нареч
ханна да (суоҕу көрдөрөр). Негде посидеть - ханна да олорор сир суох; спрятаться было негде - саһар сир ханна да суоҕа; негде жить - олорор сир суох

сов. I. (покрыться) сабын; 2. (спрятаться, скрыться) сас, хорҕой; укрыться от дождя самыыртан хорҕой; 3. с отриц. (не остаться незамеченным) сас; ничто не укрылось от его взгляда кини хараҕыттан туох да саспатаҕа. уксус м. уксус.

сов. 1. (спрятаться) кистэн, сас, хорҕой; 2. (исчезнуть) көстүбэт буол, (улаҕатыгар) киир; самолёт скрылся за горизонтом самолёт саҕах улаҕатыгар киирдэ; 3. перен. (остаться незамеченным) сас, көстүмэ; от его взгляда ничто не скроется кини хараҕыттан туох да саһыа суоҕа.

сов. 1. (забраться, спрятаться) киирэн сас, киирэн кыбылын, кирий; забиться в угол муннукка киирэн сас; 2. (засориться) бүөлэн, туолан бүелэн, бүтэй; труба забилась грязью турба киртийэн бүөлэммит; 3. (начать ударяться обо что-л.) охсуллуталаан бар, охсуоланан бар, кырбанан бар; 4. (начать метаться) мөҕүс, мөхсөн бар, тартаран бар; 5. (о сердце, пульсе) мөҕүс, мөхсөн бар, тэбэн бар; сердце забилось сүрэҕим мөҕүстэ.

туохт.
1. Туохха эмэ иилистэн эрилин, сөрөн (хол., быа киһи атаҕар). ☉ Липнуть, приставать к чему-л., обвиваться вокруг чего-л.
Сүүрүк ат Сүһүөҕэр сөрүөстэр Сүмэлээх күөх от Сүүнэтийэ үүннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ардах сытытан, сиидэс ырбаахытын дуома этигэр сөрүөстэн, тыбыс-тымныынан хаарыйар буолла. М. Доҕордуурап
От, сиик түһэн, сүгүн хаамтарбакка, киһи атаҕар сөрүөстэ сылдьара. «ХС»
△ Туох эмэ (хол., быа) эриллэн, онно иҥин, бохсулун, көлөтүн. ☉ Зацепиться за что-л., застрять в чём-л.
Таҥастыын ууга ыстанан киирэбин уонна уу отугар сөрүөстэн умса баран түһэбин. Н. Якутскай
Аны [аттар] ыраата баран, быаларыгар сөрүөстэн өлүөхтэрэ. Тумарча
Туһахха иҥнибит куобах туһаҕы чэҥкээйилэри соһон киирэн талахха сөрүөстэн өлөр. ТСКБ
2. Куотан, саһан ким, туох эмэ улаҕатыгар, кэннигэр түс, сөрөн. ☉ Спрятаться, укрыться за кем-чем-л., притаиться
Ньукуус бу киһиттэн куттанан, аҕатын кэннигэр сөрүөһүннэ. Суорун Омоллоон
Мин ыксаан, ампаар аанын кэннигэр сөрүөһүннүм. Н. Неустроев
Ампаар хабарҕа муннугар сөрүөстэн туран, Маайыс эһэтин …… одуулаһан хаалар. Амма Аччыгыйа
Аан аһыллыбытыгар бурҕачыйа түспүт тымныыттан куотан, оһох чанчыгар сөрүөстүбүтүм. П. Аввакумов
△ Кимиэхэ эмэ сыста түс, сыстаҥнаа, тула эриллэҥнээ. ☉ Прильнуть, прижаться к кому-л.; путаться под ногами
Уулаах [киһи аата] …… хаһыыра түһэн баран, атын моонньугар сөрүөстэ түстэ. Эрилик Эристиин
Уол ийэтигэр сүүрэн тиийэн сөрүөстэ түстэ. Н. Габышев
[Куоскам] кэллэхпинэ, курдьугунуу-курдьугунуу, атахпар сөрүөстэрэ, атаахтаан ньааҕыныыра. ТМ ДК
Туой улахан дьон атахтарын анныгар сөрүөстэр үгэстээх. Бар, оонньоо! В. Гаврильева
3. Ханньары бар, ханньары өҕүлүн, ханньары иэҕилин. ☉ Искривиться, перекоситься
Чукаар, ымайбыт сирэйэ сөрүөстэн, ыртайбыт уоһа ньимийэн барда. Л. Попов
Урут хаһан да көрбөтөх кыылчаана, чааркааны быһа кирэ сатаан баран, сөрүөстүбүтүнэн тоҥон хаалбыт. Болот Боотур
Коля Манасов …… мунна сөрүөстэн хаалбыт этэ. Эрилик Эристиин
Доҕор киһи …… үөһэ быраҕылларыгар маска охсуллан, тумса сөрүөстэн туора баран хаалбыт хаарбах чаанньыгы ылан уу баста. Н. Заболоцкай
4. көсп., сөбүлээб. Кимниин эмэ бииргэ сырыт, куодарыс, куомуннас (үксүгэр, туох эмэ бөрүкүтэ суоҕу гынарга, оҥорорго). ☉ Водиться, хороводиться с кем-л., связаться с дурной компанией
[Өлөксөөндөрө:] [Кыыспыт] ол-бу дьоҥҥо сөрүөстэр. Ити биир урааҥхай, Барахсаанап диэн ааттаах киһи, туой булар. Н. Неустроев
[Миитэрэпээн] Куһаҕан Өлөөнчүккэ сөрүөстүбүккүн, кэтэххиттэн таһырдьа умса астахха, иирбэт буолуоҥ. Л. Габышев
Ити куһаҕан дьоҥҥо дьоҕойон сөрүөстэҕит. А. Сыромятникова
△ Кими-тугу эмэ бул, буулаа (үксүгэр сөбүлээбэт дэгэттээх). ☉ Пристать, пристроиться, прибиться к комучему-л. (обычно с оттенком неодобрения)
[Марыына:] Киһи буолбат оҥоһууга абааһы сөрүөһүннэҕэ буолуо. А. Софронов
Кэлэктиип кэккэтигэр Сиэхсит аймах кырыытынан симиллибит, Сүрэҕэ суох илэ-бодо сөрүөстүбүт. С. Васильев
Үрүҥ кыылтан уолуһуйбут улахан ыппыт табаларбытыгар сөрүөстүбүт быһыылаах. И. Федосеев
Үрэх тулата элбэх талахтаах, хатыҥнаах буолан туртас бэркэ сөрүөстэр. «ХС»
5. көсп. Эппиэтинэстэн куотунан туохха, кимиэхэ эмэ сигэн, көлбөрүтүн. ☉ Стараясь уйти от ответственности, пытаясь оправдать себя, ссылаться на обстоятельства
Өрүү кэмҥэ, бириэмэҕэ сөрүөстэр ээ. Дьиҥэр, бу эн курдуктар кыра да халыйыыны көннөһүллүбэт алҕаска тиэрдэллэр. Н. Лугинов
[Инженер] бу сир тымныытын улаханнык кыайда. Дьэ онтон хатыйа харбаан, тэриир суоҕар, киһи тиийбэтигэр сөрүөһүннэ. А. Сыромятникова
6. кэпс., сөбүлээб. Араастаан кубааскайдан, кубулҕатыр, буолунума (үксүгэр дьахтары этэргэ). ☉ Ломаться, капризничать, вредничать (обычно о женщине)
[Долгунуоп:] Хотуой, сөрүөстэ сытыйаҥҥын, эргин ахтаҥҥын, иҥиириҥ тарта дуо? Амма Аччыгыйа
Киэр буол, симэхсин, сөрүөстүмэ, түксү! Суорун Омоллоон
Мин көрдөһүүм буолан, соруйан сүрэҕэлдьээн сөрүөһүннүҥ ини! В. Протодьяконов

I
туохт. Бүччүм, бүгүчээл сири булан тохтоо, ханна да быгыма, сас. ☉ Укрываться, прятаться в малолюдном, укромном месте
Муҥур олохпутугар Булбуппутун эрэ Муннубут анныгар баттаан, Бүгэн олорбуппутун Буруйдуу санаатым. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ол эһэм эрэйдээх муҥутах үйэтэ Кэрискэ тумулун бүөрүгэр бүкпүтэ. М. Ефимов
Бу биһиги бокоорбут дьон курдук, биир балаҕаҥҥа бүгэ сытар буоллаххына, үчүгэйдик бултуйбатыҥ чахчы. С. Никифоров
«Мантан ханна эмэ баран, куотуохха, бүгэн хаалыахха», — диэн санаалар кини өйүгэр арыт кииртэлээн ылаллар. Л. Толстой (тылб.)
II
1. даҕ. Кыараҕас, кыра, тыалкуус мээнэ түспэт эбэтэр саһарга табыгастаах. ☉ Тихий, безветренный, укромный (о месте, где можно легко спрятаться)
Мин аҕам обургу кыыһыран кэллэҕинэ, биһигини ордоруо суоҕа. Киниттэн көмүскэнэр бүк сири булуох. Саха фольк. Кини дьолугар Сэмэнньэйи сылгыларын үөрүн атын сиргэ, өлгөм хаһыылаах бүк үрэх баһыгар, көһөртөрө ыраах ыытан кэбиспиттэрэ. П. Аввакумов
Енисей, Ангара күүс сүүрүктэрин, бүк сирдэрин Тутуунан киэргэтиэҕим диэтэ. И. Эртюков
2. аат суолт. Үрэх, элгээн эҥин тоҕойдоро. ☉ Изгиб реки, старицы и т. п. Урукку хаалыылаах үйэҕэ, Ойуур-сис бүгүгэр хаайтаран, От тиэйэр ыырдарын даҕаны Уһугун-муҥурун булбакка, Олорбут эбиттэр сахалар. Күннүк Уурастыырап
Онтон үрэх бүгэр, түбэ баҕайы сиргэ кэлбитим, булчут балаҕана турар эбит. Р. Кулаковскай
Суолбутун элгээн бүөлээтэ. Көрбүппүт: элгээн бүгэр хаайтарбыппыт. И. Данилов. Тэҥн. бүкүчээл, бүөрэмньи
III
сыһ. Хайаан да, булгуччу. ☉ Обязательно, непременно
Бу хаһыыттан Бурхалей бүгүн долгуҥҥа куттал тахсыбытын «буруйун» олоччу сүгэрин бүк ылынан кэбистэ. Эрилик Эристиин. Амма Аччыгыйа ону [ахтыытын] хайдах эрэ итэҕэстэтэ санаатаҕына, тылын бүк эрэнэр-итэҕэйэр нөҥүө киһитин кэпсээнигэр сигэнэр. ФЕВ УТУ
«Оҕолор эрэйдээхтэр быһалыыр суолу билбэттэр. Мин кинилэри, арааһа, балтараа көһүнэн урут түһэрим буолуо»,— диэн оҕонньор бүк эрэнэн иһэр. П. Аввакумов
◊ Бүк бэрин — тугу да утары эппэккэ, утарыласпакка, ыйыы, этии, куолу хоту сырыт. ☉ Полностью, беспрекословно подчиняться кому-чему-л. (обычаю, чьему-л. указанию и т. п.)
