м. 1. уменьш. от пест; 2. бот. соҕооччук.

м. 1. уменьш. от молоток; 2. (в механизмах, инструментах) соҕооччук; молоточки рояля рояль соҕооччуктара; 3. анат. етүйэ уҥуох.

куоппаһыр диэнтэн хай
аата. Куоппаһырыы — үүнээйи ууһууругар сибэкки куоппаһа тычинкаттан соҕооччук (пестик) тумугар (рыльца) түбэһэн киирэрэ. АНК ТСТЗС. Сибэккилэр куоппаһырыыларын тупсарар наадатыгар сарсыарда аайы эрээт ахсын шпалердары маһынан хамсатан үүнээйилэри сахсыйаллар. КЮС ОАҮүА

туохт. Тугу эмэ (хол., бурдук куолаһын) кэлиигэ кутан соҕоҕунан үлтү сыс. ☉ Толочь что-л. в ступе (напр. зерно)
[Ыстапааһа] кэлиигэ чабычахтаах сиэмэтин кутан мас соҕооччугунан кэлиилээн киирэн барда. В. Протодьяконов
Балаайа эдьиийим бурдук кэлиилээн тиҥкинэтэ-таҥкыната турара. «ХС»

аат. Туох эрэ уһун синньигэс соноон тахсар төрдө, төбөтө. ☉ Утолщение, шишка на основании, головке чего-л. вытянутого; завязь. Тайах тутааҕын төбөтө болчуохтаах. Сибэкки болчуоҕа. Луук болчуоҕа
□ Сыр-сыр кынаттаах, сыҥааҕынан быардаах болчуох мэйии баар үһү (тааб.: хатат)
Түү кырсын уһуга болчуох диэн ааттанар сонооһуннаах буолар. СИиТ
Соҕооччук суон төрдүн болчуоҕа дэнэр. КВА Б

хаарый диэнтэн атын
туһ. Бу мунньахха хаарыллыбыт Соня хоһугар киирэн, оронугар буугунуу сытта. М. Доҕордуурап
Олох аһыытыгар-ньулуунугар хаарыллан, бэйэтэ тобулбут өйө-санаата буоларын Аллахов билэрэ. Н. Заболоцкай
Ол сүрүн биричиинэтэ — сибэкки, соҕооччук, саҥа тахсан эрэр болчуох хаһыҥҥа хаарыллан эчэйиитэ. ЧМА МУХСҮү
♦ Хаарбахха хаарыллыбыт <ки- һи> — олоҕор улахан эрэйи-кыһалҕаны көрсүбүт киһи (үксүгэр кырдьаҕас киһини этэргэ). ☉ Человек, видавший виды (обычно о пожилом человеке). Ээ, ол кырдьаҕас хаарбахха хаарыллыбыт киһи буолаахтаатаҕа эбээт

аат., бот. Сибэкки атыырын бэлиэтиир куоппастаах уоргана. ☉ Орган цветка, содержащий пыльцу и обычно называемый мужским половым органом цветка, тычинка
[Стрелолист] уу үрдүгэр үүнэн тахсар көнө умнастара фиолетовай тычыыҥка сибэккилэрэ үрүҥ бөлөх сибэккилээх. ДьДьДь
Хас биирдии тычыыҥка куоппас хаалаах, онтукатын иһигэр куоппаһа үөскүүр. КВА Б
Үүнээйи астара уонна сиэмэлэрэ үөскээһиннэригэр тычыыҥкалар итиэннэ соҕооччуктар (пестиктэр) быһаарар суолталаахтар. ҮСАКИ 5

