1) сжиматься, стягиваться; суживаться; туос иһит итииттэн үмүрүйэр берестяная посуда от горячей воды сжимается; 2) стягиваться, собираться (в одно место —о людях); 3) перен. убавляться, уменьшаться; иэспит-күүспүт үмүрүйдэ наши долги уменьшились; 4) перен. утихать, затихать, стихать; айдаан-куйдаан үмүрүйэн барда шум стал утихать.

туохт.
1. Тиэтэйимэ, хол кугар түс, нус-хас буол. ☉ Не торопиться, не спешить
Эһиги наҕылыйан чэй дээҥ, кэпсэтиҥ. Амма Аччыгыйа
Дьэ мин бардым. Эһиги, наҕылыйар буоллаххытына, хаалыҥ. С. Ефремов
Ки ни [Маайа] бытааннык, барытын наҕылыйан, кичэйэн үлэлиэн баҕарар. А. Сыромятникова. Утар. тиэтэй
2. нор. поэз. Тыала-кууһа суох нус бааччы буол, чуумпур. ☉ Стихать, затихать, становиться спокойным (о природе)
Сир-дойду …… наҕылыйбыт, налыйбыт. Амма Аччыгыйа
Наҕылыйда сир-дойду. Эккэ-хааҥҥа иҥэр гына Сөрүүнүнэн салгыйда. Чэчир-72

I
туохт., эргэр. Кэ миттэн кэмигэр тииһиктэнэн, ииригирэн кэл (ыллыыр, кутурар икки ардынан). ☉ Биться в нервном припадке, бесноваться
Өксүүнньэ субу-субу таарымталана-таарымталана, мэнэрийэ-мэнэрийэ бэрт өр ыа л дь а сы п п ыт. Күн дэ. Кыһалҕа [киһи аата] утуйаары сытан, мэнэрийэн ыһыллан турбута, бэйэтигэр тиийинэ сатаабыта. И. Гоголев
Уҥа ула хан дьиэҕэ икки дьахтар мэнэрийэн, кутуран бараары гыммыт курдук олорор. А. Сыромятникова
ср. монг. мэнэрэх ‘отупеть, поглупеть, терять чувствительность’
II
туохт. Ааһа быһыытый, уҕарый (үксүгэр ыарыы туһунан). ☉ Стихать, успокаиваться, ослабевать (о б о ли)
Томмот ыарыыта кырдьык мэнэрийэн барбыта. Софр. Данилов
Тумат ыарыыта мэнэрийэн барда. «ХС»

туохт.
1. Туох эмэ дьайыытыттан (хол., тымныыттан, куйаастан) хоҥкуйан санньыччы түс, нуоҕай (үксүгэр от, сибэкки туһунан). ☉ Никнуть, склоняться, сникать (о растениях)
[Ч ы ы ч а а х ] өлбүт сибэкки курдук Намыйан хаалбыта. Суорун Омоллоон
Сыы гынас куйааска сырылаан сыламныыр сыалаах от намыйда, сөрүүҥҥэ сиигирдэ. И. Чаҕылҕан
Намыйдаргын да тостума, Чиккэйдэргин да быстыма. С. Васильев
2. көсп. Күүстээх уоҕуҥ баранан астан бар, уҕарый, сэллээ (хол., тыал, ардах). ☉ Идти на убыль, стихать (напр., о силь ном ветре, дожде)
Уһун синньигэс күөлгэ киирбитим. Тыал күүстээх балаһата манна намыйар эбит этэ. Н. Абыйчанин
[ Халлааны кө рө-көрө кырдьаҕас саллаат Карпов:] Ол у с д а ҕа н ы намыйбыт, ыыстыйбыт. Хаардыыр дуу, ардыыр дуу? Н. Ефремов
ср. монг. намуйх ‘быть низким, плоским, пологим’, халх. нами ‘гнуться, нагибаться’

