даҕ.
1. Өр туттуллан эргэрбит, онон-манан алдьаммыт. ☉ Старый, изношенный
Арыыса хаар уулуур улахан хаарбах солуурун таҥкынатан таһаарда. Болот Боотур
Онон-манан сиритэ-хайыта барбыт туостаах хаарбах тымтайы хаарын тэбээтэ. И. Никифоров
Мин ханнык баҕарар хаарбах даҕаны наартанан барыа эбиппин. Н. Заболоцкай
2. Олус эргэрэн самнайбыт, сиҥнэйбит. ☉ Ветхий, обветшалый
Ходуһа биир хаарбах бүтэйин тоҕо көтөн, сылгылар киирэн хоммуттар. Д. Таас
Тумара ортотунааҕы үрдүк тиит арыыга хаарбах ураһа турар. И. Данилов. Олохтоохтор баҕалара биир — мас хаарбах дьиэлэрдээх уулуссалары кэлимник күрдьэн, аныгылыы тииптээх дьиэлэри тутуу. «Саха с.»
♦ Хаарбахха хаарыллыбыт <киһи> көр хаарылын. Ол күчүмэҕэй күннэргэ хаарбахха хаарыллыбыт элбэх буолара
◊ Хаарбах тимир — туһаттан тахсыбыт ол-бу тимир оҥоһук (үксүгэр тиэхиньикэ) быстаҕа, элээмэтэ. ☉ Металлолом
Үөрэнээччилэр хаарбах тимири хомуйууну, субуотунньуктары, кэнсиэрдэри тэрийэллэр. ПА
Хаарбах тимир дэриэбинэ ис уонна тас өттүгэр ыһылла сытарын элбэхтик көрүөххэ сөп. «Кыым»
Соҕотуопкалаабыт хаарбах тимирбит уу уонна аптамабыыл суолларынан Осетровоҕа уонна Беркакикка тиэрдиллэр. «ББ»

тыаһы үт. туохт.
1. Муннугунан уһуннук тыастаахтык тыын. ☉ Глубоко, с шумом дышать носом
Ынахтара муннунан буугунаан, орулаан, хараҕа суох иччитин диэки көрөн кэбиһэн баран, өлөн барбыта. Эрилик Эристиин
Буордаах дулҕа курдук Буугунаабыт боллоруттаҕас муруннаах, Аҕыс кырыылаах тимир килэди, Илэ дэриэтинньик Дьиэһийэн-дьиэгэнийэн иһэрин көрөөт, Дьырыбына Дьырылыатта обургу Кытаанахтык кыыһырда. П. Ядрихинскай
Ийэм эмээхсин Мунна буугунаан утуйда. Л. Попов
2. көсп. Таска таһаарбакка, бүтэйдии кыыһыр, кыйахан. ☉ Раздражаться, сердиться без внешних бурных проявлений
Аам-саам аһыыр, Үөл-дьүөл үктэнэр, Буоһата суохтан Буугунаан буллайар буолла. А. Софронов
Харытыана эрэйдээх ол ахсын абаланан, сирэйэ дыҥ курдук буолан, букатын бүтэйдии буугунаан куутуйаланан иһэр. П. Ойуунускай
Бу мунньахтан хаарыллыбыт Соня хоһугар киирэн, оронугар буугунуу сытта. Кини Таняҕа улаханнык кыыһырда. М. Доҕордуурап

