туохт. Уойан саал сыалан, сааллаах буол. ☉ Нагулять жир на загривке (обычно о лошади). Үчүгэйдик уойбут улахан саха сылгыта аҕыс-тоҕус сэнтимиэтир халыҥнаах саалланар. Сылгыһыт с.
♦ Суон сааллан <халыҥ хаһалан> кэпс. — норуоту көлөһүннээн бай. ☉ Богатеть, наживаться на чужом труде
Соххор-доҕолоҥ сорунан-муҥунан суон саалламмыттар, хара-кыра норуот хааннаах хараҕын уутунан, хара көлөһүнүнэн халыҥ хаһаламмыттар — бу аата буолар баайдар диэн. П. Ойуунускай

аат., хом. суолт. Эдэр, кырдьаҕас диэн арахсыбакка, бары. ☉ И старые, и молодые, все
[Ыһыахха] Үтүөлүүн-мөкүлүүн, Улаханныын-оччугуйдуун, Эдэрдиин-эмэнниин, Соххордуун-доҕолоҥнуун Оппокко муһуннулар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Көрөҕүөн, эдэрдиин-эмэнниин Ийэ сир бүтүннүү турбутун, Халлааны хамсатар этиҥнии Абарбыт өй-санаа күүрбүтүн. Эллэй
Оскуола саалатыгар тустуу көрөөрү кыралыын-улаханныын, эдэрдиин-эмэнниин киһи бөҕө мустубута. ДАГ ККК

эб. Абарыыны, хомойууну, аһыныыны, санаа түһүүтүн, сэмэлээһини уо. д. а. иэйиилээх сыһыаны көрдөрөр (ааспыт кэмнээх туохт. 2 с. кытта тут-лар). ☉ Выражает возмущение, огорчение, сожаление, печаль и т. п. эмоциональное отношение говорящего (употр. с ф. гл. прош
вр. во 2-м л.). Чэ, баҕар, эн миигин бырах даҕаны. Бу оҕоҕуттан тардыспатаҕыҥ баар эбээт! Амма Аччыгыйа
Соххор-доҕолоҥ сүмэтин Супту оборон түмүккүн Тус бэйэм баайым диэн Суодуйарыҥ баар эбээт! Эллэй
Бэйэм да олус наһаа кыһыппытым уонна тохтотоору хаһыытаабыттарыгар кыһамматаҕым эмиэ баар ээт. Амма Аччыгыйа

туохт. Ис сыалан, хаһалаах, эмис буол. ☉ Нагуливать брюшной жир
Мин тот, туох да кыһалҕата суох холку олохтон улам эттэнэн, халыҥаан испитим, өссө кыратык хаһаламмытым даҕаны. Далан
Тыйыс усулуобуйалаах, чычырбас аһылыктаах уһун кыһынын саха сылгыта түргэнник уойарынан, халыҥ хаһаланарынан, суон саалланарынан, …… ордук тулуйумтуо буолан, эрийсэн эрдэҕэ. АНП ССХТ
♦ Халыҥ хаһалан, <суон саал- лан> — дьону көлөһүннээн аһара бай, уой-тот. ☉ Разбогатеть, стать мироедом (букв. заиметь толстый жир)
Хара норуот хараҕын уутунан халыҥ хаһаламмыт (өс хоһ.). [Василий Петров:] Мин …… соххор-доҕолоҥ сорунан-муҥунан суон саалламматаҕым, халыҥ хаһаламматаҕым. П. Ойуунускай
Лээһэй баайдар Эмсэх гынан, Адьырҕа баайдар Аһылык оҥостон, Хамначчыт хараҕын уутунан Халыҥ хаһаламмыттар, Сордоох сүһүөҕүн уутунан Суон саалламмыттар. С. Зверев

аат.