туохт.
1. Уоҕу ҥ-к ү үһү ҥ хараан мөлтөө, уҕарый. ☉ Ослабевать, стихать (о ветре, звуке)
Хотуттан үрэр тыал намыраата, хаар түһэрин мэһэйдээмиим диэбиттии иһийдэ. С. Дадаскинов
Кинилэр турар сирдэрин ааһаат сөмөлүөт мотуорун тыаһа туманнаах муора диэки намыраан барбыта. Н. Якутскай. [ Хомус] Ардыгар дьиэрэйэн, улаатан Ардыгар намтаан, намыраан Нарын дорҕооннорунан дьүрүһүйдэ, Сүрэхпэр киирэн сүүрүгүрдэ. Л. П опов
△ Туохха эмэ өрүкүйэн баран уоһун, уоскуй. ☉ Успокоиться, утихнуть, улечься (о волнении, страсти)
Ынахтар иччилэрин холку саҥаларын, аһыыр иһитхомуос тыаһын истэн намыраабыттар. Далан
Сибилигин аҕай аймана, айдаара турбут дьон эмиэ намыраатылар. П. Филиппов
Бултуйбут үөрүүбүт намыраан, өйдөммүппүт — түөртүүр чэй буолбут. П. Егоров
2. көсп. Арыый да буол, урукку чөлгөр түспүт курдук буол (ыарыһах туругун туһунан). ☉ Пройти, утихнуть (о болезни)
Ыарыыта намыраабыт.  Кумаардар сиэбиттэриттэн дарбайа испит сирэйим намыраабыт. Н. Якутскай

туохт.
1. Үөһэттэн аллара сыыйа түс, аллара диэки сыҕарый. ☉ Снижаться, опускаться, садиться, заходить на посадку
[Кустар] оол-ол, хаарынан бүрүллэн субуруһан турар хайалар кэтэхтэриттэн мүччү түһээт, а л л а р а намтаабытынан бардылар. Н. Заболоцкай
Хантан эрэ хойутаабыт сөмөлүөт кыһыл, күөх, үрүҥ үс хараҕынан имнэнэн, намтыы турда. Н. Габышев
Бэс ыйынааҕы сырдык ыраас күн кытара кыыһан, намтаан, киирэн эрэр. А. Сыромятникова
2. Урукку таһымҥыттан түс, аччаа, көҕүрээ. ☉ Уменьшаться, понижаться, опускаться (о величине, объёме, количестве чего-л.)
Өрүс уута намтаабыт.  Ампаар буора халыҥ эбит, сотору уу ылан, хаптайан, намтаан хаалбыт. Н. Заболоцкай
Туундараҕа тыал үстүү хонугунан быысаһааччы. Үс хонукка бүппэтэҕинэ алта хонукка, онтон онно тохтооботоҕуна тохсуһугар намтыыр буолара. «ХС»
Төһөлөөх даҕаны талааннаах киһи бэйэтин үлэтин таптаабат буоллаҕына, оҥоруохтаах ситиһиитэ ула ханнык намтыыр. ОАП ОТХ
3. кэпс. Намыраа, уҕарый, мөлтөө (хол., тыас-уус). ☉ Стихать, смолкать, замирать (напр., о шуме)
Дьон күүгээнэ улам намтаан, олорон-туран сааһыланан истилэр. Амма Аччыгыйа
Ынахтар маҥыраһыылара уонна ыанньыксыт дьахталлар айдааннара намтаан хаалла. Эрилик Эристиин
4. кэпс. Дуоһунаскыттан аллара түс, дуоһунаскыттан кыччаа. ☉ Быть пониженным в должности
Ол эрээри Егоровыҥ хаһан да намтаабат, биир тэҥ дуоһунастарга көһөн иһэр. Н. Лугинов
Кини [поэт] эдэригэр бэркэ аатырбыта, үрдүк дуоһунастарга да сылдьыбыттааҕа, арыт намтаабыт, улдьаарбыт даҕаны сыллардааҕа. Н. Габышев
Львов биирдэ сыбаанньата намтыы сылдьыбытын билэрэ. К. Симонов (тылб.)
ср. бур. намдаха ‘утихнуть’, монг. намсах ‘понижаться’, навтайх ‘нагибаться, наклоняться, делаться низким’, тув. намдаар ‘утихнуть’

