калёное железо; сталь; булат; укулаат тимир болот стальной меч.

1. сталь || стальной; дьэбиннирбэт ыстаал нержавеющая сталь; ыстаал рельсэлэр стальные рельсы; 2. перен. стальной; ыстаал быччыҥнар стальные мускулы; ыстаал тулуур стальная воля.

аат. Тимир суолга богуон көлүөһэлэрэ сыҕарыйар олоҕо, тимир ыллык. ☉ Закреплённый на шпалах железнодорожного полотна стальной узкий брус, по которому движутся колёса вагонов, рельс
Эмэх буолбут шпалалары көтүрэллэр, эриэлсэлэр гаайкаларын эрийэн биэрэллэр. Д. Токоосоп
Тэрилтэлэрэ саҥа боробуостары, богуоннары, эриэлсэлэри атыыласта. БИД

аат., тех
1. Массыына, аппараат араас бытархай тээбириннэрэ. ☉ Приборы и принадлежности какого-л. аппарата, машины
Люминесцентнай лаампа арматуурата сиик киирэн дьэбин сиэбэтин курдук герметическэй (салгыны киллэрбэт) сабыылаах. НАА ҮүЫаАХТ
2. Тимир-бетон эбэтэр таас тутуулар тимир дьардьамалара. ☉ Стальной каркас каменных или железобетонных сооружений
Иирбэх-таарбах курдук баайыллыбыт тимир арматуураларга уолаттар сиэмэни кутан тэҥнээн, ыпсаран иһэллэр. КПИ УТДь. Араас арматуура, боробулуоха сытар. Олору оробуочайдар кээмэйдииллэр, бысталыыллар, иһэрдэллэр. Хорсуттар с.

аат.
1. эргэр. Былыр сэп-сэбиргэл буолар бөҕө ыстаал сомоҕото, укулаат. ☉ Старинная, твёрдая и упругая сталь для клинков
[Бухатыыр] Кыыс дьахтар Кыламаннаах хааһа Кылбалдьыйан көстөр Хатан халлаан сындырыыһа Хааннаах хара дьиэрэҥкэй Үҥүүлээх эбит. Суорун Омоллоон
2. поэт. Сытыы кылыс, болот. ☉ Стальной клинок, меч
Хатаан халлаан сындырыыһа уктаах Хабылыттар тэбиэс, Хааннаах тимир дьиэрэҥкэй үҥүүтүн Таҥнары тайахтанан кэбистэ. Күннүк Уурастыырап
◊ Сындырыыс кымньыы поэт. — сытыы, эриллэҥнии сылдьар кымньыы. ☉ Хлёсткий, извивающийся кнут
Үс салаалаах Уот сындырыыс кымньыытынан Тимир сыабын Быһа охсон кэбистэ. Д. Говоров

1. аат. Үрүҥ кылбачыгас өҥнөөх тапталлымтыа бөҕө тимир. ☉ Твёрдый серебристый ковкий металл, сталь
   Илин Сибиир чугууҥҥа, ыстаалга наадыйыыта улам улаатан иһэр. П. Егоров
   Ыстаал — тиэхиньикэҕэ саамай тарҕаммыт уонна бөҕө металлартан биирдэстэрэ. БК БК
   Ол эрээри киһи үлэҕэ буһар-хатар, ыстаал уһаарыллан, хатарыллан ыстаал буолар. «ХС»
2. даҕ. суолт. Ыстаалтан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из стали, стальной
   Көрбүтэ, мас уктаах ыстаал быһаҕынан быһыта охсон кылбачыҥната олорор үһү. Саха фольк. Малатыылка ыстаал тиистэринэн бурдук киистэтин үлтү мэлийэн, аһын туспа кутан кудулутта. М. Доҕордуурап
   Массыына оҥоһуутугар ыстаал турбалары уон бырыһыан сарбыйыы бэлиэтэннэ. «Кыым»
   ◊ Тимир (ыстаал) өксөкү көр өксө- кү
   Ыстаал өксөкү обургу Куугунуу, уһуутуу Халлааны харбаһа Өрө көтөн таҕыста. «Чолбон»

аат.
