м. лапчаан; спинной плавник сие лапчаана.

1. мэйии (головной); сүрүн (спинной); силии (костный); 2. перен. тебе; # до мозга костей уҥуохтуун-еилиилиин (дьиҥнээх).

кукушка; кэҕэ этэр кукушка кукует # арҕас кэҕэтэ первый спинной позвонок; кэҕэ кулгааҕа бот. чемерица.

I 1. 1) спинной мозг; хорда; визига; үрүҥ сүнньэ спинной мозг; киһи сүнньэ спинной мозг человека; хатыыс сүнньэ визига осетра; 2) задняя сторона шеи; сүнньүн үүтэ затылочная впадина; сүнньүгэ биэр = дать по шее; ол кэриэтэ сүнньэ быстыа он скорее свернёт себе шею (чем что-л. сделает); 3) перен. русло; өрүс сүнньэ фарватер реки; 2. основной, главный; философия сүрүн боппуруоһа основной вопрос философии; биһиги сүрүн сорукпуг наша главная задача # сүнньүн ас = заколоть, зарезать (животное; букв. уколоть в спинной мозг); сүнньүн астарбыт курдук он упал замертво (букв. будто его укололи в спинной мозг); сүнньүн көннөр = проучить кого-л.; сүнньэ көнө (киһи) прямой, принципиальный (о человеке).
II см. бэрдин.

1) позвонок; позвоночный столб; моой тоноҕоһо шейный позвонок; сис тоноҕоһо спинной хребет; 2) вид якутского орнамента, напоминающего позвонки; тоноҕос ойуу узор в виде позвонков # тоноҕос баһах см. тоноҕосчут ; тоноҕос эриэн фольк. пёстрый (о масти рогатого скота).

конский волос (хвостовой) || волосяной; сылгы кыла конский волос; кыл түү щетина; кыл өтүү волосяная верёвка (для привязывания клади) # балык сиһин кыла передний спинной плавник (рыбы); кыл мүччү насилу, едва-едва; кыл тыынынан мигом, очень быстро (напр. сходить, съездить); кыл үөн зоол. волосатик.

аат., түөлбэ. Мундуну эбэтэр собо сиһин этин хатаран, үлтү сынньан баран, сугун уутугар буккуйан оҥоһуллубут ас (өр хаһааныахха сөп). ☉ Вид заготовки: сушеное, затем толченое мясо гольяна или спинной части карася, смешанное с голубичным соком
Хабырылла Эдьигээҥҥэ үлэлии сылдьан дьиктэмиини амсайан улаханнык хайҕаабыт.  Сиэнин ити тылларыттан Бакамда дьэбидис гына түспүтэ, тугу да саҥарбакка өр таалан олорбохтоото. Онтон дьиктэмии иһэ олорбут мас чохоотун киэр уурбута. Далан

1) тропа (протоптанная зверем); куобах ороҕо заячья тропа; орох тэп = протоптать тропу; 2) тёмная полоса (на спине лошади) # сис ороҕо ложбинка (вдоль спинного хребта человека).

аат.
1. Туох эмэ кэтит таһаата, иэнэ, киэлитэ. ☉ Пространство, занимаемое чем-л., площадь чего-л.
Уһун толоҕойдоох Улуу үрэх Уйуудама хотун диэн. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эбэ барахсан саас аайы араас эргэни-хаарбаҕы, сыыһыбөҕү дохсун муус толоҕойугар уктан илдьэ сатаахтыыр. Н. Заболоцкай
Тыа толоҕойо кэмнээх буолуо дуо? Аҕыйах киһини булан сырытыннарыаҕа. Н. Борисов
2. фольк. Сүрэх. ☉ Сердце
Нохтолоох толоҕой. ПЭК СЯЯ
[Абааһы кыыһа:] Нойонноох хотунум киэннэрин Нохтолоох толоҕойдорун Чопчута буолбут, Көмүс түөстээх күөрэгэйдэрин Мүччү туттарарга дылы гынным. ТТИГ КХКК
3. эргэр. Ынах, сылгы сүөһү сиһин сүнньэ. ☉ Спинной мозг лошади, крупного рогатого скота
Сүөһү сиһин толоҕойо. ПЭК СЯЯ
Уһун толоҕойдоох сылгы. ПЭК СЯЯ
◊ Толоҕойгор тохтот көр долоҕой
Толоҕойгор тохтот эрэ, ноко-о! ПЭК СЯЯ
[Киис Бэргэн:] толоҕойбор тохтоттум, тойон убайыам. И. Гоголев
ср. бур. тологой, толгой ‘голова; вершина чего-л.; головка; кусок, штука’