Дьон аһыыллара-таҥналлара быһаччы айылҕаттан тутулуктааҕын билэр эрдэхтэринэ, айылҕаны ордук харыстыыр, кини күүһүгэр эрэнэр, өссө бүк бэринэр этилэр. ПИО ТС
Сэттэ уонтан тахса сыл үөһэттэн дьаһайалларыгар убанан, онуоха бүк бэринэн, олохпут эрдиитин атыттарга туттаран, үүнүөхпүтсайдыахпыт диэбиппит табыллыбатаҕа. «Кыым»
IV
сыһ. Хас да төгүл, хос-хос, хат-хат. ☉ В несколько раз, повторно. Былааннарын үс бүк толорбуттар. Быаны хас да бүк туттахха быстыа суоҕа
◊ Бүк бар — иэҕилин, өҕүлүн, токуруй, төҥкөс гын, төҥкөччү тутта сырыт. ☉ Сгибаться, наклоняться, держать голову лицом вниз
Бүк барыар дылы Бөкчөччү бүгдүгүрбүт Уҥуоҕунан олус оччугуй Оҕонньор киһи Тус иннигэр Токус гына тура түстэ. А. Софронов
Дьиэ таһыттан биир саалаах бартыһаан киирэн иһэн, күүлэҕэ хаһыытаабытынан бүк баран түстэ. Эрилик Эристиин. Бүк баттаа — 1) тугу эмэни токурут, өҕүлүннэр; бүк бар (хол., ыараханы сүктэххэ). ☉ Гнуть, сгибать что-л., гнуться, сгибаться
Семен Ильич, ахсаан ааҕардыы, тарбахтарын бүк баттаталаан көрдө. Амма Аччыгыйа
Тыал Хатыҥ иэмэх таһаатын Күүһүнэн кууһа сатыыр Көмүскэнэр лабаатын Кум-хам тутан бүк баттыыр. С. Данилов
«Эһиги, пионердаах оҕолор, уон төрдүөҕүт»,— диэн баран Жирков уҥа илиитин ылгын тарбаҕын бүк баттыыр. Н. Якутскай; 2) көсп. көҥүл-босхо олордубакка, баттаа-атаҕастаа, көлөһүннээ; ыарыкбаттык буол. ☉ Угнетать, эксплуатировать, давить
Норуоту хаатырга үлэтигэр, умнаһыттыйыыга бүк баттыыр, үүнүөх-сайдыах айылааҕы барытын хам тууйар крепостной тутул маасса сөбүлэммэт уонна бырачыастыыр санаатын үөскэтэр. «Ленин с.». Суох, бу курдук холуонуйа норуотун өр бүк баттаан олоруохтара суоҕа. Н. Якутскай
Уруккуттан бэйэ талааныгар эрэл улахан этэ. Арай ол эрэл аныаха диэри таска быктарыллыбакка бүк баттана сылдьыбыт. Н. Лугинов. Бүк тарт — туох эмэ уһун имигэһи туора тардан токурут (хол., хахыйаҕы), кими эмэ аллараа тардан төҥкөт. ☉ Согнуть, пригнуть к земле что-л. длинное, гибкое (напр., березку), согнуть, нагнуть кого-л.
Эмээхсин наһаа сымсаҕайдык кыыһы [Аанчыгы] ырбаахытыттан харбаан бэйэтигэр бүк тардан ылла. Амма Аччыгыйа
«Манна кыра дьон тойотторо кэллилэр диэбиттэрэ, олор бааллар дуо?» — диэн эмээхсин ыйыппытыгар, сирдьит кыыс бүк тардан ылан кулгааҕар: «Бааллар, бааллар», — диэн хаһыытаан биэрдэ. Эрилик Эристиин
Кинилэр ол диэки баран, чараҥ быыһыгар киирбиттэрэ, биир үөл хатыҥ сиргэ бүк тардыллан түһэриллибит. Н. Заболоцкай. Бүк тут — тугу эмэни икки эбэтэр хас да хос буолар гына токут. ☉ Свернуть, сложить что-л. вдвое или в несколько раз
Сыарҕа тумус быата буола сылдьар кирис өтүү быһаҕаһын үс хос бүк туппуттара.Күннүк Уурастыырап. «Мэ, дэбиэринэс бу баар...» — биһиги киһибит Буут Уйбаанабыска бүк тутуллубут кумааҕыны уунна. Н. Габышев
Михаил Иванович сиэбиттэн түөрт гына бүк тутуллубут кумааҕыны сулбу таһыйан ылан, тэнитэн баран, дириэктэр иннигэр ууран биэрбитэ. Н. Лугинов. Бүк түс — нөрүччү, төҥкөччү тутун. ☉ Согнуться, наклониться
«Ол курдук абааһы айбыта дуу, таҥара кыраабыта дуу», — диэн баран, Марба санаата хараастан уйадыйда, бүк түһэн олордо. Күндэ
Мэхээс уруулугар бүк түспүтэ. В. Гаврильева
Дьаакыбылап оҕонньор бу аҕыйах сыл иһигэр хаар маҥан баттахтанар, кырдьан уҥуохтуун бүк түһэр. Н. Якутскай

туохт.
1. Тастан кэлэн туох эмэ иһигэр баар буол. ☉ Входить, войти
Хас эмэ бартыбыаллаах дьон, сүр тиэтэлинэн кэлэн, дьиэҕэ киирдилэр. А. Софронов
Ол сытан эрэ көрдөҕүнэ, таһыттан биир сарыы сонноох, ынах этэрбэстээх киһи киирдэ. Н. Неустроев
Маайа, кыбыста-кыбыста, урукку тойонун аах олбуордарыгар киирэр. Н. Якутскай
Кыыһым мин бараары гыммыппар үөрбүттүү, хоһугар киирбитэ. С. Данилов
△ Булт сэбигэр хабылын, тутулун (кыыл, балык туһунан этэргэ). ☉ Оказаться пойманным, попасть в охотничью ловушку (о звере, рыбе)
Күөлбүт балыга аны тууга да, ардьааҕа да киирбэт буолбут. Н. Якутскай. Уоһук: «Хайа, сэгэриэм, бу хантан кустанныҥ?» Тимэппий: «Ээ, Тоҥуулаах үрэҕэр тиргэ ииппиппэр, онно киирбит.» Күндэ
Кынаттан күөйтэрдэҕинэ эрэ, муҥха ийэтигэр балык киириэхтээх. ПН ТОК
2. Арыый үрдүк сиртэн аллара диэки бар (хол., өрүскэ, күөлгэ, алааска барыы туһунан). ☉ Направляться куда-л. вниз, спускаться с более высокого места (напр., к реке, озеру, аласу)
Бастаан Саабалаах балаҕаннарыгар барыахха, ол кэннэ ойбоҥҥо киириэхпит буоллаҕа дии. А. Софронов
Бөлүүҥҥү кыраһа кэнниттэн оҕустаах сыарҕа суола алааска киирбит. Н. Якутскай
Мин эрдэ туран уу баһар күөлбэр киирэн далаһа тумсугар сууннум. И. Гоголев
Биһиги үөрүүбүтүн кытта өрүскэ муҥхалыы киирдибит. И. Данилов
△ Халдьаайыттан (киһини көмөр сиртэн) кэл. ☉ Спуститься с более высокого северного склона аласа, на котором якуты обычно хоронят покойников
Киһилэрин кистээн киирэннэр, мустубут дьон хоолдьуга этин аһаабыттар. Болот Боотур
3. Кытыы сиртэн киин, үөс сиргэ кэл. ☉ Перебраться, приехать из глубинки в центр
Бу, дьиикэй Туобуйа түгэҕиттэн киирбит, табаны-тайаҕы кытта сэргэстэһэн үөскээбит, бии Хахаарытта кыыһа Харытыана хамначчыт эрэйдээх …… уу баһан иһэр эбит. П. Ойуунускай
Коммунизм холкуос булчута Дайыыла Дарамаайап тыаттан бэҕэһээ киирбитэ. Софр. Данилов
Кэбис, Майаттан мин аны Киирииһибин Дьокуускайга. Баал Хабырыыс
△ Өрүс, күөл үөс өттүгэр эбэтэр арыытыгар тиий. ☉ Пробраться на середину реки или на остров
Ол курдук кинилэр Арыыга киирэннэр, Тыыта суох хаайтаран, Таах өрөөн хаалтара. С. Данилов
Борууну туораан, кууран хаалбыт тас үөскэ киирдим. Т. Сметанин
Оҕус эмискэ баҕайы үөс диэки киирдэр киирэн харбаан барбахтаан иһэн тоҕо эрэ төттөрү эргиллэн таҕыста. «ХС»
4. Кимиэхэ эмэ кэл, кимиэхэ эмэ сырыт; ханнык эмэ сололоох киһини кытта көрүс. ☉ Зайти к кому-л., навестить кого-л.; быть на приеме у кого-л.
Алмаас таас сандаарар дыбарыас Алаарбыт-күндээрбит аанын аһан Хоруол судаарга киирэн хоруйдаан кэбистэ. П. Ойуунускай
Сарсыарда Оноҕочоон Чоохоон баай Хара Хааҥҥа киирэн кэлэр. Суорун Омоллоон
Болдьохтоох кэмҥэ мин Михайловка киирбитим. Н. Якутскай
Бэрэссэдээтэлгэ киирэн хайдах этиэхтээҕин толкуйдаан көрдө. Т. Сметанин
△ Кими эмэ кытта охсуһа кэл, сэриинэн саба түс. ☉ Прийти к кому-л. с намерением сразиться, идти на кого-л. войной
Илиэһэй илэ бэрдигэр Илэ бэйэбинэн киирдэхпинэ, Оһолго оҕустарыаҕым, Очурга тэптэриэҕим. П. Ойуунускай
Россияҕа күүс өттүнэн киирбит ньиэмэс омугу утары сэриини күүһүрдүөхтээхпит. Амма Аччыгыйа
5. Туох эмэ (үксүгэр ойуур, үүнэн турар от) ортотугар, быыһыгар баар буол. ☉ Оказаться в центре, в середине чего-л., войти в центр, середину чего-л.