1. Судно, тыраахтар тугу эмэ соһор торуоһа, ханаата. ☉ Канат или стальной трос, с помощью которого судно или трактор тянет за собой что-л., буксир
Буксуур быһынна дуо? Н. Габышев
Борохуот туруо дуо? — Буксуурун тардынна. Эллэй
2. Судно, катер сиэтэн иһэр суднота. ☉ Судно, которое идет на буксире
Буксууру муҥунан курууһу Муораттан состорон иһэннэр, Кураххай утахха хотторон, Кумахха олордон кээспиттэр. Күннүк Уурастыырап
3. кэпс. Үлэҕэ, үөрэххэ хаалан иһээччигэ ким эмэ ордук кыахтаах ситиһиннэрэр курдук көмөлөһүүтэ. ☉ Помощь отстающему в работе, учебе и т. д. со стороны кого-л. более сильного.
♦ Буксуурга ыл — үлэҕэ, үөрэххэ хаалан иһээччигэ көмөлөһөн ситиһиннэрэргэ ылын. ☉ Принимать на себя обязанность подтянуть отстающего в работе, учебе, брать кого-л. на буксир
Сылтан сыл ааһар. Дьүөгэлиилэр ырааттылар. Арай биһиги кыыспыт кыайан сир өппөт. Бүтүн куурсунан буксуурга ылан көмөлөһөн көрдүлэр да туһалаабата. П. Аввакумов

аат. Сытыылыырга, ааларга аналлаах, ыстаалтан оҥоһуллубут, тоҥуулаах туттар сэп. ☉ Напильник
Игии быһаҕаһынан Эрбии тииһин аалан Ирэхоро олорор. С. Васильев
Игии, хатат тыаһа харылаан, күөх хотуурдар күлүмнэстилэр. Дьуон Дьаҥылы
Тоҥуута бараммыт игиитинэн Өр да өр сухатын сытыылыыра... Н. Босиков
◊ Игии аалыыта - игии аалыытыттан үөскүүр тимир кыырпахтара. ☉ Металлические опилки (появляющиеся при обработке железа напильником). Игии тоҥуута - сытыылыырга, ааларга үчүгэй буоллун диэн игиигэ оҥоһуллубут кэрдиис, хатыы. ☉ Насечки напильника
Игии тоҥуутун курдук быдьыгынаан, көҕөрөн турбут муус сарсыардаттан ыла улам туртайан барбыта. П. Филиппов. Мас игиитэ - туттар сэби уктуурга, остуол атаҕын эҥин оҥорорго мас модороонун көннөрөргө, араас быһыылаах гынарга туттуллар бөлтөҕөр тиистэрдээх уһун синньигэс тимир. ☉ Стальной напильник для обработки дерева, терпуг. Мас игиитэ уларыста
ср. тюрк. игев, игеу, иге 'точить напильником'

I
1. аат. Эллэммит, хатарыллыбыт тимир бастыҥа, ыстаал бастыҥ суорда. ☉ Калёное железо, сталь, булат
Дугуй илбис дуксуйан Дуктуруйбутунан кэлэр Отут болуо укулаатынан Омноон-домноон оҥоһуллубут [быһыйа]. П. Ойуунускай
