прил. түмүктээх (ситиһиилээх).

салҕаа диэнтэн х-ччы аата
Кыһалҕалааҕы үбүлээччи, салҕааччы кини буолуо. Н. Якутскай
Итиччэ үчүгэй түмүктээх үлэни батыһааччы, салҕааччы көстүбэтэх. Г. Угаров

аат. Туох эмэ (хол., үлэ, дьыала) далааһына. ☉ Размах, охват чего-л. (напр., работы, какого-л. дела)
Ити үлэ киэҥ хабааһына кэлин үтүө түмүктээх буолуоҕа. «ХС»

сыһ. Үчүгэй түмүктээхтик, кыайа-хото тутан. ☉ Успешно, с успехом
Учуутал …… убайа университеты ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрэн эрэрин туһунан киэн туттан …… кэпсээбитэ. П. Филиппов
Эт-хаан өттүнэн ситэри сайдыылаах доруобай киһи ситиһиилээхтик үөрэнэр, таһаарыылаахтык үлэлиир. ПНЕ СТ

буоһаа диэнтэн дьаһ
туһ. Төрөөбүт ынах уон аҕыс-сүүрбэ биир хоммутун кэннэ саптарыыга наадыйар кэмин аһарбакка буоһатыллыахтаах. ТВН ФБНь
Эккэ анаан үөскэтиллэр ынахтары, искусственнай сиэмэлээһининэн буоһатар буоллар ордук түмүктээх буолуо этэ. ПНС НьЭЫыИи
Чугас уруулуу табалары бэйэ-бэйэлэрин кытары буоһатар буоллахха, мөлтөх, кыра, өлүгэс тугут төрүүр. ПСБ ТИиПҮ

даҕ. Үчүгэй түмүктээх, туһалаах (үксүгэр буолб. ф-ҕа мэлдьэх. этиилэргэ тут-лар). ☉ Имеющий пользу, результат, полезный (обычно употр. в отриц. ф. и оборотах).
◊ Буоссата суох — туох да суолтата, күттүөнэ суох. ☉ Не имеющий ничего положительного, никакой пользы
«Убайдаах балыс эрээри буоссата суохтан хохучуоллаһан түһэҥҥит», — хаҥас диэкиттэн Ааныс сымнаҕастык унаарытта. Софр. Данилов
Бэйэтэ эмиэ сотору-сотору буоссата суоҕу умуннаҕына, склероһун туһунан кэпсээн күллэртиир. Н. Лугинов
Үөдэн, буоссата суох кыыл эбиккин ээ. М. Чооруоһап

сыһ.
1. Кыайахото тутан, ситиһиилээхтик, үчүгэй түмүктээхтик. ☉ Смело, уверенно, решительно
[Доҕорум] кэллэҕинэ, мин үлэһит буолбуппар үөрүө, бииргэ, тэҥҥэ сылдьан өссө хотуулаахтык үлэлиэхпит дии саныырым. «ХС»
Саамай былдьаһыктаах күннэргэ үлэ тэрээһинин тосту тупсаран, күөх сайын быйаҥын хотуулаахтык сомсуоҕуҥ. «Кыым»
2. көсп. Бигэтик, эрэллээхтик. ☉ Твёрдо, уверенно, решительно
Дорогуунаптары сарсын ыйыталаһан буллахпына сөп буолсу диэн, [оҕонньор] хотуулаахтык быһаарынна. Болот Боотур
Биһи барыны кыайарга, Олорор сири ырайга Кубулутар кыахтанныбыт, Хотуулаахтык сананныбыт. Дьуон Дьаҥылы

туохт. Үчүгэй усулуобуйаҕа түбэһэн сайдан-ситэн, тупсан таҕыс, силигилии тылын (хол., үүнээйини этэргэ). ☉ Попав в хорошие, благоприятные условия, расцвести пышным цветом, распуститься (напр., о растениях)
Чэгиэн, нүөл сиргэ Чэлгийэн, бары от-мас Чэчирии-тэтэрэ тупсар. С. Васильев
[Кинилэр] сыралаах үлэлэрэ үчүгэй түмүктээх буолан хайҕанан, биһирэнэн өссө үүнэр, сайдар, чэчириир кэскиллэниэхтээҕэ. В. Протодьяконов
[Сибэккилэр] барахсаттар бу үлүгэрдээх бүтүннүү хайыр таас дойдуга хантан эрэ кэлэн үүммүттэрэ, чэчирээбиттэрэ буолла? Г. Колесов

(САНААБАР, САНААҔАР, САНААТЫГАР) аат сыһыан т.
1. Этиллэр санаа тас көрүүгэ эрэ эбэтэр ким эрэ санаатыгар чахчылаах курдугун көрдөрөр. ☉ Выражает кажущуюся или субъективную достоверность высказываемой мысли (как будто, казалось, кажется)
Халлаан, санааҕа, Толооҥҥо суулунна. Эллэй
Санаабар, арыы улахан аҥаара бүтүннүү кытыастан олорор. Амма Аччыгыйа
Ийэтэ куустаҕына, Маайа, санаатыгар, кыччыырга дылы буолара. Н. Якутскай
Санаабар, сүрэҕэ чугаска дылы. Суорун Омоллоон
Эһиги дьыалаҕытын, санаабар, үчүгэйдик ырытан араҥалаатым. Күндэ
Санаатыгар, тойонун ааҕы олус өр күүттэрдэ. А. Фёдоров
2. Саҥарааччы этиллэр санаа түмүктээх буоларыгар эрэлэ суоҕун, хайааһын дьоҕойон, холоон көрөн оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ Выражает неуверенность говорящего в получении положительных результатов, а также то, что действие совершается на всякий случай, в утешение себе (на всякий случай, вроде бы)
Санааҕа, эмиэ хаайарга дылы гынным. Суорун Омоллоон
Били Сүллүкү кырдьаҕаһы ыҥыран, санааҕа, эмиэ имэриттэрэн, силлэтэн, бохсуруттаран көрбүт киһи. Болот Боотур
Сахаар оҕонньор, тыын ыла таарыйа, санаатыгар, сыгынахха ыттан, ыттарын иһиллээн көрбүтэ. В. Яковлев

аат.
1. Таайтаран этэр ис хоһоонноох, туохха эрэ үөрэтэр түмүктээх кылгас кэпсээн эбэтэр хоһоон. ☉ Басня. Саха литературатыгар бастакы үгэлэри С.А. Саввин — Күн Дьирибинэ суруйбута
□ Баҕатаайыскай бастакы кинигэтин үгэлэригэр билиҥҥи олоххо баар араас итэҕэстэрдээх, омсолоох дьону саралыыр
ТНН КХК. «Буруй эрэ моттойоҕо» диэн норуот үгэ хоһооно манна туттуллубута айымньы элэктиир туонун күүһүрдэн биэрэр. КНЗ КАӨ
2. Элэк оҥостуу, үгэргээн этии, таайтаран күлүү-элэк гыныы. ☉ Скрытая насмешка, ирония, издёвка
Бу олоҥхо иһэ истээх олоҥхо буолла! Баһыттан атаҕар диэри үгэ. Олоҥхоһут өксөкү кыыла — ити өрөбөлүүссүйэ буолар. Эрилик Эристиин
Сөбүлүүллэрэ-сиилииллэрэ биллибэттик үгэнэн кэпсэтэр идэлээх оҕонньоттор, кинини кытта судургутук кэпсэтэллэр. Амма Аччыгыйа
Үгэҕэ үгэнэн хардарыам этэ да Мин быһаччы этэри таптыыбын. И. Гоголев
ср. бур. үгэ ‘слово; речь (выступление)’