нареч. 1) в далёком будущем; 2) спустя много времени; кэмниэ-кэнэҕэс дьэ тиийэн кэллэ он заявился спустя много времени.

сыһ. Биир сыл ааспытын кэннэ, биир сылы аһаран баран. ☉ Через год, спустя год. Эһиилгитигэр кинилэр куоракка көһөн киирбиттэрэ

туохт. Аатыгар эрэ, көтүмэхтик, буоллун эрэ диэн оҥор, абырахтаа. ☉ Делать, ремонтировать, чинить что-л. некачественно, кое-как, спустя рукава. Туубун нэһиилэ иирбэйэн-таарбайан бүтэрдим

сыһ., кэпс. Аатыгар эрэ. ☉ Только для виду; спустя рукава (работать)
«Дьэ, бэрт да өлүү, доҕор», - дии-дии, Натаа имэ-дуома аһаабыта буолла, иһигэр ас да киирбэтэ быһыылаах. Суорун Омоллоон
Сиинэ оскуолата өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи сылларга имэ-дуома үлэлээбитэ. «Кыым»

1. күлүкүчүй диэнтэн дьаһ. туһ. Арай Өймөкөөн суолун диэкиттэн соҕотох айан киһитэ түргэн соҕустук үрэҕи таҥнары хаамтаран күлүкүчүтэн иһэр эбит. Н. Заболоцкай
2. Тугу эмэ олус түргэнник, көтүмэхтик оҥор. ☉ Делать что-л. быстро, небрежно, спустя рукава
   [Уолаттар] начаас күлүкүчүтэн кэбистилэр. В. Яковлев

сыһ. Өр буолан баран, өр кэтэһиннэрэн баран. ☉ Спустя много времени, после долгого ожидания, наконец-то
Кыыс кэмниэ-кэнэҕэс дьиэҕэ төннөн киирбитэ, Аана чуумпурбут этэ. М. Доҕордуурап
Киэһии-киэһээ, кэмниэ-кэнэҕэс Талкы оҕонньор отуттан таҕыста. Күндэ
«Айаннаан иһэҕин даа?» — диэтэ кини кэмниэ-кэнэҕэс, аат аҕай харата. Н. Заболоцкай

сов. 1. кого-что (переместить вниз) түһэр; спустить ведро в колодец биэдэрэни холуодьаска түһэр; 2. что (переместить в более низкое положение) түһэрэн биэр, намтат; спустить лампу над столом лаампаны остуол үрдүнэн түһэрэн биэр; 3. что (что-л. надетое) түһэр, уһул; спустить чулки чулкугун уһул; 4. кого-что (освободить от чего-л.) түһэр, босхолоо, ыыт; спустить курок сомуогун түһэр; спустить собаку с цепи ыты сыабыттан ыыт; 5. что (выпустить жидкость, газ) таһаар; 6. что (сделать ниже) түһэрэн биэр, ыытан биэр; спустить уровень воды уу таһымын түһэрэн биэр, ууну ыытан биэр; 7. что и без доп., разг. (простить) бырастыы гын, таак хааллар; я ему этого не спущу мин киниэхэ итини таак хаалларыам суоҕа; # спустить судно судноны (оҥорон бүтэрэн) ууга киллэр; спустя рукава дьалаҕайдык, аат харата.

I 1. 1) имя; прозвище; кличка; аатыҥ кимий ? как твоё имя?, как тебя зовут?; хос аат прозвище; аҕатын аата отчество; ытым аата Харабыл кличка моей собаки Страж, мою собаку зовут Страж; аатынан ыҥыр = звать по имени; аат биэр = давать имя, кличку, прозвище; 2) название; заголовок, заглавие; кинигэ аата название книги; 3) имя, известность, слава; үрдүк аат высокое имя; слава; аакка киирбит прославленный, известный; аатын алдьат = опозорить; аатын киртиппит он запятнал своё имя, свою честь; аатын ыл = победив, обесславить; 4) звание; республика үтүөлээх учууталын аатын биэрбиттэр ему присвоили звание заслуженного учителя республики; 5) именины; 2. в ф. дат. п. выступает в роли послелога со значением во имя, в знак, в честь, в память чего-л.; ийэ дойду аатыгар во имя родины; бу малы Москваҕа сылдьыбыт ааппар атыыластым эту вещь я купил в память о пребывании в Москве; 3. в знач. модальной частицы употр. при противопоставлении: аҕатын сүрэхтээх аатыгар сүрэҕэ суох уол төрөөбүт в противоположность работяге отцу сын оказался лентяем (букв. родился сын-лентяй) # аат аҕай харата кое-как, спустя рукава; аата (или аатыгар ) эрэ а) дрянной, неважный; только и славы, что...; аата эрэ сүөһү дрянная скотина; аатыгар эрэ үлэһит неважный работник; б) для виду; спустя рукава; аата эрэ үлэлиир он работает только для виду; аат былдьас см. былдьас ; аатыттан ааспыт а) это стало ни к чему непригодным; илим аатыттан ааспыт сеть стала ни к чему непригодной (вся изорвалась); б) оно стало ни к чему непригодным (о животном); аатыттан суох и в помине нет; аат ыыт = распространять клевету; клеветать на кого-л.; ити аата см. ити 2; ол аата см. ол II; туох аатай см. туох .
II ад||адский; аат уола ! бран. исчадие ада!; аҕабыт ойоҕо аакка түһэр погов. жена священника в ад попадает.