дьүһ. туохт.
1. Уоскун иһирдьэ хомунан, сыһыары тут. ☉ Смыкать, плотно сжимать губы
Аанчык тэтэркэй толуу уостарын хам ньимийэн биллэр-биллибэттик мичээрдээтэ. Амма Аччыгыйа
Айаҕын ньимийэн, хараҕын быһа симэн, таалан ылла. И. Данилов. Огдооччуйа төрүт да ньимийэ сылдьар уостарын эбии быһа ытыран, хара бараан сирэйэ тугу эрэ толкуйдаабыттыы, дьэбин уоһуйбут этэ. Н. Заболоцкай
2. кэпс. Саҥата суох сырыт, саҥарбат буолан хаал. ☉ Замолчать, стать молчаливым, ходить молча, словно в рот воды набрал
Харытыана аны уруккута буолбатах, төһө да саҥата суох ньимийэн сырыттар, син ону-маны өйдүүр буолбута. П. Ойуунускай
Маппый урут үгүөрүтүк бултуйдаҕына тылга тииһэр бэйэтэ, ууну омурдубуттуу ньимийбитэ. П. Аввакумов
Баччааҥҥа диэри саҥата суох өһөхтөөҕүнэн түҥнэри көрөн ньимийэн олорбут, кыырыктыйбыт баттахтаах, толуу көрүҥнээх киһи хойуу куолаһынан көөҕүнээтэ. П. Филиппов
△ Иһийэн ах бар, чуумпур (хол., айылҕаны этэргэ). ☉ Затихать, стихать, замирать (о природе)
Сис Күөлэ тугу эрэ кистээн ньимийбит, долгуннурбат. А. Софронов. Үүйэлээх Симоны ньимийэн турар түҥ тыаны ортотунан оонньуу-күлэ устар Күндэли үрэх күүтэр. Л. Попов
Суох, туох да иһиллибэт, бары барыта ах барда, ньимийдэ. А. Сыромятникова
3. көсп. Бүк, сас (киһи туһунан). ☉ Укрываться, прятаться (о человеке)
Уоһукчаан кэлин, сэрии ааспытын кэннэ холкуоска киирэр уонна онно саһан, ньимийэн сылдьан куорҕаллыыр үлэни ыытар. Күннүк Уурастыырап
ср. монг. жимийх ‘сжимать, поджимать губы’, казах. жымыю ‘сжиматься’, жымы ‘притихнуть, умолкнуть’, алт. тымы ‘хранить полное молчание, молчать; притихнуть, успокоиться, затихать’

туохт.
1. Урукку туруккун, кыаххын сүтэр, ахсаа (киһи доруобуйатыгар сыһыаран этэргэ). ☉ Стать слабее здоровьем, утратить ловкость, силу, обессилеть, ослабеть
Мин да улам кырдьан, мөлтөөн иһэрим бэрт. Амма Аччыгыйа
Кини кэргэнэ, эдэр сааһыгар элбэх эрэйи көрсөн, доруобуйата эрдэ мөлтөөн, сүүрбэччэ сыллааҕыта өлбүтэ. С. Никифоров. Кырдьан, мөлтөөн бардаххына, Ыалдьар-сүтэр буоллаххына, Төрүт буоруҥ отун сыллыаҥ — Өлбөт мэҥэ уута гыныаҥ. Доҕордоһуу т.
2. Эргэрэн урукку туруккун, кыаххын сүтэр. ☉ Утратить свои прежние свойства, прийти в негодность
Ырбата буур тайаҕы тобулу түһэрэ мөлтөөбүт. Амма Аччыгыйа
Пахай! Былыр үйэтинээҕи ботуруоннар мөлтөөн, тугу да хоторбот буолбуттар. Т. Сметанин
3. Сыыйа күүскүн-уоххун сүтэр, тыыҥҥын таһаар, уоскуйа быһыытый (айылҕа көстүүтүн этэргэ). ☉ Постепенно ослабнуть, стихнуть, утратить силу, мощь, стать меньше в объёме (о явлениях природы)
Куйаас дьэ сыыйа мөлтөөтө. Л. Попов
Хаар мөлтөөн, арыый сырдаан кэллэ. Н. Заболоцкай
Алдьархайдаах силлиэ мөлтүү майгытыйан барбыта. Ж. Верн (тылб.)
△ Күүскүн ыһыкта, намырыы быһыытый. ☉ Стихать, замолкать, терять прежнюю силу
Оһох уота улам мөлтөөн, балаҕан иһэ боруҥуту йан барар, уҥа эркиҥҥэ ханнык эрэ бө дө ҥ күлүкт эр эй э ҥнэһ эллэ р. Амма А ч ч ы г ы й а. Артиллерия ытара мөлтүүрүн саҕана биһиги сөмөлүөттэрбит кэлэн өстөөх бөҕөргөтүнүүлэрин буомбалаабыттара. Т. Сметанин
Умайан мөлтөөн эрэр уот иннигэр эдэрдээх кырдьаҕас …… сирэйдэрэ эрэ нэһиилэ кытаран к ө с т ө л л ө р. Г. Колесов
4. Туохха эрэ уруккутааҕар суолта уурул лубат, аахайыллыбат буолан бар. ☉ Постепенно утратить былое значение для кого-л.
Кистээбэккэ эттэххэ, бурдугу сүөһү аһылыгар анаан ыһыы үөскүөҕүттэн ыла киниэхэ болҕомто олус мөлтөөтө. П. Степанов
Уйбаан иһигэр х о м с а н а а л а а х. О л х о д у һ а с и р и г э р б о л ҕ о мто мөлтөөн, сыл ахсын оттонор сир ситэ оттоммокко улам аччаан иһэриттэн. «Чолбон»
ср. эвенк. мултэде-мии ‘слабеть (о ветре)’, мулту-мии ‘ослабить (узду)’