Мастан чиргэлин-киилин биһирээбит, Тимиртэн хатан укулаатын хайҕаабыт. Күннүк Уурастыырап
Оччо хатан укулааттан оҥоһуллубут саабын, Байбал маска булгу охсон, мэлиппитим. К. Туйаарыскай
2. даҕ. суолт. Эллэммит, хатарыллыбыт тимиртэн, ыстаалтан оҥоһуллубут, уһаарыллыбыт. ☉ Закалённый, плавленый из железа, стали, стальной
Сахам сытыы быһыччата, Сахам укулаат быһаҕа. С. Данилов
Улуу бухатыыр Уҥа илиитинэн Умсары тайахтаммыт этэ Укулаат батыйаны. С. Тарасов
Хоһоон диэн масчыкка — сүгэтэ, Отчукка — укулаат хотуура, Көрбөккө — кыраҕы хараҕа, Көппөккө — мохсоҕол кыната! П. Тобуруокап
◊ Укулаат таас уостаах фольк. — олоҥхоҕо саха кыыһын эбэтэр бухатыырын дьүһүнүн (уоһун) ойуулуурга туттуллар уларыйбат эпиитэт. ☉ Один из постоянных эпитетов олонхо, описывающий красоту девушки или богатыря (букв. с губами, подобными полированному, шлифованному камню)
[Куллуруускай бухатыыр] укулаат таас уостаах, уон кириэстээх манньыаты кэккэлэччи туппут курдук сандаҥа маҥан тиистээх [эбит]. ПЭК ОНЛЯ I
Көрдөҕүнэ — дьиэтин хаҥас өттүгэр хандьытаал таас харахтаах, укулаат таас уостаах, сырдык таас сирэйдээх …… түктэри бэйэлээх үчүгэй кыыс оҕо буолан олорор. Саха фольк. Укулаат таас курдук уостаах, Чочу таас курдук муруннаах. Д. Говоров. Укулаат тимир — үс илии халыҥнаах, соччо кэтиттээх буруус тимир. ☉ Брусковое железо толщиной и шириной в три пальца
Хаҥалас хайатын Халыҥ таһаатыттан Укулаат тимири Уһааран ылбытым. С. Васильев
Ол төлөн кутаалыыр суоһугар Укулаат тимирдэр ууллаллар. Л. Попов
Мантыҥ [хотуур] ураты укулаат тимиртэн охсуллубут эбээт, ханнык да тааһынан сотон бааһырдыаҥ суоҕа. С. Сарыг-оол (тылб.)
русск. уклад ‘сталь, которой укладывают или наваривают лёза столярных и других орудий’
II
аат. Туох эмэ (хол., олох) тутула, туруга, майгыта. ☉ Состояние чего-л., образ жизни, уклад
Онон икки аҥаар тыһыынча сыл устатыгар түүрдүү тыллаах омуктар олохторун укулаата олоччу уларыйбатаҕа. Б. Павлов
Төһө да ороскуоттаах буоллар, уруккулуу укулааттаах оскуолаларын тутан олороллор. Венера
Алаас сир оҕото олорор укулаата туспа, тайҕа оҕото сыһыы оҕотуттан туттардыынхаптардыын атын. А-ИНА ДьБО

I
туохт.