аат.
1. Дьахтар эбэтэр үүтүнэн иитээччи тыһы харамайдар эмиийдэрин төбөтө. ☉ Сосок (у женщин, самок млекопитающих)
[Бэйбэрикээн] Тигээрдээбит ынаҕын, Тиэтэл-ыксал бөҕөнөн, Тумугуттан тардыалаан, Туллаҥалыы олордо. И. Чаҕылҕан
Ийэ, илиитин уонна эмиийин тумугун оргутуллубут уунан суунан баран, оҕотун эмнэрэр. Дьиэ к.
2. Туох эмэ синньээн бүтэр уһуга. ☉ Тонкий, вытянутый, заострённый конец чего-л. [Оруос] соҕооччуга ньуолах түүгэ маарынныыр икки тумуктаах. КВА Б
Дьиэлээх дьахтар …… тумуга суох алтан чаанньыгы күлтэн ороон таһааран, үүтэ суох, сылбархай чэй тобоҕун кутта. С. Сарыг-оол (тылб.)
3
хаҥарай диэн курдук. Сорох оройуоннарга атыыр тумуга диэн тылы тутталлар, оттон киин оройуоннарга үксүлэригэр хаҥарайа диэччилэр. АНП ССХТ
Тумуга икки өттүнэн эминньэхтээх буоллаҕына бу атыыртан үксэ тыһы кулун төрүүр буолсук диэччилэр. АНП ССХТ
♦ Тумук тутун — тумус тутун диэн курдук (көр тумус)
Саха литературата аан маҥнай үөскүөҕүттэн нуучча уонна атын да омуктар литератураларын сахалыы тылбаастааһыны мэлдьи тумук туттубута. «Кыым»
◊ Туйах тумуга көр туйах
[Туйахтаахтарга] тарбах уҥуохтарыгар икки суол бэрбээкэйдэр уонна туйах тумуга баар. СИиТ
ср. тюрк. томак ‘длинная кожаная труба с шаром на конце’

түмүктээх соҕуо эмт. — эндемическэй соҕуо арааһа. ☉ Разновидность эндемического зоба
Түмүктээх соҕуонан ыалдьыбыт дьон щитовиднай былчархайдарын хайа эмэ биир өттө улаатар. АБИ ЭС