1. Туох эмэ табыллар сүбэтэ, тугу эмэни оҥорорго ураты ньыма, сатабыл. ☉ Особое средство, метод, прием для выполнения какого-л. сложного дела
Былыргы саха уоту хататынан, эстэриик чокууру саҕан эрэ ылара. Мантан атын албаһа, кыаҕа суоҕа. Суорун Омоллоон
Мин бачча улахан дьону күүспүнэн да, албаспынан да тохтотор, кинилэр сойбут сүрэхтэрин хат сэргэхситэн аралдьытар кыаҕым суох буолла. Н. Заболоцкай
Эдэр булчут ол кэһэкэнэ буолбут саарбаны аны туох албаһынан бултуурун толкуйдуу сатыы олордо. В. Протодьяконов
2. Уодаһыннаах, оҕуруктаах угаайы, үктэтии. ☉ Хитрый, коварный ход, уловки, ухищрения
Билэбин уодаһын албаһын Көнө тыл, эр санаа кыайарын. С. Данилов
Кини Нөөрүктээйи нэһилиэгин ааһан, бүтүн улуус үчүгэй сирдэрин барытын араас албаһынан хам тутан тыһыынчанан ааҕыллар сүөһүнү ииттэрэрэ. МНН
Албаһынан муспут, Абынан хомуйбут, Соххор-доҕолоҥ Субай хаанын Супту уулаабыт. С. Зверев
3. Ап, хомуһун. ☉ Волшебство, чародейство
Албаһынан таҥнары ытыйан түһэрэн, бу түүнүктээх Ньүкэн Үөдэн хаайыытыгар Ап-чарай быатынан тиһэн туруорар [абааһы]. Ньургун Боотур
Ааһар албаһа Аҕыйыах этэ, Тоҕус уон тоҕус Куотар кубулҕата Куччуох этэ. П. Ойуунускай
Сөхпөтүм кырдьаҕас факиргын, Аатырар алыбын, албаһын, Мин сөхтүм бүгүрү норуоккун, Мындырын, тарбаҕын сүр ууһун. И. Гоголев
4. спорт. Тустууга утарылаһааччыны быраҕарга туттуллар анал ньыма. ☉ Прием, применяемый при каком-л. виде борьбы
Үөрэнээччилэр ыалдьыттарга көҥүл тустуу албастарын, оҕунан ытыыны көрдөрдүлэр. И. Федосеев
Саша Такедалыын тустарыгар …… анал албаһынан миэлиҥсэлээн бастакы эргииргэ баһыйа туппута. НЕ ТАО
♦ Ааһар былыт албаһа көр ааһар былыт албына
Кыыс Ньургун бухатыыр диэн Ааттаах-суоллаах дьахтар Аҕыс уон аҕыс Ааһар былыт албаһынан Алкыйан ылбытын эккирэтэн түһэн иһэр этим. Күннүк Уурастыырап
Мачайар Баһылай айанныыр суолуҥ туора турар мэһэйдэринэн Үөһээ, Аллараа дойдулар абааһыларын ааһар былыт албастара, куотар былыт кубулҕаттара буолбатах. Эрчимэн
◊ Албас хаартыта — ураты бэлиэлээх, албынныырга анаммыт хаарты. ☉ Крапленые, шулерские карты
Доодороп тахсаары туран Сааһааннаахха үс холуода албас хаартытын бэлэхтээтэ. Эрилик Эристиин

туохт.
1. Уута ис, утаххын ханнар (сүөһү, кыыл туһунан). ☉ Напиться воды, утолить жажду (о животных)
[Куобах] биирдэ өйдүү түспүтэ уулаабатаҕа хас да хоммут. Саха ост. I
Оҕустара алта уон иккитэ омурдан уулаата. Амма Аччыгыйа
Таас үрэххэ түүн дуолан Тайах уулуу киирбитэ. И. Гоголев
Ынахтар ойбонтон уулаан тахсаннар …… хотоннорун диэки бара турдулар. Эрилик Эристиин
2. кэпс. Элбэхтик, баҕаран туран, куллурҕаччы уута ис (киһи туһунан — сүөһүгэ майгыннатан этии). ☉ Напиться, пить много, жадно, большими глотками (о человеке, уподобляя его животному)
[Тойон Ньургун] Ыаҕастаах ууну Уулаан куллурҕатан, иһэн кэбистэ. ТТИГ КХКК
Мин өрүскэ таҥнары түһэ сытан тыбыс-тымныы ууну уулуубун. Элбэҕи да истим. Т. Сметанин
3. Мууһу, хаары ириэрэн, ууга кубулут, уу оҥор. ☉ Растапливать лёд, снег, превращать лёд, снег в воду
Табаларбытын ыыталаан баран, сорох киһи уот оттон, хаар уулаан чэй оргута барда, сорох балаакка тута барда. А. Софронов
Итиннэ дьөлө тимирэн туруоҥ дуо, муускун киллэрэн уулаамына! Эрилик Эристиин
Хаар уулаан чэй өрүннүбүт, эт буһарынныбыт. И. Данилов