Кэдэлдьи алаас уонна Баатты хочото чараас тыалаах үрдүк арҕас халдьаайынан быысаһаллар. Ол чараас тыаҕа киирдэххэ, хочолоох алаас иккиэн көстүбэттэр. Амма Аччыгыйа
Оҕотун саҥа киллэрбит чөккөөкү от саҕатыгар ньыкыйан олорон иһиллээмэхтээт, өлөҥ быыһыгар киирэн хаалла. И. Гоголев
Эн байанайдаах тыаларгар мин киирэбин, Соргубар эрэнэ, суһал хаамыынан. С. Данилов
[Иван Иванович:] Оҕолоор, кэлиҥ түргэнник, ойуурга киирэ охсуоҕуҥ. Улахан наада баар. С. Ефремов
Мойот саатын туппутунан ойуурга киирдэ. Т. Сметанин
6. Саас соҕурууттан көтөн кэл эбэтэр күһүн соҕуруу күргүөмүнэн бар (кус-хаас туһунан); күргүөмүнэн көтөн кэл (бултанар уу көтөрө сарсыарда, киэһэ күөлгэ, өрүскэ кэлиитин этэргэ). ☉ Перелетать стаей (о перелете птиц); прилетать (о массовом прилете водоплавающей дичи к воде на утренней или вечерней зорьке)
Ол баҕас уруккуттан да биллэр ээ: хаас киирдэҕинэ, үрэх баһыгар хаардаатаҕа диэччилэр. Далан
Үлэлэрин бүтэрбит дьон быһыытынан, хаас көтөрүн кэтэһэн олордулар. Кыһытыан иһин, хаас киэһэ, сарсыарда да киирбэтэ. В. Протодьяконов
Килэччи тоҥно эмиэ уум, Көтөр эмиэ киирбэтэ. Урсун
Кус-хаас киирэр саҥата иһиллэргэ дылы. Н. Павлов
△ Хотугу муора арыытыттан туундараҕа таҕыс (дьиикэй таба маассабайдык кэлиитин туһунан этэргэ). ☉ Перебраться стадом (о миграции диких оленей)
Аҕам, бука, синньэ кэлэрэ буолуо: кыыл киириэ эрдэ эбээт. Болот Боотур
7. Тугу эмэ курдаттаан, өтөн иһирдьэ баар буол (өт); эккэ-хааҥҥа, дууһаҕа билин. ☉ Проникнуть, просочиться сквозь что-л. (напр., о солнечном свете), подхватить, подцепить (о болезни)
Толомон маҥан күн Төлөнө киирдин диэн, Тоҕус уолҕан-чуолҕан түннүктээх. П. Ойуунускай
Биирдэ харахпар ыарыы киирбитин, «кугас ынах сааҕа эмп буолар үһү» диэбиттэрин кырдьыктанаммын, былаакка ынах сааҕын суулаан баран, харахпар баанан хоммутум. Амма Аччыгыйа
Оччотооҕуга ийэлэрэ Кантира бокуонньук, муннугар тумуу да киирбэккэ, өлүөр хаалбыта. Эрилик Эристиин. / / Киһи этин-сиинин иһигэр, этин сааһыгар баар буол. ☉ Оказаться в теле человека, проникать, попадать в тело человека
Сэмэн ытыһын чэрин дуу, ытыһыгар мас киирбитин дуу кытаахтаһан, кыҥастаһа турар. Амма Аччыгыйа
Хараҕар сыыс киирбитэ Хас да хонук ааспыта, Баппыыска да биэрбитэ Умнуллан барбыта. П. Тобуруокап
«Дэҥҥэ киирбит сыыһы Тибиирэн таһаараллар», — диэн Кимтэн эрэ истибитин Кичимэ өй умнубатах. Т. Сметанин
8. Сүрүн үөскэ эбэтэр муораҕа түс, улахан ууну кытта холбос (үрэх, өрүс туһунан). ☉ Впадать в основное русло или в море (о речке, реке)
Өлүөнэ өрүс Ол тиийэн, Хотун эбэтин Холлугурас муус Хоонньугар киирэн, Хоһоонноон холдьугуруу сытта. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тоҕус уон тоҕус Дуолан үрэхтэр Холбоһон куугунаан киирбит Холбороҥ маҥан хочолоох. П. Ойуунускай
△ Барар хайысханы бул; суолга таҕыс. ☉ Найти направление движения, выйти на дорогу
Кини булчут оҕонньор ыллыгар киирэн баран, суоллаан отууга тиийбитэ. Суорун Омоллоон
Күрбэ айаҕар тиийиитигэр биир хобураак (лаама таҥаратын дьиэтин үөрэнээччитэ) иннин күөйэ сүүрэн суолга урут киирдэ. Эрилик Эристиин
Биһиги сирбит күчүмэҕэйин саҥата суох түһэн, суолбутугар киирдибит. Н. Заболоцкай
9. Үлэ, үөрэх тэрилтэтигэр, сойууска ылылын, баар буол. ☉ Устроиться в какое-л. учреждение, стать членом какой-л. организации, объединения, поступить (на учебу, работу)
Таҥара көмөлөһөн үөрэххэ киирдэргин үчүгэй этэ. А. Софронов
Бу Миисэ, оттон бу улахана Бааса, аны күһүн оскуолаҕа киирээри сылдьар киһи. Амма Аччыгыйа
Эн кыайыылааххотуулаах Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр киирдиҥ буолбаат?! Суорун Омоллоон
Таня, тоҕоостоох үлэҕэ киир, орто үөрэхтээх киһи үлэтэ суох сылдьара табыгаһа суох. М. Доҕордуурап
10. Саҥа дьиэҕэ көһөн кэл, олохсуй. ☉ Переехать, заселиться в новое помещение, новый дом
Эрдээх, хоһуун эн үлэҕэр Эрэммиппит туһугар, Дьэдьэн саҕа дьиэҕэр киирэр Малааһыҥҥар эн ыҥыраар. С. Данилов
Бүгүн ураһабытыгар киирэр үөрүүлээх күммүтүгэр Доҕотторбут ыалдьыттыы кэлиэх буолбуттара. И. Гоголев
Быйыл балаҕан ыйыгар Саҥа дьиэҕэ киирдибит. И. Эртюков
11. Тугунан эмэ сабарданан, туох эмэ кэннигэр, күлүгэр түһэн көстүбэт буол, сүт. ☉ Стать невидимым, исчезнуть, потеряться из виду, утонуть в чем-л. (напр., в пламени, пыли). [Кыталык кыыл] Көттөр-көтөн, Күндээрэр саһарҕа уотун Күлүмнүүр төлөнүгэр киирэн, Халлаан тардыытыгар симэлийэн, Харахпыттан мэлийэн хаалбыта. Күннүк Уурастыырап
Баһаар иһинээҕи дьон быыл будулҕаныгар киирэн бары быыл буолан, иҥэн-сүтэн бараллар. Эрилик Эристиин
△ Саҕахха түс, былыкка сас (күн, ый туһунан). ☉ Закатиться, спрятаться за облако, садиться (о солнце, луне)
Сотору ый киириэ, ыйдаҥа сүтүө. Амма Аччыгыйа
Уол, күн киириэр диэри аһаан, сынньанан баран, таһырдьа тахсан сүтэн хаалар. Суорун Омоллоон
Күн манна түүннэри киирбэт, Көҕүтэн киһини симнэрбэт. П. Тобуруокап
12. Ханнык эмэ испииһэккэ баар буол. ☉ Быть включенным в какой-л. список (о ком-л.), в какой-л. текст (о чем-л.)
Итиннэ [сурукка] итэҕэс биинтэлэр нууччалыы ааттара киирбитэ буолуо дии, ону көр эрэ. А. Софронов
Саха мифологията баай уобарастардаах. Ону бу кинигэҕэ киирбит айыылар тустарынан тойуктар туоһулууллар. Д. Софронов
Тыаҕа тахсар хомсомуоллар испииһэктэригэр киирбитим. С. Ефремов
Куобах сир аатыгар син кииртэлээбит. Багдарыын Сүлбэ
13. Туох эмэ иһигэр бат, сөп буол. ☉ Соответствовать по размеру чему-л., приходится впору, вмещаться во что-л. [Арыгыны] Баарса аалга Батыаҕынан хаалаан, Уйуоҕунан уган, Киириэҕинэн симэн баран …… [ыыталлар эбит]. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Тордуйа] кырата үс ыстакаан киирэр истээх иһитэ буолан таҕыста. Суорун Омоллоон
Мин кэлэрбэр холкуос дьоно аҕыс уон сүөһү киирэр типовой хотон акылаатын түһэрэ уонна саҥа баанньык дьиэтин тута сылдьаллара. Н. Заболоцкай
14. Ханнык эмэ балаһыанньаҕа түбэс (үксүгэр куһаҕан балаһыанньа туһунан этэргэ). ☉ Попасть в затруднительное, незавидное положение, оказаться в такой ситуации
[Кырасыабай уол буоллаҕына] Иэдэһинэн оонньуур Эмэн дьахталлар Элэктэригэр киириэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Үөлээннээхтэриҥ үөҕүүтүгэр кииримэ, Холоонноохторуҥ хоһуутугар кииримэ. П. Ойуунускай
Мин, биллэн турар, оччо кутурҕаҥҥа киирбит дьону хомотуом дуо, бырастыы гыммытым. Далан
15. Тугу эмэ сабардаан, тоҕо анньан кэл, хайа эмэ өттүнэн үтэн инниҥ диэки бар; тугу эмэ бүөлүү, хаххалыы тур. ☉ Надвигаться, наступать, накрывая собой все пространство; заслонять собой что-л. Өстөөхпүт, дьэ, киирэн испитэ, Өлөрөр санаанан кэлбитэ. П. Ойуунускай
Алдан хайыы-сахха кыдьымаҕа киирэн эрэр. Н. Якутскай
Уҥуоргу күөх иирэ, уһуктаан киирэн, лаглайан көстөр. Дьүөгэ Ааныстыырап
Оок-сиэ, ол үөһэ өттүттэн букатын болуот саҕа муус ыган киирэн иһэр. Н. Заболоцкай
16. Көрүүгэ, дьүүлгэ ылылын (ханнык эмэ докумуон туһунан этэргэ); иһилин (туох эмэ сурах туһунан этэргэ). ☉ Быть принятым к рассмотрению, обсуждению, к сведению (напр., о жалобе); поступить (об информации)
Киирбит сайабылыанньа биһиги ылар кыахпытыттан икки төгүлүнэн үгүс буолла. Амма Аччыгыйа
«Үҥсүү киирдэ — кэллин» диэннэр сугулаантан Налбыһахха Суһал илдьит ыыппыттар. Күннүк Уурастыырап
Оройуон кэмитиэтигэр нэһилиэк бэрэссэдээтэлэ күрээтэ диэн түргэн биллэрии киирбитигэр, Хорос Ньукуус диэн милииссийэ киһи таҕыста. Күндэ
17. Атын омуктан ылан туттулун (үксүгэр тыл туһунан этэргэ). ☉ Быть заимствованным у другого народа. Хабдьы мааны аата — курупааскы, нууччаттан киирбит аат. Н. Заболоцкай
Нууччаттан киирбит остуоруйалар саха фольклорун саҥа уобарастарынан байыппыттара. ССЛИО
Олохтоох говордар ылыммыт эбэҥкиттэн, эбээнтэн төрүттээх сорох ураты тыллара литературнай тылга билигин да киирэллэр. АПС СТЛ
18. Тугунан эмэ туһанан киһиэхэ чугаһыы сатаа; баайыс, ыксат. ☉ Подступиться, подойти с чем-л. к кому-л.; придираться под каким-л. предлогом
Атаһыыкапка ханнык тиэмэнэн киирэри, туох туһунан кэпсэтэри кини интэриэһиргиирин тута өйдүү охсубута. Далан
Кулаакка иитиллибитэ диэннэр, Курдат, куудумньулуу киирэннэр Эн силискин кэрбиэхтэрэ. С. Васильев
«Оттон ити биэлсэр хайа боппуруоһунан киириэх бэйэтэй?» — диэн Миитэрэй мунаахсыйа турда. Н. Заболоцкай
Туох албаһынан киирэн Сиидэҕэ ууну иҥиннэрэн Сэмэттэн куотуон талла. Т. Сметанин
19. Тугу эмэ (үксүгэр үлэ ханнык эмэ көрүҥүн, дьарыгы) саҕалаа. ☉ Приступать к чему-л. (работе, занятию)
Онтон чооруос хаһааһыгар киирбиттэр. Амма Аччыгыйа
Күргүөмүнэн үлэҕэ Көҕүтүһэн киириэҕиҥ. Эллэй
Холкуос от үлэтигэр саҥардыы киирэн эрэр кэмэ. Софр. Данилов
20. Саҕалан, биллэр-көстөр буол, күүһүр (ханнык эмэ иэйии, санаа, сатабыл туһунан этэргэ). ☉ Начаться, стать явным, проявиться (о чувствах, мыслях)
Харах уулаах хаппырыыһа Халыаннык киирэн Хаарчахтаталаан ылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оҕочоос …… дьэгдьийэн-чэпчээн, дьэ, туттуута киирбитэ. П. Ойуунускай
Кустар Мин ыттарбын эрэ бөҕөлөрө, аһарыыктара дьэ киирбитэ. Далан
Ырыа илбиһэ киирдэҕинэ — Биһиги дьоллоох оҕолорбут. С. Данилов
Кэпсээнэ киирдэр эрэ, уһун илиилэрин быластыы, холбуу охсунан кэбиһэр, туох эрэ итиигэ олорбут курдук эгдэҥэлиир. А. Федоров. Быһыйыҥ дьэ киирбит, күүһүҥ-уоҕуҥ дьэ эбиллибит курдук. С. Васильев
21. Ким-туох эмэ бас билиитигэр ылылын (үп-харчы, барыс туһунан этэргэ). ☉ Поступать в чье-л. распоряжение (о деньгах, барыше)
[Кулуба:] Ол быраабаҕа билигин төһө харчы киирэн турар? Н. Неустроев
Ким наадата баарый, мин сиэппэр дьон чорбох үбэ киирэригэр? С. Ефремов
Быйыл кырата 2250 солкуобай барыс киириэхтээх. П. Егоров
22. көсп. Тугу эмэ көҥүлэ суох тыыт, хаһыс. ☉ Залезть, забраться куда-л. без разрешения. Хохумай Бас үбүгэр киирбит (өс хоһ.)