1. Кыайан уйдарбакка туох эмэ иһигэр көстүбэт буола киирэн хаал (хол., ууга). ☉ Проваливаться во что-л., погружаться (напр., в воду), тонуть. Хаарга тимир
□ Ууга тимирбэт, уокка умайбат баар үһү (тааб.: муус)
Тимириэм диэн куттанан, илиитинэн-атаҕынан харса суох булумахтанна да, тимирбэтэ. И. Данилов
«Абырааҥ… өрүһүйүҥ!» — диэн дьахтар, тимирэ-тимирэ көбөн, ууга чачайа-чачайа, хаһыытыыра күүһүрэн истэ. Т. Сметанин
△ Ууга ыллар, уу анныгар буол. ☉ Оказаться под водой, затонуть
Өрүс уута таһымнаан, бүтүн уобалас тимирбит. Амма Аччыгыйа
2. көсп. Намтаан туох эмэ күлүгэр түс (хол., күнү этэргэ). ☉ Опускаться, садиться, прятаться (напр., о солнце)
Кэлтэгэй ый …… өрүс үрдүк арҕастаах таас хайатын кэтэҕэр киирэн, тимирэн хаалла. Эрилик Эристиин
Күн арҕаа тыа кэтэҕэр тимирбитэ син балачча буолла. С. Никифоров
Былыттар көтөллөр соҕуруу Күн былыт кэтэҕэр тимирдэ. Баал Хабырыыс
3. көсп., кэпс. Ханна эмэ баран баран өр буол, сүтэн хаал. ☉ Исчезнуть, пропасть неизвестно куда, запропаститься
Итиннэ дьөлө тимирэн туруоҥ дуо, муускун киллэрэн уулаамына? Эрилик Эристиин
Тоҕо Ньидьили түгэҕэр дьөлө тимирэн сыппытым буолуой? Ол саҕана бу да диэки сылдьыбыт буолбатахпыан. Н. Якутскай
Дэриэбинэҕэ тахсыаҥ да, тимирэн хаалыаҥ. В. Гаврильева
♦ Сирдээн тимириэҕин (тимириэн) сир кытаанах, <халлааннаан көтүөҕүн (көтүөн) халлаан ыраах> — барыахкэлиэх сирин булбата (хол., баай батталыттан). ☉ Не знать куда деваться (напр., от гнёта, гонений)
Аһын, харыһый, сирдээн тимириэхпин сир кытаанах, халлааннаан көтүөхпүн халлаан ыраах буолан олоробун. Эрилик Эристиин
Бардам баай батталыттан куотан сирдээн тимириэхтэрин — сир кытаанах, халлааннаан көтүөхтэрин — халлаан ыраах эбит. Софр. Данилов
Кинини көрөөт, кырдьыга, оҕонньор сирдээн тимириэн — сир кытаанах буолан биэрдэ. Д. Таас
Сиргэ (сирдээн) эрэ тимирбэтэ көр сир II. Ойох киһи истиэр Олус куһаҕаннык этитэн, Сирэйим саатан Сиргэ эрэ тимирбэтим. П. Ойуунускай
Хата ааранан мин саатан сирдээн эрэ тимирбэтим. «ХС». Таастыы тимирдэ — сураҕа суох сүттэ. ☉ соотв. как в воду кануть. Кулубаҕа барбыт үҥсүү эмиэ таастыы тимирдэ… Амма Аччыгыйа
Онтон баран таастыы тимирбитэ. Далан
Минпроска киирэн баран таастыы тимирбит. ФЕВ ДьС. Тэҥн. сирдээн тимирдэ [халлааннаан көттө]. Тимирэтимирэ күөрэйэр — үгүс эрэйи, кыһалҕаны төлө түһэн тиийэн кэл, киһи буол. ☉ Выжить, преодолев серьёзные испытания и лишения
Аны биирдэ дьүһүн кубулунан, Быста-быста салҕанан, тимирэ-тимирэ күөрэйэн, Өлө-өлө тиллэн көрүөҕүҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