Муус уулуур саха ууһа тардан оҥорбут обургу дьэс алтан солуура турар. Р. Кулаковскай
4. Испиири кытта ууну булкуй (уоҕунхатанын сымнатаары). ☉ Разбавлять спирт водой для уменьшения его крепости
Доропуун оҕонньор испиири уулаан, остуол үрдүгэр килбэтэн кэбистэ. Н. Заболоцкай
Аким Акимович булка хаһан да умнубат «эмин» — биир бытыылка арыгылааҕын — уулуу күөлгэ киирбитэ. Н. Габышев
Уолаттар хаалан кистээн сипсистилэр, Испиири уулаан имэҥирэн истилэр. С. Васильев
Үс суотай испиирбин уулуубун. И. Бочкарёв
5. эргэр. Көмүскэ алтаны булкуй. ☉ Добавлять медь к серебру, золоту во время плавки
Манньыакка алтаны уулууллар. ПЭК СЯЯ
6. Кумаар, тигээйи туһунан: супту обор (хол., киһи-сүөһү хаанын); тобулу сиэ (хол., киһи-сүөһү тириитин). ☉ О кровососущих насекомых: высасывать (кровь человека, животных); прокусывать насквозь (кожу человека, животных)
Хоту дойду тыатын бу кырыыстаах үөннэрэ [кумаардар] кыыл табалары, тайаҕы, бэл диэтэр, эһэни кытта хааннарын уулаан өлөрбүт түбэлтэлэрин мин элбэхтик көрөр этим. Н. Заболоцкай
Эбэтэр кумаар үрдүгэр кумаар хас да дьапталҕа буола олорон, таба хаанын хааппыланы да хаалларбакка супту уулаан, өлөрөн кэбиһэллэр. И. Федосеев
Тигээйилэр табалар тириилэрин уйан, ыарыылаах сирдэринэн дьөлү уулаан куйукталарын уураллар. «ХС»
7. көсп. Кыра-хара дьону атаҕастаа, көлөһүннээ-баттаа. ☉ Подвергать эксплуатации, притеснять бедный люд, высасывать кровь
Дьокуускай Эбэ хотун Түөрт улууһун бүрүүкээбит, Уон тоҕус нэһилиэгин уулаабыт Чоочо баай тойон абаҕам, …… Иринньэх ийэтэ, араҥа аҕата Аатырарыҥ биллибэт. С. Зверев
Дьэдьэннии тэтэрбит иэдэстээх эдэрдэр! Ооҕуй баай уулаабат, сор-баттал тууйбат, Ол иһин көҥүл күн көмүстүү күндээрдэ. Эллэй
Мөлтөҕөр бүтүн нэһилиэги умса уулаан олорбута дии. А. Сыромятникова
♦ Супту уулаа (обор) көр обор
Соххор-доҕолоҥ Субай хаанын Супту уулаабыт. С. Зверев
Аны кини биһиги хара көлөһүммүтүн супту уулуу олорбута тохтуура буолуо. А. Софронов
Улахан баай сүүһүнэн киһи көлөһүнүн супту уулаан байар диэн этэллэрэ чахчы эбит. Н. Якутскай

даҕ.
1. Чарааһа суох; дириҥ. ☉ Большой в объёме, в обхвате, в поперечнике, толстый; глубокий
Микиитэ …… халыҥ сарыы ыстаанын туппахтыыллар. Амма Аччыгыйа
Ганс халыҥ таастаах ачыкылаах, обургу харалҕан этэ. Суорун Омоллоон
Үс халыҥ сурунаалы Мойокко уунна. Т. Сметанин
Таба — хаар оҕото — халыҥ хаартан Хаһан даҕаны иҥнибэт. И. Эртюков
2. Куппут-симмит курдук, киппэ, үскэл (эт-сиин, куҥ туһунан). ☉ Полный, тучный, плотный (о теле, туловище)
Халыҥ куҥнаммыт, Хат таманнаммыт диэн [атын хайҕаата]. П. Ойуунускай
Айдар быраатын халыҥ санныттан кууһан ылла. Н. Лугинов
Василий Михайлович, халыҥ куҥнаах-таастаах, намыһах уҥуохтаах киһи, …… төттөрүтаары хаамта. Ф. Софронов
Өлөөнө тиэтэйэн түргэнник дайбаата. Иннигэр оҕонньорун халыҥ көхсө багдайар. М. Доҕордуурап
3. көсп. Элбэх ахсааннаах, үгүс ханыылаах. ☉ Бесчисленный, несметный
Былыр Бэһиэлэйэптэр сүүнэ халыҥ аймах дьон эбиттэрэ үһү. Амма Аччыгыйа
Кулуба халыҥ сүөһүтүн эмиэ ойуун сиэтэҕэ диэн сэрэйэллэр. И. Гоголев
Бааска үрдүнэн ааһан иһэр халыҥ үөрдээх моонньоҕоннору күөрэтэн биэстэ субурутта. Далан
4. көсп. Уҥуоргута, бараныыта чугаһа суох, ыраахха диэри тайыыр (хол., тайҕаны, тыаны этэргэ). ☉ Необъятный, обширный, массивный (напр., о тайге, лесе)
Халыҥ сис тыаны быһа түһэн, киэҥ ходуһалаах алааска ойутан тахсыбыттара. Н. Лугинов