23. Бар көмө туохтууру кытта хайааһын саҕаланан эрэрин бэлиэтиир. ☉ В сочетании с глаголом бар в служебной функции обозначает начало действия
Вася Губин бэрт дэлэгэйдик кэпсээн киирэн барда. Амма Аччыгыйа
Чүөчээски ыксаан, ытын ыҥыран киирэн барда. Суорун Омоллоон
Халлаан сырдаан биэрбэтэ. Лейба утуктаан киирэн барда. Болот Боотур
♦ Аакка киирбит көр аат I
Атахпар адаҕа саҕа аакка киирбит ыарахан бачыыҥкалаахпын. Д. Софронов
Айаҕар (иһигэр) ас киирбэт көр айах I. Малаанньыйа кыыс Сылгыһыт Сүөдэри дьиэтиттэн быалаах тахсыбытын көрбүтэ дьону дьиксиннэрбитэ. Айахтарыгар ас киирбэт буолта. Н. Якутскай
Натаа иэмэ-дуома суох аһаабыта буолла, иһигэр ас да киирбэтэ быһыылаах. Суорун Омоллоон
Дабыыт сууттанан барыаҕыттан Даарыйа утуйар уута айманна, айаҕар ас да киирбэт буолла. У. Нуолур
Айаҕар киирэн биэр көр айах I. Ол эрээри тоҕо мэник оҕо курдук быстах симиэрт айаҕар киирэн биэриэй? П. Ойуунускай
Айаҕар киир — айаҕар киирэн биэр диэн курдук. Эрин кытта сытарын туох эрэ адьырҕа кыыл айаҕар киирэр курдук санаата. П. Ойуунускай
Ол иһин даа. Брагина айаҕар киирбит буоллахпытына, бүттэхпит. А. Данилов
Айахха киирбиччэ көр айах I. Ааттарын билэргэ, Айахха киирбиччэ Аат анаталыахха. А. Софронов
Ити мин мээнэ айахха киирбиччэ саҥалаахпын ээ. А. Сыромятникова
Айыыга (айыыга-хараҕа) киир бар көр айыы III. «Адьас айыыга киирбэтэҕиҥ дуо?» — дириэктэр кыыһырбыта ааһан, дьиибэлээхтик күлэн ымайда. Н. Лугинов
Кыһалҕа бөҕө олуйан, кылгас бөҕө кыайан, мин сордоох айыыга-хараҕа киириэх бэйэм буолуо буоллаҕа дуо... Суорун Омоллоон. Албыҥҥа (угаайыга) киир (киирин) — атын киһи албаһыгар, сымыйатыгар түбэс. ☉ соотв. попасться на удочку
Аҕата сордоох эмиэ саҥа туран иһэн Дьаакыбылап кулуба угаайытыгар киирэн тэмтэрийбитэ. Н. Якутскай
Кини албыныгар киирэн, айыыны-хараны оҥоро сылдьаайаҕын. Р. Кулаковскай
Атахха киир — атаххар (сүһүөххэр) тур диэн курдук (көр атах). Аан маҥнай атахха киирэрбэр …… Куорсун-хорохой диэн Куугунаһар этилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аидка быыкаайык кыысчаан, Атаахтыырын билэн эрэр. Атахха киирдэ. Тылланан — Арааһы этэн күллэрэр. М. Тимофеев. Ахсааҥҥа киирбэт — дуона суох. ☉ соотв. не (идти) в счет
Ардыгар киҥирхаҥыр кэпсэтии Ахсааҥҥа киирбэт, биэбэккэм. Баал Хабырыыс
Илиигэ (илии иһигэр) киир көр илии. Хаһан эрэ тыа баайа, уу, сир баайа — барыта киһи илиитин иһигэр киириэҕэ. «ХС»
Илиигинэн киир көр илии. [Одуор:] Клим, көр, дьэбэлэй, ити илиитинэн киирдэ, оҕуста, кырбаата. Суорун Омоллоон
Мин билэбин, билээхтиибин-билээхтиибин, ким илиитинэн киирэр — ол дьиҥнээхтик таптаабат. Н. Габышев. Иннэбүргэс үүтүгэр киир — ис-искиттэн айман долгуй. ☉ Испытывать душевную тревогу, волноваться
Оҕонньордоох таптыыр оҕолоро көрдөрбүтүнэн туран иннэ-бүргэс үүтүгэр киирэн, тыынара кылгаан, киһи сибиэккиэх, хаана-сиинэ тосту уларыйан, күн-түүн эмнэрэн испитэ. Далан
Искэ киир көр ис IV. (Иһигэр) былас (икки, туора) муостаах киирбит көр ис IV. Сөбө доҕоор, киһим иһигэр, дьэ, былас муостаах киирдэ ээ, быһыыта. Суорун Омоллоон
Искэр туох былас муостааҕа киирдэ? «ХС»
Мин «испэр киирбэтиттэн» кини соччо хомойбот да быһыылаах. Амма Аччыгыйа. Итиигэ-буһууга киир — улахан ыксалынан, олус ыктаран үлэлээ. ☉ Работать в большой спешке, оказаться в аврале
Ордук хомуур кэмигэр итиигэ-буһууга киирэрбит. Ч. Айтматов (тылб.). Киирэн биэр — алҕаһаан, сыыһан, бэйэҕэр куһаҕаны оҥоһун. ☉ соотв. попадать впросак
Миигин ким барыта атаҕастыыр. Ити курдук бэйэм да киирэн биэрэн иһээхтиибин. Амма Аччыгыйа
Аны мантан антах ким даҕаны олуйан-моһуйан ыйыппытын иһин киирэн биэриэ суох тустааххын. Эрилик Эристиин
Хоруй суох. Хоруйдаан ким киирэн биэриэҕэй Бу маннык полисмен элбэҕэр. С. Данилов. Киирэрэ киирдэ — ыга кыыһырда, кыйаханна, киҥнэннэ. ☉ Очень сильно разозлиться, выйти из себя
Эмиэ киирэрэ киирдэ ээ. И. Гоголев
Сороҕор син киһитийэр буоллаҕым дии. Киирэрим киирдэҕинэ, эн да оҕоҕун маа бэйэлээҕим диэбэппин. М. Доҕордуурап
Киэҥҥэ киирбэт (киэҥҥэ киирбэт, баарга баппат) көр киэҥ. Мин убайым Өргөстөй Ыстапаан киэҥҥэ киирбэт, баарга баппат киһи төрөөн-үөскээн ааспыта. Эрилик Эристиин
Кулунун туйаҕа киирбит көр кулун. Киирбит кулунуҥ туйаҕа эн бүгүҥҥү лирикаҕар. С. Данилов
Кулунум туйаҕа киирэр сааспын ааспытым ырааттаҕа. Н. Лугинов. Онон-манан киир — өйтөн булан арааһы оҥор. ☉ Приставать, придираться по пустякам
[Мэхээлэ оҕонньор:] Эмиэ даҕаны баайдар онон-манан киирэннэр, аны дьаам сүүртэхтэрэ буоланнар дьонтон от хомуйтаран сииллэрэ хаалбыт ээ! Күндэ
Өй (өй-санаа) киирэр көр өй, өй-санаа. Айан кэмигэр киһиэхэ куруук араас өй-санаа киирээччи. «ХС»
Өҥүгэр киирэн, өҥүгэр киирэн эттэххэ көр өҥ. Ити Дэлиһиэй миигин өлөрөрө буолуо... Сотору ыллаххына абырыыгын, өҥүгэр киирэн эттэххэ. Эрилик Эристиин
Оҕонньор өссө өҥүгэр киирэн аны дьиэтин салгыыр түбүккэ түстэ. А. Сыромятникова
Саакка (саакка-суукка) киир көр саат. Икки сыл иһинэн чугас улуустардааҕы баайдар, атыыһыттар уолаттара бары Маайаҕа сирдэрэн, саакка киирэн төннүтэлээбиттэрэ. Н. Якутскай
Сатаммаппар тиийбиппин, Саакка-суукка киирбиппин. Күннүк Уурастыырап
Санааҕа киир көр санаа. [Чүөчээски] олорбохтуу түһэн баран …… хаһыакка суруйар санааҕа киирдэ. Суорун Омоллоон
Сиэргэ киирбэт көр сиэр. Сирэй көрбөх сыһыаннаһыы — Сиэргэ киирбэт сиикэй быһыы. Күннүк Уурастыырап
Сүрэҕи (сүрэҕи-быары) ортотунан (иһинэн, көрбүтүнэн) киир көр сүрэх. Оҕо минньигэстик утуйа сытара хайаларыгар да сүрэхтэрин-быардарын ортотунан минньигэстик киирдэ. НС ОК
Кини хайдах туттара-хаптара, саҥарара-иҥэрэрэ, таҥнара — түөрэ барыта мин сүрэҕим ортотунан киирэр. П. Степанов
Сырдыкка-хараҥаҕа (сырдык-хараҥа ортотугар) киир көр сырдык. Кинилэр сырдык-хараҥа ортотугар киирэн …… үөһэ кыырайан тахса-тахса, дириҥ дьуоҕа түгэҕэр тимиртэлээн хаалар курдук этилэр. Д. Таас
Чугастааҕы дьиэ диэки ыстаныах курдук сананан иһэммин, соҕотохто сырдыкка-хараҥаҕа киирдим. ПДА СС. Тахсан киир харыс. т. — ииктээ-саахтаа. ☉ Испражняться, оправляться
Ити куһаҕан саҥнаах көтөр: уйатыттан көҥөөтөҕүнэ киһи үрдүгэр тахсан киирэр. А. Сыромятникова
Тирии таһынан киирэр көр тирии. «Мавра, кыыскын холкуоска ыыппат буоллаххына, эмэккэтэ булан биэр!» — ити тыллар ийэ тириитин таһынан киирдилэр. М. Доҕордуурап
Тыл тылга киирбэтилэр көр тыл. Кини ийэм биһиги кэпсэтиибитин ымпыгын-чымпыгын истибэтэр да, тыл тылбытыгар киирбэтэхпитин көхсүнэн сэрэйэр. Далан
Ууга-уокка киир көр уу. Кэпсээтэххэ судургу. Биһиги ити иһигэр ууга-уокка киирэн ыллыбыт. Далан
Уутугар-хаарыгар киирэр көр уу-хаар. Үҥсэ сылдьан, ол дьыалатыгар тартаран, олус үлүһүйэр, уутугар-хаарыгар киирэр. Н. Якутскай
«Үүт-үкчү диириҥ сөп», — Батурин Станислав Георгиевич уутугар-хаарыгар киирээри гыммытын көрөн, ытыһынан бэйэтин күөйэ хаххаламмыта. Далан
Хаана киирбит көр хаан. Лариса үөрүүтүгэр хоргуйарыттан, ырбытыттан кубарыччы куурбут сирэйигэр хаана киирэн, имэ тэтэрэн тахсан Эрбантейы уонна Бурхалейы сүүстэриттэн сыллаан-уураан ылыталаата. Эрилик Эристиин
Хахай хаана киирдэ көр хахай. Хахай хаана киирэн, …… Үҥүүбатас тутта. Күннүк Уурастыырап
Эһэтэ киирбит көр эһэ. Билигин кини [кинээс] аата эрэ киһи, оттон дьиҥэр эһэтэ киирэн олорор. Н. Заболоцкай
◊ Быһа киир — уочараты кэһэн, уочарата суох аас (ыл). ☉ Пройти куда-л. без очереди
[Кынчаайап] Сиидэрэпкэ, быһа киирэн, Сибис гынан кэпсээтэ. С. Васильев
Түөрт уонун туолуор диэри көрсүөрбэт, ити быһа киирэн истэҕэ, оҕонньор иһигэр уолун сэмэлии олордо. Болот Боотур. Килииннээн киир — үс муннуктуу быһыылаах халҕаһанан хамсаа, инниҥ диэки бар (сэриинэн киирии туһунан). ☉ Двигаться, идти вперед клином (о наступлении войск)
Ньиэмэс сэриилэрэ биһиги сэриилэрбит …… оборуоналарыгар килииннээн киирдилэр. НТГ СУоС
Пуолка эрэспиэскэтэ хас да сиринэн килииннээн киирэн өстөөҕү улаханнык уолутта. «ХС»
Кимэн киир көр ким. Ол ыар сэрии, кэтэл кэмэр Мин көлүөнэм киһитэ Кэтэммэккэ кимэн киирэр, Кэхтибэккэ үүнэр этэ. С. Данилов
Атын уолаттар кыайыылаахтык кимэн киирбиттэригэр ыксаан …… Кирилл Иванов атын ньыманан кыыска чугаһаан барта. Н. Габышев
Кэпсээҥҥэ (номоххо, хоһооҥҥо, сэһэҥҥэ, ырыаҕа) киир көр кэпсээн. Киэргэллээх аатыҥ Кэнэҕэскигэ диэри Кэнчээри ыччат Кэпсээнигэр киириэхтин. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Мороду] «Куба дуо?» диэн хоһооҥҥо киирбитэ. П. Ойуунускай
Улахан тапталлар сүппэттэр — Үйэлээх ырыаҕа киирэллэр. С. Данилов
Оччоҕо эмиэ сэһэҥҥэ киирбит Сэттэ дабааны өксөйөн, киэҥ Ааллаахха иккитэ кырынарым эрэбил. М. Доҕордуурап
Алаайылар …… юкагирдар аҕаларын ууһун номоҕор киирбит Идилбэй бухатыыр удьуордара. С. Курилов (тылб.) Олоххо киир көр олох
Үөһэ этиллибит уураах олоххо киириэн иннинэ Манчаары түрмэттэн куотан, күрээн хаалбыта. МНН
Суолга киир көр суол. Сыыһаҕын, табаарыс Чокуурап, эн миигин эккирэтэр суолга киирбиккин. С. Ефремов
Сыалга киир көр сыал. Арай саам сыалыгар туох да иһин киирбэт, илиим сап-салыбырас буолбут. Суорун Омоллоон
Доҕорум, эн наһаа килбик, Наһаа кэнэн сахаҕын, Булчут сыалыгар киирбит Чубукуну санатаҕын. С. Данилов
Биэс-алта кус саам сыалыгар киирэрин кытта төлө тардан кэбистим. Т. Сметанин. Түүлгэ киир — кимиэхэ эмэ утуйа сыттаҕына баар курдук көһүн. ☉ Сниться, являться во сне кому-л.