I
барыгылдьый диэнтэн дьаһ
туһ. Мин дьиктиргиэм иһин, аттаах икки киһи барыгылдьытан иһэллэрин көрө түһэбин. «ХС»
II
туохт.
1. Тугу эмэ олус көтүмэхтик, киһи хараҕын баайан оҥор. ☉ Делать что-л. только для видимости, спустя рукава
Сеня барытын бар туомун, киһи хараҕын баайан оҥорор. Бу дьиэ сууйан барыгылдьыппытын көр. Н. Босиков
Үлэҥ хаачыстыбатыгар болҕомтоҕун кытаатан уурар буол. Үрдүнэн барыгылдьыттаххына …… билэр күөлбүт балыга эбит диэн сэниэхтэрэ. Ф. Постников
Былыргы биһиги аҕаларбыт, эһэлэрбит туппут тоһоҕо бүтэйдэрэ эмэҕирэн, тохтон хаалбыттарын, си буолуохтааҕар барыгылдьыппыттарыттан сүөһү иҥниэ дуо? КН ПБ
2. Хараххынан мөлтөхтүк сирдэт, ханнык эмэтик көр. ☉ Плохо видеть, едва различать предметы
Дьиэлээх киһи сытарын дьэ барыгылдьытта. «ХС»
[Эмээхсин] аҥар хараҕын оннугар кураанах көмүскэтэ эрэ көстөр. Аҥар хараҕынан кыратык барыгылдьытар быһыылаах. Б. Лунин (тылб.)

1. сыһ.
2. Туорамаары, тэлиэс-былаас (хол., дайбаан хаамп). ☉ Нескладно, неуклюже (напр., размахивать руками при ходьбе)
   [Кыыс] ханна да барбытын, ханна да тиийбитин билбэт. Арай дьэ элэй-балай, тэлиэс-былаас дайбаан испит. Саха ост. I
   Ууларын быыһынан элэй-балай дайбаан, хотонноругар тахсыбыттара Күннэйдэрэ [ынах аата] кырыытынан буолбахтыы, мөхсө-тахса турар эбит. В. Яковлев
3. Сыыһа-халты, түҥ-таҥ (хол., саҥар). ☉ Невпопад, беспорядочно, бестолково (напр., говорить)
   Эмээхсин Лөгөнтөйгө: «Тукаам, бу тугуй? Туруйа ини. Мин эйиэхэ бу кэһиибин аҕаллым», — диэн элэй-балай туойаахтаабыт. Р. Кулаковскай
   Ээ, эрэйдээх, били эн соххор, мин соххор диэбиккэ дылы, элэй-балай тыллаһа турума. В. Ойуурускай
   «Спартак суох, ыалдьан куһаҕан…» — диэн элэйбалай саҥарар этим. Итинтэн дьиэлээхтэр күүппэтэх ыар сонуннара арыллан барбыта. «ХС»
4. Көтүмэхтик, аатыгар эрэ, дьалаҕайдык (хол., үлэлээ). ☉ Кое-как, небрежно, спустя рукава (напр., работать)
   Үлэтэ суох сатаан олорбот, элэй-балай үлэлиир диэни сатаабат, үлэ уопсастыбаннай суолтатын өйдүүр, үлэҕэ дьоҕурдаах буола сатыыр киһи — ол култууралаах киһи. МАЕ КТТС
5. даҕ. суолт. Эриэ-дэхси биир-тэҥ буолбатах, эҥин-эҥин, араас. ☉ Неодинаковый, различный, разномастный
   Бу аартык алын кырыытын диэки Таҥнары көрөн кэбистэххэ, …… Элэс-балас сырдыктаах, Элэй-балай эркээйилээх, Эрийэ-буруйа суоллаах, Эрэй-буруй эҥээрдээх, Элэдэһин-Дуоһун Хотун Хаан аартык Эҥэлдьийэн түһэн барар эбит. Күннүк Уурастыырап
   Элэй-балай Сайыннар эргийдилэр. Д. Говоров