Уйбааскылаах үрүҥ хаарга хам баттатан сөҥөн турар халыҥ тыаҕа киирдилэр. Л. Попов
Массыына халыҥ тайҕа устун нэлэһийбит кутуу суолунан айаннаан иһэр. П. Аввакумов
5. көсп. Кырата суох, улахан (буруй туһунан). ☉ Серьёзный, значительный, тяжёлый (о вине, проступке)
Миигин да халыҥ буруйбуттан, хараҥа аньыыбыттан быыһаатыҥ, онуоха үөрэ-көтө турабын. Ньургун Боотур
Халбарыйбат халыҥ аньыыгын Хааҥҥыттан иэстиэхтэрэ. П. Ойуунускай
[Сатараал:] Ийээ, оччоҕо бырастыы гынаҕын дуо халыҥ аньыыбын? Суорун Омоллоон
♦ Суон сааллан <халыҥ хаһалан> көр саалла
Соххор-доҕолоҥ сорунанмуҥунан суон саалламмыттар, харакыра норуот хааннаах хараҕын уутунан, хара көлөһүнүнэн халыҥ хаһаламмыттар бу аата буолар баайдар диэн. П. Ойуунускай
Суон тыын, халыҥ тыын көр тыын II. [Айыы Умсуур эдьиийим!] Суон тыын толуура, халыҥ тыын хардайа буол эрэ! Ньургун Боотур
Сүрэҕэ халыҥ көр сүрэх I. Дьон сүрэҕэ халыҥ, истэн биэрбэттэр. Амма Аччыгыйа
Биһиги оҕолорбутун босхо үөрэппэтэх баҕайыта ини! Сүрэҕэ халыҥ соҕус буолуо. Амма Аччыгыйа. Тыла халыҥ — холустук, сиэрэ суохтук саҥарар. ☉ Бестактный, несдержанный (о речи — букв. язык его толстый)
Ээ, ити киһи тыла халыҥ. Халыҥ сириттэн ылларда — силлибэт сириттэн ылларда диэн курдук (көр силин). Уоруйах халыҥ сириттэн ылларда. Халыҥ тирии, дьүлэй куҥ көр тирии. Ону мин, дьүлэй куҥ, халыҥ тирии, билиэм дуо? Суорун Омоллоон. Халыҥ тириилээх калька. — кыраҕа ымыттыбат, дьиппиэн (киһи). ☉ Толстокожий, бесчувственный, неотзывчивый, нечуткий (человек)
Оо дьэ, киһи да бөҕөбүн! Халыҥ да тириилээх эрэйдээхпин... С. Никифоров. Халыҥ тириитин хайыт фольк. — өлөр, өһөр. ☉ Убивать, уничтожать (букв. распороть его толстую кожу)
Бу эппит тылыҥ, саҥарбыт саҥаҥ иннигэр, сибилигин халыҥ тириигин хайытаммын хара хааҥҥын супту оборон ылыам! Ньургун Боотур
Ыар ыалдьыт, нүһэр хоноһо буолан, халыҥ тириитин хайытан, хараҥа хаанын тоҕон, иэһи боруостаан көрүөм. Эрилик Эристиин
[Дыгын:] Хайдах сырыыны сырыттыгыт, Бөрө Бөтүҥ бөтөстөрүн халыҥ тириилэрин хайыттыгыт дуо? «Чолбон». Халыҥ харчы кэпс. — ахсаана биллибэт, элбэх харчы. ☉ Большие деньги (букв. толстые деньги)
[Сэмэн:] Хайа, миэхэ халыҥ харчыга атыылаан сииргэр маннык майгылаах диэбэтэҕиҥ дии. А. Софронов
Ханна баҕарар сылдьарга, Хара «Москвич» да ыларга Хармааныгар-хаассатыгар Хаарыһынан халыҥ харчы. Күннүк Уурастыырап
Өйдөөх киһи, куоракка да олорон, халыҥ харчыны булар баҕайыта. У. Ойуур
Халыҥ хаһалаахтар, суон сааллаахтар көр саал I. Биһиги, кыра дьоннор, араас тардыыны дууһа баһынан …… баайдары, күөх истэри, халыҥ хаһалаахтары, суон сааллаахтары кытта тэбис-тэҥҥэ төлүүр этибит. П. Ойуунускай
Халыҥ хаһанан харчыта кэбис (охсун), суон саалынан мохсуота уурун (кэбис) көр саал I. Ооксиэ дуо, оҕолоор! Халыҥ хаһанан харчы кэбиһэр, Суон саалынан мохсуо кэбиһэр, Айгы-буйгу, аан чалбараҥ диэн Бу аата буолбат дуо! Өксөкүлээх Өлөксөй
[Баайдар] халыҥ хаһанан харчы охсуналлар, суон саалынан мохсуо ууруналлар. П. Ойуунускай. <Халыҥ хахха>, суон дурда буол — барыттан бары көмүскээччи, харыстааччы буол. ☉ Будь нашим надёжным защитником, крепким заслоном
Тоҕо сэбиэт оҥорбуттарай, дьэ халыҥ хахха, суон дурда буол. Болот Боотур
Сорох ардыгар наада буолар түбэлтэтигэр халыҥ хахха, суон дурда буолбута. «ХС»

1. аат.