Саас эрэ кэллэр, сайын эрэ буоллар, төрөөбүт сирим мин түүлбэр киирэр. Эрилик Эристиин
Хамнаска киир көр хамнас. [Баай Байбал:] Үс сыллаах дайыымпаҕар үс сылга хамнаска киир. Күндэ
тюрк. гиир, кир

I
1. туохт.
1. Үөһэттэн аллара диэки суулун, эһиллэн сиргэ тиий (хол., охтон, сууллан биитэр мүччү баран). ☉ Устремляться вниз, падать (напр., сорвавшись, выскользнув). Харандааһа сиргэ түстэ
□ Көҥүс кытыытын сиритэ үктээн, аллара түһэ сыһыталыыр. Амма Аччыгыйа
Иннэм муоста быыһыгар түһүөхчэ түспэккэ биэрэҥнии сытта. Н. Заболоцкай
Кини сиэҕэр түспүт сыыһы биир-биир кымаахтаан ыла турда. А. Сыромятникова
2. Үөһэттэн аллара сыҕарый, аллара диэки хамсаа. ☉ Спускаться, сходить, слезать
Өлөксөй уол ийэтин ньилбэгиттэн түһэ охсон, сүүрэн хатымахтанна. Амма Аччыгыйа
Власий Юрьевич массыынаттан түһэн, сэлиэһинэй ыһыллыбыт сирин кэрийэ хаамта. А. Фёдоров
Кыһын хайаттан хатыыскалаан түһэ оонньуубут. Н. Түгүнүүрэп
Күн лаппа арҕаалаабыт, мыраан кэтэҕэр түһүөхчэ түспэккэ ыйаанан турар. Л. Попов
3. Үөһэттэн таммалаа (сөҥүүнү этэргэ); кутулун (хол., күн сардаҥатын этэргэ). ☉ Идти, падать (об осадках); струиться (напр., о лучах солнца)
Күн уота таҥнары саккыраччы сандааран түһэн, уулаах хонуу сири сылытан, дыгдаҥначчы сырдатта. П. Ойуунускай
Арай көрдөҕүнэ, уу үрдүгэр сып-сырдык кустук түһэн олорор үһү. Суорун Омоллоон
Бүгүн хаар түһэн сир-дойду туналыйа сырдаата. М. Доҕордуурап
4. Төрдүгүттэн туллан кэл, тулун. ☉ Опадать (о листьях); лезть, выпадать (напр., о волосах, зубах)
Тииһэ түспүт, маҥан баттахтаах Талкы оҕонньор уотун иннигэр олорор. Күндэ
Хаппыт сэбирдэхтэр үөһэ-аллара ытыллан, тоҥ сиргэ түһэллэр. Н. Якутскай
Түргэнник куурдаарылар, баттаҕы сотторунан охсуолууллар, мантан баттах тостумтуо буолар, түһэрэ элбиир. ТЕН ИДь. Кураанах, сыата суох баттах тостумтуо, түһүмтүө буолар. ГВЕ ТБГ
5. Көтөн кэлэн олор (хол., ууга, сиргэ). ☉ Садиться, приземляться (напр., на поверхность чего-л.)
Парашютунан түһэргэ үөрэтэллэр. Н. Якутскай
Үс кус оруобуна аттыбар кэлэн түстүлэр. Т. Сметанин
Арҕаа диэкиттэн үрүҥ көмүс өҥнөөх сөмөлүөт көтөн кэлэн аэродромҥа түстэ. И. Данилов
6. Ыйааһыҥҥынан туохха эмэ батары киир, батылын. ☉ Погружаться во что-л. (напр., в глубокий снег), застревать где-л. Өйдөөн көрбүтэ — сиикэйгэ түспүт эбит. Суорун Омоллоон
Сорох сиргэ уйдара-уйдара, хомурахха батарыта түһэллэр. Н. Якутскай
Тайах арыт, тибии типпит сиригэр, хаарга моонньугар диэри түһэр. И. Федосеев
7. Аллара диэки хайысханы тутуһан бар, айаннаа. ☉ Двигаться сверху вниз, спускаться (напр., с горы)
Кыраныыссаны туорааччы, үөһэттэн эрэ түстэр, ханна да куотар, саһар кыаҕа суоҕа. Н. Якутскай
Салгыы айанныыбыт, аллара түстэхпит ахсын өрүспүт кэҥээн истэ. «Чолбон»
△ Ханна эмэ кутулун (хол., уу хайысхатын этэргэ). ☉ Стекать откуда-л. куда-л. (напр., о потоке воды)
Дьонун кытары киирсэн иһэн, хайаттан ньирилээн түһэр таас үрэҕи аан маҥнай көрбүтүн өйдөөн кэллэ. Н. Лугинов
Мин тайах турарынан аатырбыт Силээннээх үрэх Индигиргэ түһэр төрдүгэр тайахчыт ыппын Суоругу сиэтэн баран истим. Т. Сметанин
Уһун синньигэс толоон сир хаба ортотунан Үчүгэй диэн бэрт дириҥ сыырдаах көҥүс үрэх түһэр. Н. Заболоцкай
8. Уруккугунааҕар аччаа, намтаа (хол., сыананы, кыраадыһы этэргэ). ☉ Падать, понижаться (напр., о цене, температуре). Ырыынакка собо сыаната түспүт. Хаанын баттааһына түспүт. Ыйааһыным лаппа түстэ. Оҕобут кыраадыһа түспүт
□ Тэрээһин мөлтөх сиригэр үүт түһэр, кыра сүөһү тоҥор, титириир. «Кыым»
△ Уруккугунааҕар көҕүрээ, аҕыйаа (уу таһымын этэргэ). ☉ Понижаться, снижаться, уменьшаться (об уровне воды)
Лоҥкууда үрэх сааскы уута түһэн, соломмут кытыллар долгуннура оонньуур күөх үүнүүнэн күөгэйдилэр. М. Доҕордуурап
Сүүрүктээх үрэх уута барарын ылыннаҕына, түргэнник түһэр эбит этэ. Е. Макаров
Күөл, уута түстэҕинэ, уолба аатырар. Багдарыын Сүлбэ
Мастаах уута, үһүйээн быһыытынан, икки төгүл түһэ сылдьыбыта биллэр. «ХС»
9. Үөһэттэн эбэтэр ыраахтан кэлэн туох эмэ үрдүгэр түбэс, тугу эмэ тап. ☉ Сверху или с лёту попадать куда-л., во что-л. Биэс буулдьа биир сиргэ түспүттэр. Күннүк Уурастыырап
Тааҥка мотуорун үрдүгэр түһээрэй диэн холуйан, бытыылкабын быраҕан кыыраттым. М. Доҕордуурап
Өстөөх миинэлэрэ тиийэн өрүскэ түспүттэрэ. Т. Сметанин
△ Кимиэхэ, туохха эмэ тэйиччиттэн ыстанан тиий, саба түс. ☉ Наброситься на кого-что-л.
Эһэ туой атыыр борбуйугар түһэр этэ. Суорун Омоллоон
Эһэ анаҕаһын көмүскээн кимиэхэ баҕарар, хаһан баҕарар түһүөн сөп. Далан
Ыстанан тахсан, Киириги кырбыы турар бандьыыт үрдүгэр түстүм. С. Ефремов
Ыт кэллэ да, хапкааннар үрдүлэригэр түһэн, ытыран баран, сүүрэ турда. «ХС»
10. Ханна эмэ хонук сирдэнэн тохтоо. ☉ Останавливаться, располагаться где-л. на отдых, ночлег. Кыыс куоракка эдьиийин аахха түспүтэ
□ Абына-табына мастаах үрэх таһыгар тохтоон түстүбүт. А. Софронов
Кинилэр өрүс хаҥас кытылыгар балаакканан түспүттэрэ. Суорун Омоллоон
11. Хараҥардан, хаххалаан көһүн (күлүк туһунан); хайдах бааргынан тэйэн, туох эмэ ньууругар көһүн. ☉ Падать на что-л. (о тени); отражаться на поверхности чего-л.
