туохт. Уойан саал сыалан, сааллаах буол. ☉ Нагулять жир на загривке (обычно о лошади). Үчүгэйдик уойбут улахан саха сылгыта аҕыс-тоҕус сэнтимиэтир халыҥнаах саалланар. Сылгыһыт с.
♦ Суон сааллан <халыҥ хаһалан> кэпс. — норуоту көлөһүннээн бай. ☉ Богатеть, наживаться на чужом труде
Соххор-доҕолоҥ сорунан-муҥунан суон саалламмыттар, хара-кыра норуот хааннаах хараҕын уутунан, хара көлөһүнүнэн халыҥ хаһаламмыттар — бу аата буолар баайдар диэн. П. Ойуунускай

I
саайылын диэн курдук
Хартыыналар анныларынан оҕолор үөрэхтэрин араспысаанньата, халандаар сааллыбыттар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Муораҕа күүлэйдиир түллэҥнэс долгуннар Туруору биэрэккэ ыһылла сааллаллар. Чэчир-76
II
туохт.
1. Күүскэ этэн эбэтэр туохха эмэ түһэн дэлби бар (этиҥи этэргэ); күүскэ курбуулаа (чаҕылҕаны этэргэ). ☉ Сильно громыхнуть, грянуть (о громе); сверкнуть, полыхнуть (о молнии)
Халлаан түөрт өттүттэн сүллэр этиҥ этэн лүһүгүрүүр. Онтон халлаан оройугар, өрө сүүрэн, дьөрбөлөһөн тахсан биир этиҥ буолан сааллан саайан, таҥнары дьааһыйар. Суорун Омоллоон
Этиҥ этэр, арыт маска сааллан барчаланар. Н. Якутскай
Сарадах чаҕылҕан чаҕылла сааллан Сааскы хоһоону халлааҥҥа суруйда. Эллэй
2. кэпс. Күүстээхтик эмискэ дэлби баран тыаһаа. ☉ Раздаться внезапно, грянуть (напр., о выстреле)
Санатымаҥ ыардык сааллар Тэргэн тэлэ тэбиитин, Буомба чыскыыр иһиириитин. Р. Баҕатаайыскай
Саа тыаһа… Этиҥнии сааллар… Ыһыы-хаһыы… Дьон сиҥнэр. С. Данилов
Ол истэҕинэ, …… оннооҕор сэриигэ да сылдьан истибэтэх күүстээх тыаһа халлаан оройугар саалынна. В. Иванов
3. Туох эмэ үрдүгэр кэлэн түһэн күүскэ оҕус, самнар; дэлби тэп. ☉ Сильно удариться о кого-что-л., стремительно упав с большой высоты; ударяясь, взрываться (напр., о снаряде)
Үрдүк халлааҥҥа Гастелло Өрө кыырайан тахсара. Охсор чаҕылҕан уот буолан, Өстөөх үрдүгэр сааллара. Эллэй
Хотой саас эрдэ тугуттары бултаһыа, эмискэ үлүгэр куобах үрдүгэр саалла түһүө. И. Федосеев
Хабарааннык тоҕута саалыннылар Өстөөх үрдүгэр сэнэрээттэр. И. Эртюков
4. Эмискэччи туох эмэ күүстээх охсууттан ньиргий, дьигиһий. ☉ Содрогаться, сотрясаться от внезапного сильного удара
Саалар саайа сатарааннар, Сааллан салгын салҕалаата. Күннүк Уурастыырап
Биир, икки, үс гранат — Траншея түптэ сааллар! И. Чаҕылҕан
Омуннаахтык ытыс тыаһаан, Саала сааллара, Дьон үөгүлүүрэ. Эрчимэн
5. көсп. Кимиэхэ-туохха эмэ тугунан эмэ дохсун охсуута оҥор, соһуччу улахан кыһалҕаҕа, кутталга киллэр. ☉ Напасть, обрушиться на кого-что-л. неожиданно (напр., о вооружённой силе; о несчастье)