ср. эвенк. тымирде-ми, тымир-ми ‘тонуть’
II
1. аат. Тиэхиньикэҕэ киэҥник туттуллар килбэчигэс сырдык дьүһүннээх кытаанах металл (күннээҕи олоххо чугуун, ыстаал суортарын тимир диибит). ☉ Железо
Харайбатахха, тимир да дьэбиннирэр (өс хоһ.). Аҕа дойду кырыктаах сэриитин бириэмэтигэр боруоҥҥа көмөҕө элбэх тимир наада буолбута. МАП ЧУу
Үгүс дэтээллэр чугуунтан уонна ыстаалтан оҥоһуллаллар. Кинилэр иккиэн — тимир уонна углерод холбоһуктара. ННС ЧАа
△ Маннык састааптаах химиичэскэй элэмиэн. ☉ Железо как химический элемент
Тимир хаан үөскүүрүгэр улахан суолталаах, хаан кыһыл эттиктэрин быстыспат сорҕото буолар. ТИиС
Тимир эккэ, оҕурсуга, биэ эмиийигэр, …… кыһыл хаппыыстаҕа элбэх. ФВН ТС
Сибиэһэй дьэдьэн отоно тимиринэн баай буолан, хаан ыарыытыгар туһалаах. ТКП ТДЭҮү
2. даҕ. суолт. Тимиртэн оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из железа, содержащий железо, железный
Ваня оҥоойук оҥостуммут тимир куруускатын болтуотун сиэбигэр симинэ оҕуста. Амма Аччыгыйа
[Глафира] таҥара дьиэтин тимир аҕыраадатыгар тиийиэхтэригэр диэри тугу да саҥарбата. Л. Попов
Тимир күрдьэҕинэн туой курдук чиҥ буору эһэн күөрэлдьиппитинэн бардылар. М. Доҕордуурап
♦ Тимир бэлэс кэпс. — олус улахан куоластаах; улаханнык саҥарар (ыллыыр, хаһыытыыр о. д. а.). ☉ соотв. лужёная глотка; медная глотка
«Аата, бу киһи, кыра оҕоҕо дылы сири-дойдуну аймаан тугун сүрэй, обургум күөмэйэ да бүппэтэ бэрт ээ, дьэ үчүгэй тимир бэлэс», — диирэ. НС ОК. Тимир дьиссипилиинэ калька. — кытаанах дьиссипилиинэ. ☉ Железная дисциплина
Тимир дьиссипилиинэ наадатын туһунан биһиэхэ хаста бэсиэдэ оҥордулар этэй? Толороргор тиийэҕин. И. Гоголев
Билигин биһиги бэйэ-бэйэбитин өйдөһөрбүт, биир санаалаах, тимир дьиссипилиинэлээх буоларбыт наада. Болот Боотур
Тимир дьиссипилиинэ — бу буолар Кыһыл Аармыйаҕа аан маҥнайгыттан туруоруллубут модьуйуу. ЯЕМ СБСБС. Тимир илии (ытыс) сөбүлээб. — күтүр, кэччэгэй киһи. ☉ Стремящийся любой ценой избежать расходов, чрезвычайно скупой
Тимир ытыс, олус да күтүргүн, бу дуо түөрт уон сааскар тиийэн баран эргэ барбытыҥ малааһына. А. Сыромятникова
Бу киһи кэргэнэ дьэ, кырдьык, дьиҥнээх тимир илии этэ. Табаны хамначчыкка биэрбэт туһугар эрэ, бииргэ төрөөбүт быраатын үлэлэппитэ. «Чолбон». Тимир курдук — кытаанах, халбаҥнаабат, бигэ. ☉ Непоколебимый, несгибаемый, стойкий
Кини хоодуот-хорсун быһыытыгар, тимир курдук күүстээх санаатыгар саарбаҕалаабат этилэр. К. Симонов (тылб.)