Үрүҥ суорба күлүгэ түспүт Харгылаах Сиинэ ньууругар. С. Данилов
Уҥа диэки күөл иэнэ Чугас көстө мэндээрийэр, Сааскы халлаан күөх килбиэнэ Күөлгэ түһэн килэдийэр. П. Тобуруокап
Дьиэттэн, күрүөттэн уһун күлүктэр түспүттэр. Н. Габышев
12. Күрэххин саҕалаа (күрэхтэһиигэ). ☉ Стартовать (в соревнованиях)
Эмискэ дьон саҥата: «Аттар түстүлэр!» — диэн аймана түспүтэ. И. Федосеев
Сүүрүк аппыт бастыҥа сындыыстана көттүн. Кырдал устун ыстанан, Кылыыһыттар түһүҥ. И. Чаҕылҕан
Кини бастаан туоһу хаамыылаан көрдө уонна субуруччу иккитэ түһэн көрдө да тиийбэтэ. «ХС»
13. Хаамп, хаамыыта оҥор (хол., саахымакка, дуобакка, хаартыга). ☉ Ходить, делать ход (напр., в шахматах, шашках, в карточной игре)
Дуобат оонньуу олорон, атыннык түһэн тэҥнэһэр кыах чахчы баара. Далан
Кинилэр хаарты оонньууллар, сибигинэһэ былаастаан саҥарсаллар: «Хотунунан сабабын, эйиэхэ буугунайынан түһэбин». «Чолбон»
14. Туох эмэ ыраах, түгэх өттүгэр бар; ыраах ханна эмэ бар. ☉ Спрятаться, укрыться, скрыться где-л.; податься куда-л. Кулгаах-кулгаах уол сургаахха сыстан хаалар, Мурун-мурун уол муннукка түһэр
Саха фольк. Оҕо-дьахтар куттанан бары тыаҕа түспүттэрэ. Суорун Омоллоон
Арай кини Тайҕаҕа көмүс сиригэр түһэн хааллын. Н. Заболоцкай
15. кэпс. Олохтон, олоҕуран турар сиргин бул. ☉ Заложить фундамент чего-л. (напр., здания)
Бүгүн Лоҥкуудаҕа түөрт дьиэ акылаата биирдэ түстэ. М. Доҕордуурап
Дьиэ түһүөхтээх сирин хаарын күрдьэн бүтэрдилэр. Айталын
16. көсп. Саба сатыылаа, саба бүрүй (айылҕа көстүүтүн этэргэ). ☉ Подниматься, появляться, наступать, накрывать (о явлениях природы — напр., о жаре, тумане)
Күһүн хаһыҥ түһэн от-мас хагдарыйан барда. М. Доҕордуурап
Сороҕор түүн туман түспүтүн кэннэ тахсабыт. И. Сосин
Сайыҥҥы күн чаҕылычччы көрөн турар буолан баран, куйаас түһэ илик. Н. Павлов
Табалар өлгөм, намчы лабыкталаах, улахан тыал-куус түспэт бүччүм сиригэр түбэһэн, ырааппатылар. А. Кондратьев
△ Баар буол (хол., үөнү-көйүүрү этэргэ). ☉ Появляться, возникать (напр., о насекомых)
Хаппыыстаҕа түһэр чиэрбэ үөнү эмтиир. Күннүк Уурастыырап
Күлүмэн бөҕө түспүт, сүөһүлэр тэбиэлэнэн эрэллэр. У. Нуолур
Бу салгына чэбдигин, үөн-көйүүр түһэ илигэ үчүгэйин. «Кыым»
17. көсп., кэпс. Ааҕылын, ааҕыллан киир (хол., түһээн, харчы туһунан). ☉ Начисляться, приходиться на чью-л. долю (напр., о налоге, деньгах). Хамнас бүгүн түспүтэ дуу?
□ «Эйиэхэ төһө нолуок түстэ?» — диэн Макаар Маҥкыттан ыйытар. Күндэ
Нэһилиэккэ оҕо тардыыта түспүт буоллаҕа. Н. Якутскай
18. көсп. Урукку киэпкэр, туруккар киир. ☉ Вернуться в прежний вид, прежнее состояние
Суон киһи, дьэ холкутугар түһэн, оннун булунан олорунна. Амма Аччыгыйа
Хос иһинээҕи олохтоохтор сыһыаннара урукку чөлүгэр түһэн барда. Н. Лугинов
2. көмө туохт. суолт.
1. -а, -ан сыһыат туохтуурдары кытта дьүөрэлэһэн, хайааһын олус түргэнник, соһуччу буоларын бэлиэтиир. ☉ В сочетании с деепричастиями на -а, -ан некоторых глаголов выражает значение мгновенности, внезапности действия. Кууһа түс. Көстө түс. Көтөн түс
□ Дьонум, хаһыытаһа түһэн баран, таһырдьа ыстаннылар. Н. Неустроев
Бааска сүүрэн кэлэн, омунугар уокка түһэ сыһан баран, арыычча туора ойдо. Амма Аччыгыйа
Ытааппын кытта ньиэмэс умса хоруйа түстэ. Т. Сметанин
2. -а, -ан, -ыы сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн хайааһын кылгас кэм иһигэр биитэр ситэ оҥоһуллубатаҕын бэлиэтиир. ☉ В сочетании с деепричастиями на -а, -ан, -ыы основного глагола, выступая в роли вспомогательного глагола, означает кратковременность и незавершённость действия. Чэ, ыллыы түһүөх
□ Кыратык утуйа түһэн ылыахха. Н. Лугинов
Ону-маны дьиэ эргиннээҕини кэпсэтэ түһэн баран, көхсүн этиппэхтээтэ. Софр. Данилов
Маайыс, кыра соҕустук аһыы түһүөх. С. Ефремов
♦ Ааккын түһэн биэримэ — ким да, туох да аатын (биитэр бэйэҥ ааккын) киртиппэт гына сырыт. ☉ Не подвести кого-л., не подкачать, не ударить лицом в грязь. Кытаатан, оскуолаҥ аатын түһэн биэрбэт гына сылдьаар. Аан антах түһэр (барар) көр аан I. Киһи этэн биэрдэҕинэ аан антах баран иһимэ, бэйэҥ толкуйдаа. Ааһа түс көр аас I. Чугаһынан кинилэр аҕаларын ааһа түһэр уус суоҕа буолуо. Ааһа түһэн көр аас I. Муҥхаһыттар, ааһа түһэн, халлаан быдан хараҥарбытын кэннэ бүппүттэрэ. (Ким, туох эмэ) айаҕар түс көр айах I. «Хайа, туох айаҕар түһэ сырыттыҥ?» — диэтэ ойоҕо Көстөкүүҥҥэ. Аматыгар түспүт көр ама I. Киһилэрэ аматыгар түспүт көрүҥнээх. Бала түс кэпс. — харса-хабыра суох үрдүгэр түс. ☉ Бросаться, кидаться на всех без разбору. Сиэмэх кыыл аччык кэмигэр барыҥныырга барытыгар бала түһүөн сөп. Боргор түс көр бор. Саатар сирэйэ суох буолбут, боругар түспүт. Былдьаһыкка түс көр былдьаһык. Сүр ыксалынан, былдьаһыкка түһэн, хомуна оҕустулар. Быһа түс I көр быһа I. Киһини сүгүн саҥардыбаттар, быһа түһэ олороллор
□ «Чэ, оннук-маннык буолума», — ийэтэ иннин биэриэ суох быһыынан, быһа түһэн утары саҥарбыта. М. Попов
Быһа түс II көр быһа I. Ийэтиттэн араарыллыбыт убаһа дьүдьэйбитинэн барар, онуоха быһа түһэ иликтэринэ, убаһалары үчүгэй хаачыстыбалаах күөх отунан аһатыллыахтаах. «Кыым»
Бэйэ бодоҕун түһэн биэримэ көр бэйэ. Ханнык да мүччүргэннээх кэмҥэ бэйэ бодоҕун түһэн биэриэ суохтааххын. Бэлэһигэр (айаҕар) түһэрдэ көр бэ- лэс. Дьон бэлэһигэр түһэрбэтэр үчүгэй буолуо этэ. Икки илиитинэн түстэ көр икки I. Оҕолор минньигэскэ икки илиилэринэн түстүлэр. Илин-кэлин түс (түһүс) көр илин-кэлин. Күөрэгэй күүһэ кыайарынан үлэлиирин, илин-кэлин түһэрин үрдүнэн, маачаха ийэтэ кыыһырыыта, мөҥүүтэ күүһүрэн истэ. Т. Сметанин. Кыратыгар аҕатын кытта онноманна сылдьыһан илин-кэлин түсүһэрин олус сөбүлүүрэ. А. Пахомов. Илэ-сала көт (түс) көр илэ-сала. Оҕолор барахсаттар ийэлэригэр илэ-сала түһэ сылдьаллар. Иннин быс (быһа түс) көр илин I. Баччааҥҥа диэри ким да иннин быһа түһэ илигэ. Иттэнэ түстэххэ кэтэхтэн өйүө (умса түстэххэ сүүстэн өйүө) көр кэтэх. Оҕо сааһым доҕоро барахсан, иттэнэ түстэхпинэ кэтэхпиттэн өйүө турдаҕа. Киэҥҥэр түс — арыый уоскуй, холкутуй. ☉ Овладеть собой, успокоиться
Дьэ, киэҥҥэр түһэн уоскуйбуккун дуу? Көҕүс түс көр кө- ҕүс III. Сай саҕа санньыйа санаамаҥ, сүөм саҕа көҕүс түһэ олорумаҥ. Саха фольк. Аргыспыт дьон кэннигэр көҕүс түһэн олороохтуур. «Чолбон»
Тууйастаах арыытын өҥөс гынан көрбүтэ, көҕүс түспүт эбит. СДТА. Көлөһүнэ сарт (саба, көҥү) түстэ көр көлөһүн. Отчуттар көлөһүннэрэ сарт түһэн, сылайан-элэйэн, омурҕанныы бардылар. Көп <түгэх> түспүт көр көп II. Кэнникинэн уол санаарҕаан көп түһэн сылдьара. Көтөн түс көр көт I. Өйүгэр эмискэ били ырыа тыла көтөн түстэ
□ Аанынан аан туман аргыйда
Таһыттан дьон көтөн түстүлэр. Күннүк Уурастыырап
Кумааҕы үрдүгэр түс көр кумааҕы. Учуутал кыыһа киэһээҥҥитин аһаат, кумааҕытын үрдүгэр түһэр. Кута куртаҕар түстэ көр куртах. Хараҥаҕа айаннаан истэххэ, сорох ардыгар киһи кута куртаҕар түһэр. Күлүк түспэтэх көр күлүк. Күлүк түспэтэх ыраас дууһалаах оҕо. Кэдэрги түс көр кэдэрги. Үтүө киһиэхэ эргэ биэрэн оҕом олоҕун оҥоруум диэтэх аайы, дьэ кэдэрги түһэн иһэр. М. Доҕордуурап. Мааркаҕын түһэн биэримэ кэпс. — ааккынсуолгун түһэн биэрбэт гына, бэрээдэктээхтик сырыт. ☉ соотв. держать марку. Ханна да сырыттаргын, мааркаҕын түһэн биэримэ. Маҕыйа түһэн баран көр маҕый. Уол утарылаһааччытын маҕыйа түһэн баран саайда. Мүччү түс — туох эмэ мэһэйи, ыарахан кэми туораа. ☉ Преодолеть препятствия, трудности, пережить что-л. без потерь
Миэхэ биир үөрэнэр сылбын мүччү түһэрим улахан наадалаах. П. Ойуунускай
Бу кинилэр мүдүрүннээх бүтүн сылы этэҥҥэ мүччү түспүт үөрүүлэрин малааһыннарын кэриэтэ буолар. Эрилик Эристиин
Төһөлөөх суоту суоттаан, хас сыыппараны өрө-таҥнары хатайдаан, бүтэһик эксээмэни мүччү түстүбүт. С. Федотов. Наһаа түс — туохха эмэ аһара бар, аһара түс. ☉ Перебарщивать, переходить меру в чём-л.