[Миитэрэйдээх] үрдүлэригэр итинник бииртэн-биир ыар охсуулар сааллан истилэр. Н. Түгүнүүрэп
Үрэх баһа аатырбыт алааспар Үлүгэрдээх сурах этиҥнии саалынна. Хаанымсах өстөөх ытык дойдубар Хара түөкүннүү саба ааҥнаата. И. Егоров
Гвардейскай миномётчиктар сэрии саҕаланнаҕын маҥнайгы күһүнүттэн өстөөххө этиҥ буолан сааллыбыттара. ИИФ ИДЫК
△ Эмискэ саталанан түс, ытыллан тур (хол., буурҕаны, холоругу этэргэ). ☉ Разразиться (напр., о буре, урагане)
Аҕыс айдаар холорук сааллан түстэ. ПЭК ОНЛЯ III
Ол күн дьэ үөтүллүөхтэрэ суоҕа Олорбутум устатыгар ытыалаабыт охторум суоллара, Оттубут кутааларым умуллан хаалбыт кыымнара, Сүрэхпэр ыллаабыт буурҕаларым Сиргэ сааллыбыт тыастара. И. Алексеев
[Мазепа:] Тохтоо, эрдэ. Буурҕа сааллыаҕа; Туох буолуо биллибэт онно. А. Пушкин (тылб.)
♦ Түптэ саалын — эмискэ улаханнык, дэлби барар курдук, тыаһаа. ☉ Грохнуть, громыхнуть, бабахнуть внезапно (о громе, выстреле, взрыве и т. п.)
Саа эстэн түптэ саалла түспүтэ. Н. Якутскай
Соҕотохто үлүгэрдээх тыас түптэ сааллыбыта. Сэмээр Баһылай
Түллэҥнии олорор түүҥҥү Москва Түптэ сааллар салюта, Төхтүрүйэн этэр ньиргиэр этиҥэ Төлөнүнэн саласта. И. Чаҕылҕан
III
туохт.
1. Чиҥээн аллара түс, дьиппиний. ☉ Уплотниться, оседая, опускаясь вниз (напр., о балках и стенах деревянного дома)
Эдьигээн оройкуомун дьиэтэ …… икки этээстээх үтүөкэн тутуу. Сааллан тас эпсиэйэ хоппойон эрэрэ эрэ кини көрүҥүн буортулуур. С. Руфов
Саас …… хаар уу буолан саккыраан, сааллан эрдэҕинэ, Разметнов олбуорун икки дьиикэй холууп булбута. М. Шолохов (тылб.)
2. Хамсаабакка уһуннук олорон көһүй, сылай (киһи-сүөһү миэстэлэрин этэргэ). ☉ Ныть от усталости, от долгого сидения, от неподвижности (обычно о частях тела)
Мунньахха уһун киэһэни быһа олорон, көхсүм саалынна, төбөм үлтү барда. В. Протодьяконов
Айыкка, санным саалынна, Ааҕартан бүгүн тохтуубун. М. Тимофеев
Дабаан кэмигэр ыарахан ындыылаах ат тохтоотоҕуна, көхсө сааллар. Тумарча

I иметь жировое отложение в верхней части шеи; нагулять шейный жир (о лошади).
II 1) иметь, приобретать шаль; саҥа сааллан = приобрести новую шаль; 2) надевать шаль, покрываться шалью.

I 1) садиться, давать осадку (о строении); 2) стремительно снижаться, камнем падать (напр. о перелётных птицах); грохотать, громыхать (как бы низвергаясь — о грозе с громом и молнией); кустар күөлгэ саалыннылар утки низринулись на озеро (с большой высоты); этиҥ саалынна обрушилась гроза; 3) болеть, ныть (от усталости, долгого сидения —о спине); көхсүм саалынна у меня заныла спина.
II см. саайылын =.