2. миф. Сэрии, охсуһуу-иирсээн, хаан тохтуутун таҥарата; сэрии, охсуһуу, хаан тохтуутун иччитэ (былыр сэриигэ киирээри туран Илбистэн эбэтэр Илбис кыыһыттан ойуунунан көрдөһүннэрэн кыргыс сэптэригэр илбис иҥэртэрэллэрэ). ☉ Бог войны, единственный бог, имеющий одну дочь (Илбис кыыһа) и одного сына (Оһол уола); дух кровопролития, войны, раздора (в древности, готовясь к войне или сражению, якуты просили шамана, чтобы он вселил в оружие илбис, для чего шаман обращался с призывом и мольбой к богу Илбису и его дочери Илбис кыыһа)
   «Өскөтүн мин аатым ааттанар да эбит буоллаҕына - өйбүттэн аатырыа суоҕа, кыа хаан олбохтоох кыргыс илбиһэ буолан аатырыаҕа», - диэн Александр Македонскай тыл эппитэ үһү. П. Ойуунускай
   Ким түһүлгэбит ортотугар хааннаах хойгуону бырахпытай, илбиһи ыҥырбытай, Аал луук маспыт соҕуруу төрдүгэр биитэ суох, хааннаах килиин сүгэтин батары охсубутай, симэһинин сүүрпүтэй, көтөхпүт чорооммутун дьалкыһыппытай? Суорун Омоллоон
3. Охсуһуу, кыргыһыы үлүскэнэ, кыргыһыынан ииригирии; өлөрсүүгэ-хааҥҥа баҕарыы, умсугуйуу. ☉ Неистовство, исступленная жестокость, зверство, кровожадность; страсть к убийству, войне
   Гитлер сидьиҥ, эн тыыҥҥын быһар Илбиһи тарта, Эн күҥҥүн көмөр Күүстэри түмнэ. Күннүк Уурастыырап
   Туолбат иҥсэ торҕон баайдар Тууһугура тэриллэн, Эмиэ хааҥҥа имэҥирэн Илбис тардан эрэллэр. И. Чаҕылҕан
   Илин сирбитигэр иҥээҥнээн, Иэдээннээх илбис эҥэрдэммит Өрдүнэн өрө өрөкүҥнээн, Өлүү дьөһүөлэ көтөллөммүт. С. Зверев
4. көсп. Өрө күүркэйии, көх-күүрээн, үлүскэн; курдаттыы тартарыы. ☉ Одержимость чем-л., страстное влечение к чему-л.