«Даа, табаарыс Сталин тимир курдук кытаанах, киэҥ көҕүстээх киһи буолбатаҕа буоллар, хайдах буолуох эбиппит буолла», — диэтэ Пикин. К. Симонов (тылб.). Тимир сиппииринэн (миинньигинэн) сиппий (миин- ньиктээ) — кими, тугу эмэ харыстаабакка суох оҥор, суох гын. ☉ соотв. выжигать калёным железом что-л. Күҥүл биһикки улааттахпытына эһигини тимир миинньигинэн миинньиктиэхпит! Сэрэниҥ, сиэхситтэр, сэрэниҥ! Суорун Омоллоон
Кинилэр биһиги сэссийэлиисимҥэ барар киэҥ айаммыт суолугар туора турар буоллахтарына, тимир сиппииринэн сир үрдүттэн сиппийиэх тустаахпыт. Болот Боотур
Күөх истэри, бурсуйдары өрө көрдөрбөккө самнары охсор, кинилэри тимир сиппииринэн сиппийэр иннигэр Саха уобалаһыгар …… өрөпкүөм диэн байыаннай диктатура өрөбөлүүссүйүөннэй суута тэриллэр. Бэс Дьарааһын. Тимир сүрэхтээх — аһыныгаһа суох, муус сүрэхтээх. ☉ соотв. каменное сердце
Соҕотох оҕоҕун кыайан иитиминэ холкуос хотонугар умса анньаҕын дуо? Дьэ, тимир сүрэхтээх аҕаҕын. М. Доҕордуурап
Тимир тириитин кэппит көр кэт. Эрэйдээх, эмиэ тимир тириигин кэтээхтээтиҥ. Туох буолбут өһөс, куруубай киһигиний? В. Яковлев
Урут кистэнэ, ньылбыйа сылдьыбыт өстөөхтөр былааһы ылаат да, тимир тириилэрин кэппиттэрэ. И. Федосеев
◊ Атыыр тимир — кытаанах хатарыылаах, хатан тимир (үксүгэр сүгэни оҥорорго эҥин тут-лар). ☉ Твёрдое, закалённое железо (подходящее для изготовления топора)
Сүгэни бии өттүн хатан, атыыр тимиринэн оҥороллор. МАП ЧУу. Тимири батыы (тимир батыыта) — болгуоттан араас тэрили оҥорорго анаан ыраас тимири, ыстаалы уулларан ылыы. ☉ Получение чистого железа, стали из железной болванки путём выплавки
Болгуоттан араас тэрил тахсар ыраас тимири, ыстаалы ыларга тимири батыы диэн сүрдээх эппиэттээх, элбэх сыраны ирдиир үлэ саҕаланара. МАП ЧУу
Уус тимир батыытыгар эрдэттэн бэлэмнэнэрэ. МАП ЧУу. Тимири сиэтии — тимири, тимир оҥоһук чаастарын ыпсар өттүлэринэн уһааран холбооһун. ☉ Соединение металлических частей, деталей чего-л. путём раскаливания и сплавления их соприкасающихся поверхностей, сварка
Тимири сиэтии аныгы сыбааркатааҕар ордук бөҕө, сиигэ көстүбэттик ыбылы сыстар. МАП ЧУу
Саха уустара тимири сиэтиини …… сатабыллаахтык оҥороллоро. МАП ЧУу. Тимири (тимир) уһаар — уруудаттан тимири уулларан ыл. ☉ Выплавлять из руды железо
Бастаан Буотама үрэҕэр тимир уһаарар, болгуо оҥорор нууччалары булбут, онно үлэлиир үһү диэн сурах иһиллибит. Күннүк Уурастыырап
Баахтыыр уус ХIХ үйэ иккис аҥаарыгар тимир уһаарбыт эбит. МАП ЧУу
Тимир уһаарарга оттук быһыытынан кураанах тиит мас чоҕо [көмөр] туттуллара. ИЕВ СУу. Тимири уһаарыы (тимир уһаарыыта) — уруудаттан тимири уулларан ылыы. ☉ Получение железа из руды путём плавки (плавления)
