем-л., совершать, производить какое-л. действие
Табаарыс начаалынньык, сыгынньахтан!.. Бэрэбээскэ оҥоруохха наада! Н. Якутскай
Ырбаахытын устан гимнастика оҥордо. М. Доҕордуурап
3. Туох эмэ дьайыыны хайаа, тугу эмэ тэрий. ☉ Делать, совершать, проводить что-л. Чугаһы чуораанынан, Ырааҕы барабаанынан ыҥыран сыбаайба оҥорбут
Саха фольк. [Тойон:] Хара түөкүн! Халыҥ буруйу оҥорон баран, Ханна сырыттыҥ! А. Софронов
Ол уурааҕы бырачыастаан Перовскай, Фергана, Ташкент үлэһиттэрэ бары забастовкалаабыттара, сүҥкэн улахан демонстрациялары оҥорбуттара. Эрилик Эристиин
4. Кими, тугу эрэ кимиэхэ-туохха эмэ уларыт, кубулут. ☉ Обращать, превращать кого-л. в кого-что-л. «Эйигин кулаак оҥорбоппут», — диэтэ сэбиэт бэрэссэдээтэлэ. П. Ойуунускай
Анюта барахсаны ньиэмэстэр туппуттар, кулут оҥоро Германияҕа кинини ыыттылар. Т. Сметанин
5. Ас бэлэмнээ, буһар. ☉ Готовить, стряпать. Оҕоҕор күөрчэх оҥорон сиэт. Иэдьэгэй оҥор. Алаадьы оҥор
6. кэпс. Дии санаа, оннук буолуохтаах дии санаа. ☉ Думать, полагать, считать. Өйгөр оҥорон көр, былааннаа
♦ Дьыала оҥор — буруйу оҥоруу туһунан суругунан суукка биэр. ☉ Завести на кого-л. судебное дело
Ону биэрэ иликкинэ хаалбат да киһибин, дьыаланы дьыала оҥоро туруом. Саха фольк. [Көһөйөөн:] Эйиэхэ дьыала оҥорбуттарын иһиттиҥ ини? [Укулаанап:] Оҥорбуттар даа? В. Протодьяконов
Илиилээх-атахтаах оҥорбот көр илииатах. Киһи <хара> оҥор көр киһи I. Манна диэн эттэххэ, Леся биһикки эйигин киһи оҥордубут ини. Софр. Данилов
Уолчааны туох баарынан көмөлөһөн, таҥыннаран, аһатан, киһи-хара оҥорон үлэҕэ ылбыттара. Н. Босиков. Оҥоруутун оҥор — кэһэт, моһуоратын көннөр. ☉ Проучить, наказать кого-л.
Додор кулуба кыһыйан: «Итинник былас мындаалаах, кэтит таһаалаах киһи тоҕо кыайтарар. Үчүгэйдик оҥоруутун оҥорон, туттан биэр!» — диэбит. Саха фольк. Нохоо, Уйбаанчык, тохтоо, барыма! Акка тэбистэриэҥ. Бэйикэй, оҥоруугун оҥоруом! Амма Аччыгыйа
«Ок-сиэ! Арай манна билигин Манчаары түөкүн тиийэн кэллин даа, хайдах эрэ оҥоруутун оҥорон, кэлгийэр, тутар-хабар этибит», – диэбит. МНН
◊ Орон оҥор — ороҥҥо утуйарга анаан таҥас тэлгэт, бэлэмнээ. ☉ Приготовить постель, постелить
Кэпсэтэнипсэтэн баран, киэһэ орон оҥорон биэрбэт дьахтар буолла. Саха фольк. Саба түһэн сыгынньахтыыллар, Испииринэн оҕунуохтууллар, Сорохтор тоҥу кыһаллар, Сорохтор арыгы уулууллар, Сорохтор уот чугаһыгар Сылаас орону оҥороллор. С. Данилов
ср. тюрк. оҥар ‘исправить, улучшить, управляться’