Тугу барытын сокуон олохтообут бэрээдэгинэн, сокуону токуруппакка, наһаа түспэккэ эрэ олоххо киллэриэхтээхпит. М. Попов. Нөҥүө түһэр — 1) ымсыытыгар, иҥсэтигэр наһаа түһэр, өрүскэлэһэр. ☉ Перестараться, перегнуть палку, удариться в крайность (от жадности)
Бу акаарыҥ онно киирэн күбүрүнээтэргэ бэрик биэрбит уонна нөҥүө түһэн: «Нэһилиэк дьонугар түһэр түһээн олус кыра, эбэн биэриэххэ», — диэн үтүөмсүйэ сатаабыт. И. Никифоров; 2) тугу эмэ аһара барардыы оҥор. ☉ Впадать в крайность
Киһи хайҕаатаҕын аайы, нөҥүө түһэн иһэллэр. Ньирэйгэр түс көр ньирэй. Бу уол дьэ кэлэн ньирэйигэр түспүт дуу? Ньыла көт (түс) көр ньыла. Киниэхэ мэлдьи албыннаһа, ньыла түһэ сылдьаргын сөбүлүүр. Э. Соколов
Оҕотугар түспүт көр оҕо. Биһиги бары даҕаны, оҕобутугар түһэммит, сэргэҥнэһии буолла. ФВС К
[Оҕонньор:] Миигин көрдөххүтүнэ сатанар, кырдьан оҕобор түстүм. «Чолбон». Оҕо түспүт көр оҕо. Сураҕа, кыыстарын оҕото түспүт үһү. Окко түспүт оҥоруу, сиргэ түспүт сэрэбиэй көр оҥоруу II. Окко түспүт оҥоруута, сиргэ түспүт сэрэбиэйэ билиэ буоллаҕа. Өйүгэр көтөн түстэ көр өй. Куораттыыр санаа кыыс өйүгэр көтөн түстэ. Өлөн түстэ — өмүттэн хаалан, эппиэттэһэр кыаҕа суох буолла. ☉ Быть сражённым неожиданным известием
Павлуцкай муҥнаах учуутал ыйыттар эрэ өлөн түһэр. Ф. Софронов. Өлүү айаҕын (суолун) бүөлүү түс көр өлүү I. Сэрии кэмигэр бартыһааннар өлүү айаҕын бүөлүү түһэллэрэ. Өҥ антах түһэр көр өҥ II. Салайааччылара мунньах аайы өҥ антах түһэн иһэр. Өрө биэрэн түһэн кэпс. — сытыы-хотуу, харса суох дьахтар туһунан. ☉ Шустрый, бойкий (обычно о женщине). Өрө биэрэн түһэн, киһини саҥардыбат даҕаны. Өрө көт (көтө түс) көр көт I. Оҕо үөрүүтүттэн өрө көтө түстэ. Өрө хабылла түс — хаһыытаан-ыһыытаан, этиһэн киирэн бар. ☉ Наброситься на кого-л. с криком, руганью
Дайыыла, мөккүспүтүн уоҕа ааспакка олорон, өрө хабылла түстэ. С. Данилов. Өһөн түс көр өс I. Ону истэн баран, оҕонньор өһөн түстэ. <Өһүргэнэн (үөрэн)> өттүгүн эрэ үлтү (тосту) түспэтэ көр өттүк. Дьоно өһүргэнэн өттүктэрин үлтү түһэ сыстылар
□ Сарсыарда сайылыкка тахсарга сүбэлэспиппитин ийэбэр иһитиннэрбиппэр үөрэн өттүгүн эрэ үлтү түспэтэҕэ. Далан. Саба түс көр саба. Чугастааҕы дьоно сайыҥҥы отун үлэтин, кыһыҥҥы үлэтин даҕаны бары саба түһэн оттоон бүтэрэн биэрэллэр. Саха фольк. Санаа (өй) көтөн түс- тэ — тугу эмэ гынарга эмискэ санаа киирдэ; эмискэ сорунна. ☉ Вдруг осенило, пришло на ум кому-л.; внезапно взяться за какое-л. дело. Эмискэ онно бара сылдьар санаа көтөн түстэ. Санаата түспүт — туохтан эрэ санаарҕаата, санньыйда. ☉ соотв. руки опустились
Мантан Миша санаата улаханнык түстэ. Суорун Омоллоон
Өрүүсэ туохтан санаата түспүтүн бэйэтэ да билбэт. А. Сыромятникова
Бурдук үүммэт буоллаҕына, бааһынай санаата түһэр, сүрэҕэ хараастар. П. Егоров
Санныттан түс көр сарын. Үлэбин бүтэрэн санныбыттан улахан сүгэһэр түспүтүн курдук санаммытым. Санньы түс (буол) көр санньы. Ийээ, иккиэн эргиллэн кэлиэхпит, Хараастан санньы түһэ сылдьыма. И. Егоров
Синигэр түстэ (тиийдэ) көр син I. Тиһэҕэр кини синигэр түстэ. В. Титов
Куһа эмиэ көтөн чугас түстэ, Максим синигэр түһэн, турбутунан куска утары киирдэ. Н. Габышев
Сиргэ түспүт сэрэбиэйэ көр сир II. Сиргэ түспүт сэрэбиэйбит Сиэрдээн тэрийбитэ буолаарай? А. Софронов
Сискин көннөр (көннөрө түс) көр сис. Ийээ, сылайбыккын, киирэн сискин көннөрө түспэккин ээ. Сөҥ түс көр сөҥ II. Аҕам итинник сөҥ түһэн эппититтэн, хараҕым уута халыс гынна. М. Чооруоһап
Киһим тута сөҥ түспүтэ, хоргуппут курдук көрөн ылбыта. «ХС»
Сулбу түс көр сулбу. Ынахтара сааһыары ыран-дьүдьэйэн сулбу түһэн хаалбыт. Сүөм түс <намтаа> көр сүөм. Тэһиин тутааччылара харыс хаалбыттар, сүөм түспүттэр. Саха фольк. Никита Петрович суолга саҥата-иҥэтэ тобуллааччы, ол бэйэтэ бүгүн сүөм түһэн, харыс намтаан иһэр. С. Никифоров
Сыыс (сыыска) түһэримэ көр сыыс II. Туох саҥа, кэскиллээх баарын сыыс түһэрбэккэ үөрэтии, билии — бу буолар ханнык баҕарар мэхэнисээтэр чулуу хаачыстыбата. «ЭК». Таҥнары бар (түс) көр таҥнары. Үүт былаана туолуохтааҕар буолуох, таҥнары барбыта. Тиэрэ кэлэн (баран) түһэ сыс — көрбөтөххүн көрөн, олус соһуй. ☉ Чуть не упал (от удивления). Аҕам куораттан кэлбитин көрөөт, соһуйан тиэрэ баран түһэ сыстым
□ Дьиэ иһигэр киирээт, соһуйан тиэрэ кэлэн түһэ сыстым. П. Чуукаар
Тиэрэ түс көр тиэрэ. Дьоҥҥо киҥэ-наара холлубут Сүөдэр Сүөдэрэбис, биригэдьиириттэн аккаастанан тиэрэ түстэ. Н. Босиков. Тоҕо түс кэпс. — туох эмэ элбэҕи, ыараханы кылгас кэм иһигэр оҥорон, бүтэрэн кэбис (хол., уһуннук сыһан-соһон баран, эмискэ ылсан). ☉ Справиться с чем-л. (напр., с тяжёлой работой, трудным заданием) очень быстро, в одночасье (обычно после длительной подготовки)
Архытыактар Ходорев бырайыак оҥороругар дьоҥҥо көрдөрөр, сүбэлэтэр, толкуйдуур, ол кэнниттэн дьэ биирдэ тоҕо түһэн сөп-сөп миэстэлэрин көннөрөн кэбиһэр. Н. Лугинов
Толук түс көр толук. «Оҕону баран ол дьахтар айаҕар тоҕо бырахтыгыт?» — диэн аны Аанчык Эдьиэйэҕэ толук түстэ. Н. Босиков
Төбөтүгэр түспэт (киирбэт) көр төбө. Хайдах да быһаарбыттарын иһин, төбөтүгэр түспэтэ. Төбөҥ оройунан түс көр орой II. Сорох баҕас, сынньанаары тахсабын диэн, үлэҕэ төбөм оройунан түстүм. М. Доҕордуурап
Төлө түс көр төлө. Баһыкка Бааската хаайыыга олоро түһэн баран, кини обургу, кэм сатаан төлө түһэн, нэһилиэгэр тахсан тииһин-тыҥыраҕын кумунан олорбута. Н. Кондаков. Түлэйбалай түс — мэйииҥ иирэн түҥ-таҥ бар (ыалдьан эбэтэр быста илистэн). ☉ Впадать в забытье (в результате болезни или изнеможения)
Түлэй-балай түһэн сыттаххына Ордук өйдүүгүн олох кэрэтин, Күн сырдыга үтүөтүн. Т. Сметанин
Түөрт атах түс көр түөрт. Саа тыаһын истээт, аттар түөрт атах түһэн бардылар. «ХС»
Түптэ тутум үөһүгэр түс көр түптэ. Барар да киһи аа-дьуо барар баҕайыта, эйиэнэ барыта түптэ тутум үөһэ түһүү, ууга-тыаҕа үктэнии. Н. Босиков. Түһэн биэр I — ким, туох эмэ аатын-суолун түһэр, намтат. ☉ Подвести, подкачать кого-л.
Кыра дьонтон дьорҕоот киһи үҥсэн көрдөҕүнэ, оччотооҕу кинээстэр, кулубалар баайы түһэн биэрэллэрэ баар буолуо дуо?! Эрилик Эристиин
Сэриигэ дубук-дабык туттан мүччүргэннээх кэмҥэ түһэн биэрбит саханы мин билбэтэҕим. Т. Сметанин. Түһэн биэр II — муҥ кыраайгынан хамсан (хол., сүүр, үлэлээ). ☉ Поднажать, припустить во весь дух
Оҕолор үлэлэрин эрдэ бүтэрээрилэр, өссө түһэн биэрдилэр. Амма Аччыгыйа. Умса-төннө түс — куруутун үлэ үөһүгэр сырыт; бааргынан-суоххунан мөҕүс. ☉ Быть постоянно занятым работой; хлопотать, не жалея сил. Оҕолорум, сиэннэрим тустарыгар дии-дии умсатөннө түһэр
□ Уонтан тахса сыл ынах ыабыт, умса-төннө түспүт титииктэрэ сайыспыттыы ыраах кубарыһан хааллылар. М. Доҕордуурап. Умса түс кэпс. — өл, өлөн суох буол. ☉ Умереть
[Баһылай:] Мин умса түстэхпинэ, хайдах эрэ ыал буолан олороллор. А. Софронов. Умса түстэҕинэ сүүһүттэн өйүүр, (тиэрэ түстэҕинэ кэтэҕиттэн өйүүр) <киһитэ> — күүс-көмө буолар, баар-суох эрэнэр (киһитэ, хол., оҕото). ☉ Тот, за которым в старости чувствуешь себя как за каменной стеной (обычно о своём ребёнке). Кырдьар саастарыгар умса түстэхтэринэ сүүстэриттэн өйүүр уол оҕоломмуттара. Уостан түспэт — кэпсэлгэ сылдьар, дьон сэргиир. ☉ Не сходить с уст
Ырыам, дьэ, уостан түспэккэ Ылланан, бар дьоммор таптаттын Уонна умнуллан сүппэккэ Уһуннук мин ааппын ааттаттын. Күннүк Уурастыырап. Уот тымта түһэр көр уот. Кыыс өһүргэнэн уот тымта түстэ. Уот халахайга түс — олус ыксаан тугу эмэ оҥор. ☉ Сильно торопиться, делать что-л. в крайней спешке. Сарсыарда дьоммут уот халахайга түһэн кэлэллэрэ буолуо. Ууга-уокка түс — улахан ыксалга, соһуччу балаһыанньаҕа киир. ☉ Попадать в критическую ситуацию, впадать в панику, в спешку
Биир күн, хамыыһыйа мунньаҕар ыҥырыы ылан, Миисэ ууга-уокка түһэ сырытта. Н. Лугинов
Итини истээт, Муоча айманан, букатын ууга-уокка түстэ. У. Нуолур. Үрдүгэр түһэр — 1) харса суох мөҕөн-этэн киирэн бар. ☉ Набрасываться на кого-л. с руганью, распекать, разносить кого-л. за что-л. Дьиксиммитим чахчы буолан тахсыбыта, уот ааныттан мин үрдүбэр түспүтэ. Софр. Данилов
Тэппэй ааны сабан тахсарын кытта, ийэтэ үрдүгэр түспүтэ. Далан
«Кинигэни хайаҕыт ылла?» — диэн оонньуу олорор Арамааскы биһиги үрдүбүтүгэр түспүтэ. Н. Борисов; 2) туохха эмэ үлүмнэһэн, өрүһүспүт курдук саба түс. ☉ Быстро, стремительно набрасываться на что-л.; торопливо браться за что-л. Иван Иванович төлөпүөн үрдүгэр түстэ. Софр. Данилов
«Убай-быраат дьон болдьоспут курдук тэлгэһэҕэ тиксиһэ түһэр эбиккит дуу», — диэн хаадьылыы-хаадьылыы Сүөкүлэ эмээхсин чаанньыгын үрдүгэр түспүтэ. П. Аввакумов; 3) тугунан эмэ олус үлүһүй. ☉ Увлекаться чем-л., тянуться к чему-л.. Киэһэ буоллар эрэ кыыс кинигэ үрдүгэр түһэр. Үрдүттэн түһүмэ кэпс. — тугу эмэ ирдииргин ууратыма, арахсыма. ☉ Донимать кого-л., приставать к кому-л.