   Айаалга Айыы Сээн өлөр монологар мин кини «Кыһыл ойуунун» уонна Пушкин «Кынчаал» диэн хоһоонун илбиһин, имэҥин киллэрэ сатаабытым. Суорун Омоллоон
   Ырыа илбиһэ киирдэҕинэ - Биһи дьоллоох оҕолорбут, Кэлэн иһэн кэҕиннэҕинэ - Утуйар уубутун умнабыт. С. Данилов
   Айымньы илбиһэ күүдэпчилэннэ, хаҥас болкуон диэки үп-үрүҥҥэ сууланан толуукан көрүҥнээх, хотун-хаан, араҥаччылыыр аанньал курдук, туналыйан олорор... Н. Лугинов
   Айар илбис ыалдьыттыырын Аны бүгүн күүтүө суохпун. В. Гольдеров. Тэҥн. имэҥ
5. даҕ. суолт. Хаанымсах, хааҥҥа баҕалаах (кыргыс сэбин туһунан). ☉ Кровожадный (употр. как эпитет, характеризующий боевое холодное оружие)
   Хааннаах халыҥ куҥнаахха Хабырынан хаахтаабытынан түһэр Хатан илбис биилээҕи Кыһыл субай хааҥҥа Кыдьыгыран кыламмытынан түһэр Кыырыктаах кылаан илбис биилээҕи, Отут биэс биис ууһугар Оҥоро олордун диэннэр Кытай Бахсылааны оҕонньору Кыырыктаах үс уус төрдө буол диэннэр Олохтообуттара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
   ◊ Домноох илбис - тыл күүһүнэн, тыл иччитинэн алдьархайтан быыһыыр илбис. ☉ Вещие слова, отводящие беду от кого-л. своей таинственной силой, особой силой внушения
   Доом-эрэ-доом!!! Алдьархайдаах аан дайдыбар Ахтар айыым дьоно Ытыыр ынчыктыыр күнүгэр Ымыы чыычаах буолан Алдьархайтан аралдьытар Аччылаах аргыһым Дорҕоонноох тойугу туойан Домноох илбис буоллун! П. Ойуунускай. Тэҥн. хомуһун илбис. Дьалыһын илбис - бэйэтин күүстээх-уохтаах дьайыытынан угуйан, сөрөөн илдьэ бара турар илбис. ☉ Дух кровопролития, увлекающий силой своего магического действа
   Өһөгөйдөөх Өлүү Чөркөчүөх Өлүүтүн өрө көбүппүт Дьалыһын илбис, Далаҥ сайгыыр …… Улуу дойду Уоттаах уһуга диэн ол буолуохтаах. П. Ойуунускай. Идэмэрдээх илбис - иҥсэлээх, оботтоох, ымсыы илбис. ☉ Алчный, прожорливый дух кровопролития
   Тыһы хахай кыылым Тыыллар иэнин иҥиирин Тыыра баттаан ылан Иирэр илбис иҥиэрчэлэммит, Идэмэрдээх илбистэммит [муос саа]. П. Ойуунускай. Тэҥн. кытыан илбис, мэнэгэй илбис, соллоҥ илбис. Иирэр илбис - үүнэ-тэһиинэ суох кыырыктаах, наһаа суостаах илбис. ☉ Бесноватый, неистовый дух войны, кровопролития
   Уон оҕус тириитин тэлэн, иирэр илбис оҥостубуттар [урааҥхайдар]. Саха фольк. Икки атахтаах, иннинэн сирэйдээх Иирэр илбиһэ, хара кырыыһа, Солото-сокуона суох буолбат, Соро-муҥа суох сылдьыбат... П. Ойуунускай
   Иирэр илбис идэмэрдээх Иккис Гитлери ииттэриэхпит суоҕа! Күннүк Уурастыырап. Илбис иҥэрии итэҕ. - былыр кыргыһыыга барыахтарын иннинэ биир уолу эбэтэр оҕонньору үҥүүлэринэн үөлэн уонна тобулута ытыалаан сэптэрин хаанныыллара. Ол кэннэ ойууну кыырдаран үөһэттэн Илбис кыыһын түһэртэрэллэрэ. Өлөрбүт дьоннорун сүрэхтэрин-быардарын ылан ыһаарылыыллара. Сэриигэ баралларыгар хололоһон, соргу көтөхтөрөн диэн өрө ыстанан бараллара, батыйаларынан тиити охсоллоро. Киһиэхэ барытыгар илбиһи иҥэрбэт этилэр, эт-хаан, күүс-күдэх өттүнэн сиппит киһиэхэ эрэ илбиһи иҥэрэллэрэ. ☉ Древний обряд: перед межродовыми или межплеменными сражениями в лагере каждой из противоборствующих сторон убивали, проткнув копьем, одного соплеменника (обычно старика или слабейшего воина)