аат.
1. Кыыл-сүөл көҕүс, иэн өттө, көхсө. ☉ Спина, спинной хребет
Уол оҕо биир күн ат өрөҕөтүгэр, биир күн ат уорҕатыгар (өс хоһ.). Маайа өрүһүн икки кытылын иирэтэ саһыл уорҕатын курдук кытарымтыйа мөлбөйөн турар. Н. Якутскай
Күүстээх тыалтан таба сиһин уорҕатыгар көмнөх хаара түһэр. ТНС ОКТК
[Кыһыл көмүс балыктар] уорҕаларын хатырыга киһи хараҕа саатыан курдук чаҕылыҥныыр. ПНО
2. Сүөһү, кыыл тириитин көҕүс көп түүлээх, халыҥ өттө (ордук күндү). ☉ Шкура вдоль хребта скотины, животного (наиболее ценная)
Таба тугута бэргэһэлээх, Таба сарыыта үтүлүктээх, Таба уорҕата саҕынньахтаах, Таба өрөҕөтө ыстааннаах. Болот Боотур
Уулаах Ааныката тикпит, куобах уорҕата истээх түнэ сонун бырахта. Эрилик Эристиин
Биир убаһа …… уорҕатыттан массыына олоҕун сабыыта, олоппос тэлгэҕэ, ону тэҥэ былыргылыы саахымат көбүөр оҥоһуллар. ДьСИи
3. көсп. Нэлэмэн сир, дириҥ уу киэҥ иэнэ, көстүүтэ. ☉ Далёкий горизонт широких открытых мест, поверхность больших, глубоких водоёмов
Саха сирин уорҕатыгар Ойбут уоттаах тыргыл күн. Эллэй
Күөх уу көмүс уорҕата хоту кылбайан уһунна. Дьүөгэ Ааныстыырап
Халлаан илин уорҕатыгар үрүҥ былыттар усталлар. Н. Абыйчанин
♦ Тас уорҕатынан барда — тас (таас) иэнинэн барда <тиэрэ таһылла түстэ> диэн курдук (көр иэн I). Майаҕатта …… аттаах киһини илиитин таһынан илгэн кээспитэ, ата туспа, киһитэ туспа тас уорҕаларынан барбыттар. Саха сэһ
1977
Коровин …… тирэнэн турбут тирэҕэ туура ыстанна да, кини тас уорҕатынан аллараа барда. «ХС». Уорҕатыгар уоту ыстаннар кэпс. — кими эрэ олус долгут, аймаа. ☉ Заставлять кого-л. испытывать сильное волнение
Үөһэнэн сытыы кынаттар …… тыастара отууга кэтии, тоҥо сытар үгүс булчут уорҕатыгар уоту ыстаннарда. Н. Заболоцкай
Уорҕатынан оонньообут — оройунан (төбөтүнэн) көрбүт (тыыммыт) диэн курдук (көр көр I). Алексей Гаврильевич эдэригэр, этэргэ дылы, оройунан көрбүт, уорҕатынан оонньообут, элбэҕи эргиппит эр бэрдэ этэ. ЧКС АК. Уорҕатынан уур (бырах) — кими эмэ тиэрэ түһэр, тас иэнинэн бырах. ☉ Положить, бросить кого-л. на обе лопатки
Бөҕөстөр тусталлар. Биирдэрэ биирдэрин тас уорҕатынан быраҕар. Суорун Омоллоон
Уорҕатын хастаа — иэнин хастаа диэн курдук (көр иэн I). Уорҕаҕын, иэҥҥин хастаары Оҥостон кэлбитим, ороспуонньук! П. Тобуруокап
ср. др.-тюрк. оҕурха ‘спинной позвонок’, тюрк. орха, оорга, оорҕа ‘позвонок; спина; гребень (горы)’