Итэҕэһин булбут киһитин үрдүттэн түспэт идэлээх. Үс туман түһүөр диэри (түспүтүн кэннэ) көр туман. Андриан киэһэ үс туман түһүөр диэри үлэлиир. М. Доҕордуурап
Ньукууһа бэйэтэ күһүҥҥү киэһэ үс туман түспүтүн кэннэ, отуутун уотунан сирдэтэн ходуһатыттан тахсар. М. Чооруоһап
Күн кылайа тахсыаҕыттан үс туман түһүөр диэри ходуһаттан тахсыбакка мөхсөллөр. К. Сосин. Хаана дьэбидис гына түстэ (гынна) көр хаан. Уол өһөс санаата киирэн, хаана дьэбидис гына түстэ. <Хайа> үөдэн айаҕар (түгэҕэр) түстүҥ (түһэн хааллыҥ, түһэ сырыттыҥ)? сөбүлээб. — ханна сүтэ сылдьаҕын? ☉ Куда запропастился, где тебя черти носят? (букв. в какую преисподнюю провалился?)
«Хотуок, хайа үөдэн түгэҕэр түһэ сырыттыҥ?» — диэн хотуна мөҥөр былаастаах ыйытар. Н. Якутскай. Халахайга түс — тугу эмэ аһаран баран, дьэ өйдөөн эбэтэр сүтүктээн ыксаа, абалан. ☉ Досадовать, горько сожалеть о чём-л.
Мэҥэ, Амма уолаттара Биһигинниин билсиһиҥ, Хата бытааран, куоттаран Халахайга түһүмэҥ. И. Эртюков. Халлаантан түс — эмискэ баар, бэлэм буол (сүнньүнэн буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ соотв. падать с неба (употр. обычно в отриц. ф. — букв. сваливаться с неба)
Билиикөрүү киһиэхэ Биирдэ түспэт халлаантан — Уктан тоноон отонунан Оҥоойугу толорордуу, Онтон-мантан хомуллан, Улам-улам мунньуллар. Күннүк Уурастыырап
Ас-таҥас халлаантан түспэт, дьон төһөнү оҥороллор да, соччону үллэстэллэр. И. Аргунов. Хараҕыттан уот чаҕылла түстэ көр харах. Уол саайаатын кытта, хараҕыттан уот чаҕылла түстэ. Хараххын тымныта түс көр тымныт. Бар, сытан кыратык хараххын тымныта түс. Чөлүгэр түстэ — уруккутун курдук буолла; оһорунна. ☉ Приобрести прежний облик; восстановиться
Бу алдьанан-кээһэнэн турар олох урукку чөлүгэр түһэрэ бэрт ыар. Күндэ
Эдэр, күүстээх эт-хаан түргэнник урукку чөлүгэр түһэ охсубута. Н. Лугинов
Эн күн эргиччи көрөн киирэр алааскар олох чөлүгэр түстэ. И. Егоров. Ыҥырыатыгар түспүт — 1) уолбут (күөл туһунан). ☉ Обмелевший (об озере). Бу күөл урукку киэбин сүтэрэн, ыҥырыатыгар түспүт; 2) мууһун хайыҥар тиийбэт уулаах ойбон. ☉ Прорубь, где вода не достаёт до кромки льда. Ыҥырыатыгар түспүт уулаах ойбонноохтор. Эдэригэр түс- пүт — бэйэҥ сааскар сөбө суох эдэр буолан көһүн. ☉ Выглядеть моложе
Мин ийэм, били куоракка хаайтаран, саҥата суох муунтуйан олороро букатын мэлийэн, эдэригэр түһэн, сүүрүүнэн сылдьара. Далан
Эмээхситтэр сайылыктарыгар таҕыстахтарына эдэрдэригэр түһэллэр. «ХС». Эн антах түһэр түөлбэ. — туохха барытыгар аһара бар. ☉ Впадать в крайность, перегибать палку в чём-л.. Кыһалҕатын төһө кыалларынан толуйдах аайы, эн антах түһэн иһэр
◊ Ааһа түс — тугу эмэ аһара бар, ааһыах буол. ☉ Миновать (проходить, проезжать) что-л., пройти мимо
Үрүҥ эһэ дьиэни ааһа түһэн истэҕинэ, эмиэ үһүстээн ытан кууһуннардым. И. Федосеев. Быһа түс — саамай кылгас, көнө суолунан бар. ☉ Пойти напрямик, срезать путь. Алааһыгар тыанан быһа түстэ. Дьөлө түс көр дьөлө. Буулдьа туоһу дьөлө түспүт
□ [Баһылай:] Эмээхсиэн, тугу гынан киирдиҥ, били кийиитиҥ киһийдэх ханна дьөлө түстэ? А. Софронов
«Итиннэ дьөлө түһэн олоруоҥ дуо, бар, уута баһа охсон таһаар!» — диэн дэлби барбыта. Н. Якутскай
Бэйэм эрэ буолбакка, ол дьону булбатым, ханна дьөлө түспүттэрэ буолла? М. Доҕордуурап. Орун-оннугар түс — урукку туруккар киир (хол., туох эмэ дьыала өр быһаарыллыбакка сылдьан баран). ☉ соотв. становиться на своё место
Дьыала быһаарылыннаҕына, барыта орун-оннугар түһүө. Д. Таас
Өйүгэр түһэр көр өй. Дьэ, үчүгэйдик киһи эрэ өйүгэр түһэр гына ыпсаран кэпсииргэ үөрэммит киһи эбиккин. А. Софронов
Ол эрээри ити ыра мин өйбөр сатаан түспэт ээ. П. Филиппов. Бастакы поэттар айымньылара ол кэмнээҕи үөрэҕэ суох хараҥа дьон өйүгэр түһүмтүө этилэрэ. НЗК ОТК. Өрө хабылла түс — сүрдээх улаханнык тыаһаа, тоҕо саалын. ☉ Разразиться, загрохотать
Чаҕылҕан кэнниттэн этиҥ тыаһа өрө хабылла түстэ. Саба түс көр саба. [Саһыл оҕолорун] үрдүлэригэр саба түһэн, иккиэннэрин суумкам иһигэр угуталаан кэбистим. Суорун Омоллоон
Холкуостаахтар бары кэлэн саба түһэн дорооболоһон бараллар. Эрилик Эристиин
Мойот оттубут тимир оһоҕор саба түһэн итиннэ. Т. Сметанин. Сапта түс — саба түс диэн курдук (көр саба). Эһэ кэлэн киһибитин сапта түстэ
□ «Ийээ, мин билигин элбэх да моонньоҕону моонньоҕонноотум ээ», — Таня ийэтигэр кэлэн сапта түстэ. Дьүөгэ Ааныстыырап. Тоҕо түс — охтон, иҥнэн тугу эмэ тох. ☉ Падая, пролить, просыпать что-л. Солуурдаах сугунун тоҕо түспүт.
□ Ийэтэ үөрүүтүгэр үүтүн тоҕо түһэ сыста. Суорун Омоллоон
Толкуйга түс көр толкуй II. Кини аны тугу гыныахтааҕын туһунан толкуйга түспүтэ. В. Яковлев. Төлөпүөнтэн түспэт — төлөпүөнүнэн наһаа уһуннук кэпсэтэр, сэлэһэр. ☉ соотв. висеть на телефоне. Ээ, ити оҕо киэһээни быһа төлөпүөнтэн түспэт. Түһэр дьиэ (сир, ыал) — быстах кэмҥэ хоно сылдьар, сынньанар сир. ☉ Место временной остановки для отдыха, ночлега
Ыстапаан тыа дьоно түһэр сиригэр тиэтэйэ-саарайа барда. А. Софронов
Түһэр дьиэ булаат, мин тута өрүс диэки бардым. Суорун Омоллоон
Виталий туран пылааһын кэттэ, тиэтэйэ-саарайа түспүт ыалын диэки барда. Күрүлгэн. Уҥан түс — өйгүн сүтэрэн оҕун. ☉ Упасть в обморок
Биир кыыстара уҥан түспүт. Ууга түс көр уу II. Ол саас, мууһа сайан турар улахан күөлү туораары, ууга түһэ сыспыта. Н. Лугинов
Наахара биирдэ ууга түспүт киһини быыһаабыттаах. Т. Сметанин. Хаартыскаҕа түс — хаартыскаҕа уһулун. ☉ Сниматься на фото, фотографироваться
Уола хаартыскаҕа түһэн ыыппыт. С. Данилов
Үнүрүүн эн суоххар Уйбаачаанныын хаартыскаҕа түспүттэрэ. М. Доҕордуурап
Улуу Кыайыы отут сыла туолуутугар Москубаҕа Кыайыы знамятын күөнүгэр хаартыскаҕа түһэр чиэскэ тиксибитэ. «ХС»
др.-тюрк., тюрк. түш
II
аат. Инники кэскил, үтүө төлкө. ☉ Счастливое будущее, верх благополучия
Төлкөлөөх олоххутун Түскэ туойабын, Дьоллоох олоххутун Томторго туойабын. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бүгүҥҥү ыччат дьон түстэрин Төлкөлөөн охтубут буолаҥҥын, Кырдьык даа, Сүөдэрбит, Кырдьыбат эдэргин! Р. Баҕатаайыскай
△ Туох эмэ эрдэттэн түүлгэ биллиитэ, билгэтэ. ☉ Предзнаменование, предвестие чего-л. в сновидениях
Ханнык эрэ үп кэлэр түһэ баарга дылы. Амма Аччыгыйа
Дьөһөгөй айыы оҕото Төһөҕө да дьол төлкөлөөх, Онон ити үп-ас, баай-дуол, Оҕо-чаҕар түһэ буолар. Күннүк Уурастыырап
ср. др.-тюрк. түз ‘ровный, одинаковый; верный, истинный’
III
аат. Кэбиһиилээх от үрдэ чөмчөтүллүбүтэ (ардахха ылларбатын диэн). ☉ Конусообразный верх стога
Хоройон, чөмчөйөн, дьэ, ылбычча ардахха сытыйбат үчүгэй түс буолла. Болот Боотур
От үөһэ таҕыста, түһү хаһан, тоҥон бабыгырыы-бабыгырыы, от иһигэр киирдэ. Е. Неймохов
Оттор түстэрэ чиҥэ суох буолан, ардах өтөн киирэн оту сытытар. ААФ САХТ