   Копье каждого воина обильно смачивалось кровью убитого, наделяя хозяина копья воина духом кровожадности. После этого камлал шаман, взывая к богине войны Илбис кыыһа о ниспослании мужества воинам и победе над врагами. Сердце и печень принесенного в жертву соплеменника жарили. Перед самой битвой, подняв копья вверх и подпрыгивая попеременно на обеих ногах, воины танцевали танец счастья и благополучия, стуча копьями по растущему дереву. Духом кровожадности наделяли только взрослого мужчину, обладающего достаточной силой, ловкостью, способного противоборствовать врагу. Утуйа сытар ыалдьыттарын кэрээнэ суох Кэрдэрин бопсубут буруйбар Аҕам миэхэ бэрт сотору Илбиһи иҥэртэриэх буолан саанар. И. Гоголев
   Илбиһи иҥэртэрдэххинэ аҕаҥ суолун солуоҥ, Аргыардаах дьыбар тыыннаныаҥ, Өлөр өлүүнү кытта хоонньоһон утуйуоҥ. И. Гоголев. Илбис кыыһа миф. - сэриини, охсуһууну, хаан тохтуутун үөскэтэр дьахтар таҥара (Илбис таҥара кыыһа); сэриини, охсуһууну, хаан тохтуутун үөскэтэр дьахтар иччи (сэриини, охсуһууну, хаан тохтуутун эрдэттэн билэн Илбис Кыыһа кыргыһыахтаах дьоҥҥо имэҥи, үлүһүйүүнү, охсуһууга-кыргыһыыга тулуйбат-тэһийбэт баҕарыыны үөскэтэр). ☉ Богиня войны; дух насильственной смерти (предвидя приближение войны или смертельной схватки, она сеет раздор, разжигает страсти). Кыргыс кыыһа кыланна, Илбис кыыһа иэнигийдэ, Хамсык уола хаһыырда, Аймалҕаннаах Алдьархайдаах сэрии буолла. Саха фольк. Былыр эр соҕотох Эллэй Боотур, Илбис кыыһа элбэхтик энэлийбит Хоро сириттэн бырах оноҕостуу, Сылайан кэлэн бу эбэ хотун Дьоллоох добун буорун булбута. И. Гоголев
   Ойууннара ортолуу кыыран иһэн: - Туох үлүгэрэй! Арыылаах эбэ хотун ортотунан Илбис кыыһа ыллаан киэҥ халлаан өрөһөтүнэн төттөрү-таары битийэн ааста. Эрилик Эристиин. Илбис ыҥырыы (тардыы) итэҕ. - илбис иҥэрии сороҕо: кыргыһыыга барыах иннинэ ойуун кыыран Илбис кыыһыттан ааттаһан охсуһууга хорсун, харса-хабыра суох буоларга уонна өлөрсүү, хааҥҥа баҕарыы имэҥин иҥэрэргэ көрдөһүүтэ. ☉ Часть древнего обряда илбис иҥэрии: взывание, мольба шамана к богине войны Илбис кыыһа о ниспослании мужества в борьбе с врагами и вселении в воинов страсти к битве и убийству
   Бүтэйдээххэ тиийбитэ, хаһыы-ыһыы диэн, ойуун кутуруута диэн, өлөн эрэр сылгы саҥата диэн туох да сүрдээх үһү. Саһан көрбүтэ: икки ойуун илбис ыҥыраллар эбит. Саха сэһ. II. Имэҥнээх илбис - хааҥҥа наһаа баҕарар, хааҥҥа наһаа күүстээхтик дьулуһар, тардыһар илбис. ☉ Дух войны, одержимый страстью к убийству, жаждущий крови
   Күнүм тахсыыта, күүстэрин киллэрэн, Күлүктээҕи сүтэрэр, барыҥныыры баратар Имэҥнээх илбистэ иҥэрэн кэбиһиҥ! П. Ойуунускай
   Соххор-доҕолоҥ кулут кырыыһын Солбонутар күнүгэр субай хаанынан Имэҥнээх илбискин хаахтатан хаһыытаар. П. Ойуунускай. Кудай илбис - биир кыргыһыыттан, биирдэ хаан тахсарыттан сөп буолбат илбис. ☉ Ненасытный, алчный дух кровопролития
   [Ала Дьаргыстай обургу] Тоҕус уон тоҕус Кудай илбис Кулаҕайынан кубулҕаттаммыт Аҕыс садарах моҕой Атара тимирин [өндөтөн, аартык аанын аста] Алахчын хотун олоро түстэ. П. Ойуунускай. Тэҥн. тоҥсук илбис. Күрсэр илбис - кими эмэ кытта өстөһөр-харсыһар илбис. ☉ Враждующий с кем-л. дух кровопролития
   Орто аан дойдум олоҕо Оһоллоох уйата долгуйар Хааннаах дапсыыр турдаҕына, Хаантан харбат, бөлүөхтэн бөппөт Күрсэр илбис сүлүһүннэммит, Күлэр эмэгэт күүстэммит Охсор обот уот болотунан Оонньуур болуо сүрэхтиэм дуо?! П. Ойуунускай. Кытыан илбис - саамай хаанымсах илбис; улахан охсуһууну-өлөрсүүнү, элбэх хааны сөбүлүүр илбис. ☉ Самый кровожадный дух войны; дух кровопролития с неутолимой жаждой крови