Сата уустара бэйэлэрин идэлэрин оҕолоругар көлүөнэттэн көлүөнэҕэ биэрэн испиттэрэ, онон тимири уһаарыы тохтоло суох барбыта. ИЕВ СУу
Тимир уһаарыытын үрэх уута түспүтүн кэннэ бэс ыйыттан саҕалыыллара. МАП ЧУу. Тимири хатарыы — болгуону аналлаах күөскэ, кыһаҕа ууллара-ууллара, тоҥоро-тоҥоро кытаатыннарыы. ☉ Придание сплаву большей твёрдости путём нагрева и быстрого охлаждения, закаливание
Кыра уус эрэйдээх тимири хатарыыны сааһыгар кыайбат: эбэтэр, ситэ хатарбакка күөх уйан гыныахтаах, эбэтэр, наһаа ыытан, тостор хатан оҥоруохтаах. Күннүк Уурастыырап
Тимири хатарыыга уус болгуоттан хатан ыстаал тахсарын сатаан арааран билиэхтээх. МАП ЧУу. Тимири эллээ — тугу эмэ оҥорон тимири кытардан баран таптай, балталаа. ☉ Ковать железо
[Балта] тимири эллииргэ, хаптатарга сынтарыйбат сындааһыннаах буолар. МАП ЧУу
Улахан балта уонча киилэ ыйааһыннаах. Тимири эллииргэ аналлаах, икки өттө түөрт муннук сирэйдээх. МАП ЧУу. Тимир ат кэпс. — бэлисипиэт. ☉ соотв. железный конь (велосипед)
Оройуоҥҥа аан бастакынан көстүбүт тимир аты [билиҥҥинэн бэлисипиэти] онно [сыырга] айааһаабыттара. Софр. Данилов
Дойдубар эрдэхпинэ, Дьокуускайга кэлэ сылдьыбыт дьонтон тимир ат [бэлисипиэт] туһунан истэрим. Н. Заболоцкай
Биһиги отууга Бэйэбит хонобут. Тимир ат тэбэннэр Дьиэлииллэр дьоннорбут. ГНА ТС. Тимир атах биол. — үксүн хотугу күөллэр сээннэригэр, үрэхтэргэ үөскүүр хатыы лапчааннардаах кыракый балык. ☉ Вид речной рыбы, девятииглая колюшка
Хата үрэххэ эрдэ уу кэлэн, тимир атах диэн бытархай балык тахсан, ону сиэн тыыннаах ордубуттара. Болот Боотур
Синньигэс талахтан оҥоһуллубут туулары сиэннэргэ тимир атах диэн кыра балыкка угара. Н. Босиков
Биэнсийэлээхтэр икки сүүс биэс уон сэнтиниэр «тимир атах» диэн балыгы бултаан күөх кырса дьонун үөртүлэр. ТССКС. Тимир бороҥ — сылгы дьүһүнэ: үрүҥэ, харата булкуйбут курдук тэҥ түүлээх. ☉ Сиво-серый, стальной (о масти лошади). Туох баар уопсай түүтэ булкуйбут курдук, үрүҥэ, харата тэҥ, харатыҥы дьүһүннээх буоллаҕына, уу бороҥ эбэтэр тимир бороҥ дииллэр. Сылгыһыт с. Тимир көлө олорон айанныыр тиэхиньикэ (хол., массыына). ☉ Транспортное средство, техника
Мин хоһуйуом этэ: Массыына бааҕыныырын, Собуот куугунуурун, Тимир көлө тигиниирин, Борохуот аал сурдургуурун. А. Софронов
Мин тимир көлөнөн тигинээн тиийиэҕим Килбиэннээх Киевкэ — күндэлэс баксаалга! Л. Попов. Тимир курдук — тутан көрдөххө сымнаҕаһа суох, кытаанах. ☉ Твёрдый как железо, жёсткий, затвердевший
Баттаҕар түстүм, умса баттаатым, абынатабына тимир курдук баттах дуомнаах эбит. П. Ойуунускай
Ылдьаа илиитэ, хара үлэҕэ үөрэммит баҕайы, тимир курдук этэ. Н. Заболоцкай
[Аҕыс атах] этэ үрүҥ, тутан көрдөххө тимир курдук, амтана буоллаҕына үрүҥ тэллэй амтаныгар маарынныыр. В. Арсеньев (тылб.)