туохт.
1. Булду эбэтэр киһини суоллаан кэнниттэн батыс, эккирэт; суоллаан бултаа (ордук түүлээххэ этиллэр). ☉ Преследовать по следам зверя или человека; промышлять, выслеживая (обычно пушного зверя)
Күн ахсын [Фёдор Охлопков] өстөөҕү сонордуур. Кини сыалга ылбыт ньиэмэһэ — өлбүт ньиэмэс. Д. Кустуров. Биирдэ Күндэлэй туундараҕа кыыл табаны хойобуннаан баран өр сонордуур. «ХС»
Кииһи сир-сир аайы араастаан бултууллар. Холобур, киин оройуоннарга ытынан сонордууллар. «ХС»
2. көсп. Туох эмэ тута ситиһиллибэти, сыралааҕы эккирэт, дьаныс. ☉ С упорством гнаться за чем-л. труднодостижимым
Ийэкээм, сырдык сыалы Сонордоон өр тэлэһийдим, Элбэх киэҥ куйаар тыалын санныбынан силэйдим. И. Гоголев
Түөрт-биэс сыаналары үрдүкү кылаастар оҕолоро үчүгэй киинэҕэ билиэти булар курдук сонордууллар. Н. Габышев
Кини санаата көмүстэн уонна сонордообут дьолуттан арахпат. И. Бочкарёв
3
кэпс., көр сойуолаа. Бэрэссэдээтэл тойоммут иирээри гыммыт быһыылаах. Тоҕо эрэ миигин өһүүр, миигин наар сонордуур. П. Ойуунускай
Соҕотохтуу миигин наар Сонордооҥҥут хаһымаҥ. Миигин кытта хаарыллыах Биир да киһи суох дуо, ама? Р. Баҕатаайыскай
[Урут] норуот туһугар биир эмэ ыалдьааччы …… тахсаары гыннаҕына, араастаан сонордоон, баайсан, балыйан туран, самнары тэпсэр этилэр буолбат дуо? Амма Аччыгыйа

эб.
1. Ханнык эмэ хайааһыны оҥорорго хабааннаах, сыһыаннаах, кыахтаах буолууну көрдөрөр (кэлэр кэмнээх аат туохт. уонна -ча сыһыар-х сыһ. кытта тут-лар). ☉ Выражает склонность, способность, возможность к совершению какого-л. действия (употр. с прич. буд. вр. и нареч. на Ҥча). Кынаттарын субу көтүөхчэ айылаах даллатта
□ Хастаева этиитин бигэргэтиэх айылаах түгэннэри көрдүү сатаата. Софр. Данилов
Дыгдаалап кинээс хараҕын үөстээҕинэн көрбүтүнэн, сирэйэ үллэн, биирдэ дэлби охсон кэбиһиэхчэ айылаах сутуруктарын болточчу туппутунан сымарынан кэллэ. М. Доҕордуурап
Сорохтор айахтарын атан, араатары ыйыстыахха айылаах истэллэр. Н. Павлов
2. Сыһыарыы түһүккэ турар кэпсиирэ буолбут аат туохтууру кытта туттуллан хайааһын тас көстүүтэ эрэ дьиҥнээх буолуох курдугун көрдөрөр («курдук», «дылы»). ☉ Употребляется со сказуемыми, выраженными причастием в форме дательного падежа, придает действию кажущуюся достоверность и возможность (вроде, будто)
Истиэнэҕэ турар төлөпүөн субу өрө тарылыы түһүөххэ айылааҕа. «ХС»
Айылҕа саҥаттан саҥа эгэлгэ дьикти көрүҥнэрэ арыллан иһиэххэ айылаахтар. Амма Аччыгыйа
Ардах түһэ илик, адьас субу ыаҕастаах уунан курулаччы кутуохха айылаах. А. Бэрияк
Ытыыр да сэниэтэ суох курдук, этэ-сиинэ эмиэ да уотунан сыралларга, эмиэ да муус тымныынан хаарылларга айылаах. «ХС»
3. Солбуйар ааттары кытта предмет, хайааһын бэлиэтин иэйиилээхтик күүһүрдүүнү көрдөрөр (бэйэлээх). ☉ С местоимениями выражает эмоциональное усиление признака предмета или действия
Бачча айылаах көлөһүнэ Барыта ханна барар диэтэххэ, Баай барсын иннигэр Баран баранар эбит. Эрилик Эристиин
Ол айылаах уйгу — быйаҥ хантан аллан тахсыах бэйэтэй, ити кини? «Кыым»
Бу, туох буолан, бачча куйааска аккын бу айылаах өлөрө оонньоотуҥ? Н. Якутскай
◊ Үтүө айылаах — үчүгэй, киһи курдук киһи. ☉ Хороший, нормальный
Үтүө айылаахтар тыраахтары күнүстэритүүннэри көлүнэллэр. В. Яковлев
Үтүө айылаах буоллар, оннугу саҥарар киһи баар буоллаҕына, буойуо, сабыа этэ буоллаҕа. Н. Неустроев
Үтүө айылаахтар отуттуу омук тылын билэллэр үһү. Амма Аччыгыйа