   Өстөөх-фашист үөрдэрэ …… Кытыан илбис кыттыгастаах, Кыа-хаан суунаҕалаах Кырыктаах кыргыһыы ыспыттарыгар …… Күн көкөттөрө Көмүскэлгэ турдулар. Саха нар. ыр. III. Тэҥн. идэмэрдээх илбис, мэнэгэй илбис, соллоҥ илбис. Мэнэгэй илбис - оботтоох, хааҥҥа наһаа баҕарар илбис. ☉ Прожорливый, кровожадный дух войны
   Бэргэһэ быатын саҕа Мэнэгэй илбистэр Мэнэрийэ күөччэхтэннилэр... П. Ойуунускай. Тэҥн. идэмэрдээх илбис, кытыан илбис, соллоҥ илбис. Охсор илбис - өлөрөр-өһөрөр илбис. ☉ Поражающий дух войны
   Ой кыылым уорҕатын чулуутунан Охсор илбис киристэммит, Торҕо-түрбэ бэйэлээх Томоонимээн дойду Тордохтоох туоһунан тордоммут [муос саа]. П. Ойуунускай. Соллоҥ илбис - топпот, наһаа оботтоох илбис. ☉ Чрезвычайно жадный, ненасытный дух кровопролития
   Соҕуруу сорсуннаахтарын Соллоҥ илбис мэнэгэйдэрэ Сотуун өлүү курдук Салбанан түһэн Сатыылаабыт эбит. П. Ойуунускай. Тэҥн. идэмэрдээх илбис, кытыан илбис, мэнэгэй илбис. Сүлүһүн илбис - 1) күүстээх дьайыытынан дьаат курдук сүһүрдэр илбис. ☉ Ядовитый, отравляющий ядом дух кровопролития
   Сүллэр этиҥ ньиргиэрдэммит, Сүлүһүн илбис дугуйдаммыт Сүҥ байҕал түгэхтэммит …… Орто дойду оҥоһуллубута үһү. П. Ойуунускай; 2) сытыытык дьайар имэҥнээх илбис. ☉ Сильно воздействующий на кого-л. дух страсти, одержимости
   Сүрэҕим баҕатын толору Сүлүһүн илбискэ иҥэрэн, Мин туойар дорҕоонноох тойугум Дуорайан тиийэннэр иҥниннэр. П. Тулааһынап. Тоҥсук илбис - атынтан атын кыргыһыыныохсуһууну, бииртэн биир хааны көрдүүр илбис. ☉ Дух кровопролития, жаждущий вновь и вновь свежей крови
   Кыырыктаах биилээхтэн Кылаанын кырыйан ылан, Тоҕус уон тоҕус Тоҥсук илбис туойбут Умсулҕаннаах уһуктаахтан Уһугун чээрэтин тоноон ылан Холбоон-илбээн, Хоптоон-дьиптээн, Хахай кыыл хайҕахтаах быарын Ханныгар хатарыллыбыт [Уһун сула турба батас]. П. Ойуунускай
   Аартык иччитин аҕыс халлаан аҕыс сүүс улуу ойууттарын тоҥсук илбис тойуктара иҥмит аҕыс хос килиэпсэ тимир куйахтара сииктэринэн аппас гынна, тус-туһунан арахсан түһэ сыстылар. Д. Апросимов. Тэҥн. кудай илбис. Хааннаах илбис - хаан тохтуутун, хааҥҥа баҕарыы иччитэ, илбиһэ (илбис диэни күүһүрдэр поэт. эпиитэт). ☉ Дух кровопролития, кровавый дух войны (хааннах выступает как синоним слова илбис, усиливающий его знач. поэт. эпитет)
   Хара хапсык хаҥыл дьайын, Хааннаах илбиһин иҥэрдэҕим буоллун. П. Ойуунускай
   Күн-түүн өлөрсүү сатата Өрө күүрэн өрөкүйэр, Хааннаах илбис иэнигийэн Хабыр кыргыһыы кытыастар! Күннүк Уурастыырап
   Кини - Хааннаах илбис кыыһа буолбатах, Мөҥүө модун Кыргыс эрэ кырдалынан Кынаттана кыырыгырбатах. А. Абаҕыыныскай. Ходьоҥ илбис - киһини сүгүн олорпот илбис; күүскэ баҕарыы, имэҥ илбиһэ. ☉ Страстный, беспокойный дух; дух, вселяющий в кого-л. страстное, чувственное влечение
   Үс саха төрдүн Үөскэтэргэ ыйыллыбыт, Түөрт саха төрдүн Төрөтөргө анаммыт Хороҥ айыылара холбоммут, Ходьоҥ илбис иҥиэрсийбит. П. Ойуунускай. Хомуһун илбис - аптаах тыл күүһүнэн дьиктини оҥорор күүстээх илбис. ☉ Дух, обладающий магической, чудодейственной силой слова
   Холоруктаах уот-буурҕа хоһоонноругар Коммуна олоҕун чугдаара туойаллара Хомуһун илбис буолан эппэр-хааммар иҥмитэ. П. Ойуунускай. Тэҥн. домноох илбис
   ср. тюрк. иблис 'черт, дьявол'