Тимир сааҕа көр саах. Туртайа кытарбыт болгуоттан Тоҕо тимир сааҕа тула ыспат буолуоҕай. С. Васильев
Ылыллыбыт болгуо көпсөркөйө тимир сааҕынан [шлагынан], чох эмтэркэйинэн бүрүллэ сылдьар буолара. МАП ЧУу. Тимир суол — пуойас айанныырыгар аналлаах тимир ыллыктардаах суол. ☉ Железная дорога
Саха сиригэр бастакы Тимир суол ыстаансыйатын Тутуутун саҕалаатыбыт, «Нагорнай» диэн ааттаатыбыт. М. Ефимов
Тимир суол Дьокуускайга Амма өрүһү үрдүнэн кэлиэҕэ. В. Титов
Модун очуос таастары дьөлө үүттээн тимир суол тардыллар туннелларын оҥоруохтара. «Кыым». Тимир тааһа — дьэбин өҥүн курдук дьүһүннээх таас (уматан болгуону ылаллар). ☉ Бурый железняк, сферосидерит
Көмөр үрдүгэр биэдэрэ аҥаарын кэриҥэ кыраламмыт тимир тааһын тарҕата куталлара. МАП ЧУу
Умайбыт тимир тааһа бытарыйымтыа буолар. МАП ЧУу. Тимир уруудата — сиртэн хостонор туһалаах баай (чугууну, ыстаалы уһааран, уулларан ылаллар). ☉ Железная руда
Таас чох, тимир уруудата, таас барыта манна [Алдаҥҥа] баар. Хорсуттар с. [Тимир үйэ дьоно] тимир уруудатын хомуйан, үлтү сынньан …… уһааран, уулларан …… араас тимир сэптэри оҥорон барбыттара. МАП ЧУу
Тимир уруудатын сүдү суолталаах субуойустубата — ууллумтуо. МЛФ АҮө
Тимир ууһа көр уус. Көкөт Сэмэн, тимир ууһун курдук оһох чанчыгар олорон, уот өһөн бардаҕын аайы күөдьүтэн истэ. Эрилик Эристиин
Мин тимир ууһабын, Аармыйаҕа ол идэбинэн үлэлээбитим. С. Ефремов
Үрдүк Айыыларга саамай чугас дьонунан тимир уустара буолаллар. МАП ЧУу. Тимир үйэтэ археол. — киһи тимиртэн аан маҥнай сэп-сэбиргэл оҥостор буолбут кэмэ. ☉ Железный век
Тимир үйэ кэхтэр кэмэ, Тимир үйэ көтөр күнэ Син биир үтэн-үллэн кэлиэҕэ. П. Ойуунускай
Кэнэҕэс ити амтыын кырыыстар дэлэйдэхтэринэ, тимир үйэ кэлиэ. Р. Кулаковскай. Тимир эрбэһин биол. — дороххой уһун умнастаах, салбахтардаах сэбирдэхтээх биир сыллаах сыыс от. ☉ Дескурайния струйчатая (вид растения)
Сүөһүбүт халдьаайылар халтаҥ буордарыгар онон-манан абыр-табыр үүммүт тимир эрбэһиннэри кирэ сатыы сылдьар. Амма Аччыгыйа
Үс сайын устата халлаантан сиик түспэккэ, урукку быйаҥнаах бааһыналар …… тимир эрбэһининэн тэлгэммиттэрэ. ФСВ С
Саха сиригэр тарҕаммыт биир сыллаах сыыс отторунан тимир эрбэһин [дескурайния струйчатая], …… сытыган эрбэһин [полынь] уо. д. а. буолаллар. ПАК НТ. Тыһы тимир — сымнаҕас хатарыылаах үчүгэй хаачыстыбалаах тимир (быһах, кытаҕас эҥин оҥорорго тут-лар). ☉ Железо хорошего качества (самое подходящее для изготовления ножей, клещей)
Кытаҕаһы тыһы тимиринэн оҥороллоро. МАП ЧУу
Хаарбах тимир көр хаарбах. Оскуола үөрэнээччилэрэ күһүн-саас хаарбах тимири хомуйар үгэстээхтэр. «ББ»
Үөрэнээччилэри икки аҥаар туонна хаарбах тимири хомуйарга сорудахтаабыттар. ВНЯ М-4
ср. др.-тюрк., тюрк. темир, тимер, тимир