аат.
1. Тугу эмэ угар анал оҥоһук, хоппо, мөһөөччүк. ☉ Футляр, чехол, короб, пачка для хранения чего-л.. Ачыкы хаата
□ «Киирэн сирийэн көрүөҕүҥ», — диэт Ананий халампааһын хаатыгар укта. М. Доҕордуурап
Көлөлөрүгэр сиэтэр бурдуктарын кыра сарыы хааҕа кутан, куоратчыттар айаҥҥа турарга бэлэм буоллулар. П. Филиппов
Ийэм аах бары хомустаахтара, онтуларын харах харатын курдук харыстаан, суулаан, анал хаатыгар уган илдьэ сылдьаллара. С. Маисов
△ Оннук оҥоһукка толору угуллубут туох эмэ кээмэйэ. ☉ Мера, равная объёму футляра, чехла, короба, пачки чего-л.
Хараамап: «Көҥүл Арамаанабыс, миэхэ биир хаа испиискэтэ биэрдэххинэ сөп буолсу». Суорун Омоллоон
Ийээ, аҕабар кэһии ыытаары табах уочаратыгар турдум, бу икки хаа бөппүрүөскэ, икки устуука мохуорка. А. Неустроева
Сүүс сүүрбэ хаа силими атыыласпыттар. ВНЯ М-4
2. Сорох үөн-көйүүр, үүнээйи ууһуурүөскүүр анал тас бүрүөһүнэ. ☉ Раковина некоторых насекомых; семенник цветка
Тыынар тыыннаах барыта уйалаах, хорҕойор хороонноох, бэл, үөн хаалаах. Н. Лугинов
Сибэкки саамай киинигэр сиэмэ хаата — соҕооччук баар. ББЕ З
Хаа моллюска сымнаҕас этигэр хахха буолар. СМН АҮө
3. Өрүс, үрэх, күөл уута киирэр кытылыттан кытылыгар диэри киэлитэ. ☉ Русло реки, чаша озера
Улахан Ботуобуйа сааскы уута тардар, сүрүн хаатыгар түһэр. Н. Якутскай
Оччолорго Мүрү күөл толору, хаатыгар диэри уулааҕа, чугас эргин суох улахан да улахан, киэҥ да киэҥ сиринэн аатырара, бүтүн уобалас үрдүнэн Тойон Мүрү диэн аатынан биллэрэ. В. Протодьяконов
Бычалыччы туолан, хаатыттан өрө мөтөйөн тахсыбыт өрүс, сүгэһэрдээх муустарынан халҕаһалыы анньан, ньиккирии устар тыаһа өссө күүһүрбүккэ дылы буолла. П. Филиппов
♦ Дьээбэ хаата көр дьээбэ
Мэлдьи мичээрдээн ыттайа сылдьар, дьээбэ хаата Ымыычаан Баһылай оттуу сылдьар. Күрүлгэн. Киҥ хаата көр киҥ II. Киһилэрэ бүгүн киҥ хаата буолан олорор. Култуура хаата кэпс., күл.- ооннь. — үрдүк култууралаах киһи диэн күлэн-оонньоон этии. ☉ Культурный человек
Дорооболоһуу, быраһаайдаһыы бөҕө, култуура хаата дьон буолан биэрдилэр. Н. Апросимов. Куолу хаата кэпс., сөбүлээб. — куолулуурун сөбүлүүр, куолулуур идэлээх киһи. ☉ Любитель разглагольствовать, рассуждать, наставлять
Киирбиттэрэ киһилэрэ, үгэһинэн, куолу хаата буола олорор эбит. Күрүлгэн
Муҥ хааны кэт (көр) көр муҥ I. Бу күннэргэ дулҕа быыһын оттоон, муҥ хааны көрдө. Оҕо хаата көр оҕо. Кыыс эдэригэр кэргэн тахсан баран, билигин оҕо хаата буолан олорор. «Чолбон»
Өй хаата көр өй. Дьон даҕаны: «Даарым аҕыйах саҥалааҕын иһин, өй хаата уол», — дииллэрэ. А. Софронов
Мээчиктэрэ [куоска аата] тугу гыммыта барыта ыал куоскаларын киэниттэн ураты, ойуччу ордук буолан иһэрэ: «Бэйи, мантыҥ өй хаата». Далан
Игорь алтата, өй хаата киһи. ИМС ОС. Санаа хаата — санаа-оноо мунньуллуута, түмүллүүтэ. ☉ соотв. кладезь мыслей
Киһи диэн, барахсан, санаа хаата хааһах буоллаҕа дии. Н. Лугинов. Сүрэх хаата көр сүрэх I. Кыыһа улаатан туһата баһаам, сүрэх хаата киһи. Урукку хааҕар түс — тупсубут балаһыанньаҕыттан төттөрү түһэн, уруккуҥ курдук буол (киһини этэргэ). ☉ соотв. вернуться на круги своя (о человеке)
Эмиэ урукку хаабытыгар түспүппүт. В. Серошевскай (тылб.)
Үөн хаата көр үөн. «Хайа, таһа ньимийбитин иһин, иһэ үөн хаата буолуо», — диэн дойҕохтоон эрдэҕинэ, эмээхсинэ тохтотто. П. Ойуунускай
Дьүөгэтэ Люся үөн хаата эбит, буойуон билиминэ, кигэн, күөдьүтэн биэрбитэ. У. Ойуур
◊ Баҕа хаата көр баҕа I
Оҕолор ууттан баҕа хаатын хостоон таһаардылар. Кыл хаа көр кыл. Мунду хаппытын кэннэ сибиэттэн тоноон мөһөөччүккэ, кыл хааҕа хааланар. Хомус Уйбаан
Уол балыгы кыл хааҕа угаттаан иһэр. «ХС»
Оҕо хаата көр оҕо. Сорох дьахталларга, оҕо үөскүүр хаата кыра буолан, оҕо үөскээбэт. Н. Якутскай
Мин таһыллыбатаҕым гынан баран, оҕом хаата тахсан быстыбакка, биир эмчиттэн мөҕүллэн турабын. Лоһуура
Үөскэх маатка салыҥнаах бүрүөтүгэр сыстар, оҕо хаатынан бүрүллэр, онтуката хаан сүүрэр тымырданар, онон сүөһү оҕото ийэтин организмыттан аһаабытынан барар. СИиТ. Сыттык хаата — сыттык киртийбэтин наадатыгар уларыта сылдьан кэтэрдиллэр чараас тап. ☉ Чехол для подушки, наволочка
[Лариса:] Суорҕана эргэ нэк эбит, сыттыгын хаата дьаабы кир. Суорун Омоллоон
Бырастыынаны, сыттык хаатын, сылаас суорҕаны …… эрдэтттэн бэлэмнээн кэбиһиллиэхтээх. Дьиэ к. Хаба хаата көр хаба I
[Мэхээс оҕонньор:] Күөл этэҕэтэ диэн хаба хаата буоллаҕа дии. П. Ойуунускай
Оттон бэйэлэрэ таҥастарын-саптарын хаба хаатыттан оҥоһуллубут хаптаҕай быһыылаах оҕуруоларынан киэргэтэллэрэ. БИГ ӨҮөС
Күл кальцийа, быһа холуйдахха, хаба хаатын киэнинээҕэр икки төгүл аҕыйах. ЛЕВ ССКИиС. Чоху хаата зоол. — кытаанах хах иһиттэн быга сылдьар, бытааннык сыҕарыйа хамсыыр моллюск. ☉ Моллюск, улитка
Оҕолор кытылга чоху хаатын хомуйа сылдьаллар. Кустук
ср. др.-тюрк. ха ‘сосуд, посуда’, тюрк. кап ‘куль, чехол, футляр’