туохт.
1. Бытаар, холкугар түс, наҕылый. ☉ Не торопиться, не спешить, становиться спокойным, неспешным
Табалара …… эмиэ да бытаара налыйан бараллар, эмиэ да дьулуруйа түргэнник түһэллэр. Амма Аччыгыйа
Баһыкаан ыгылыйдаҕын ахсын Даарыйа өссө бытаарар, налыйар. Н. Габышев
Нил Нестерович тугу эрэ суруйан бырдьыгыната олорон, Тихоны көрөөт, налыйан сэһэргэспитэ. Н. Босиков
2. Оргууйдук наллаан, дьоһуннаахтык хаамп, хамсан (киэҥ, халыйа сылдьар таҥастаах кэтит, киппэ киһи туһунан). ☉ Ходить, двигаться медленно, важно (о крупном, полнотелом человеке в широкой, просторной одежде)
Барыллыа тойон арай хааман налыйан кэлбит. Саха ост. I
Тойон-хаан [Тыгын] ар гыый налыйан Б э р т Х а р а д и э к и х а а мта. М. Ефимов
Хаҥас диэкиттэн хааман налыйан кэлэр, Хатыҥ кийииттэриҥ ханналарый? С. Васильев
3. Алларанан тарҕанан тэний (хол., былыты, буруону этэргэ); киэҥник тайаан нэлэһий. ☉ Стлаться, распространяться по низу (напр., об облаках); тянуться, простираться (напр., о долине)
Симэхтээх киистэлээх синньэ күөх сэппэрээк сиринэн тэлгэнэн налыйда. Күннүк Уурастыырап
Халлааны сабардыы халыйбыт най хара былыт сиргэ тиийэ налыйан турар. А. Бэрияк
Туймаада биир сүүнэ алаастыы көҕөрүмтүйэ налыйа сытар. Н. Лугинов
Буруо аллара диэки налыйар эбэтэр букатын сир үрдүнэн тарҕанар. МЛФ АҮө
4. Аллара санньыччы түс, намылый. ☉ Свисать, спадать вниз
Ат сиэлэ-кутуруга сиргэ тиийэ налыйан турара. А. Сыромятникова
Аллара налыйбыт адаар сиэллээх Атыыр сылгы биэлэрин күөйтэлээн, Атын алааска аһата илдьэр. Эллэй
Оҕурсу күөх отторо налыйбыттар. В. Короленко (тылб.)
5. Бытааннык, сыыйа биир тэҥник сапсынан көт (кэтит, улахан кынаттаах көтөр туһунан). ☉ Лететь медленно, ровно, взмахивая широкими крыльями (о крупных птицах)
Улу у кө тө р аллара налыйан, аттыбар кэлэн «пөс» гына түстэ. Т. Сметанин
Өс киирбэх биир хаас сиргэ налыйбытынан барбыта. Н. Якутскай
6. Илиигин, атаххын босхо ыытан холкугар түһэн сыт, олор. ☉ Обмякнуть, иметь расслабленный вид
[Баһылай] олоро түһүөн баҕарбыт курдук, өндөйөөрү гынан баран, төттөрү налыйан хаалла уонна илиитин арыычча хамнатан, сапсыйан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Александр …… оронугар таҥас курдук налыйан сытар. М. Доҕордуурап
Ньургу һун утуйбуттуу налыйан …… хараҕын симэн сытара. Дьүөгэ Ааныстыырап
К ы р а к ы й кня гиня …… кэлэн, кириэһилэҕэ ор гууй налыйан олордо. Л. Толстой (тылб.)
7. Тыаһа-ууһа суох үүт тураан буол, чуумпуран иһийэн тур (айылҕа көстүүтүн, күн-дьыл туһунан). ☉ Затихать, замирать, стихать, успокаиваться (обычно о природных явлениях, погоде)
Мунду миинин курдук болоорхой бүтэй былыттаах, чуумпу, ичигэс күн налыйда. Н. Габышев
Харыйа ойуур налыйда Халыҥ хаарга утуйда. Эллэй
Соҕуруу дойду хараҥа түүнэ налыйан турар. Т. Сметанин
Тула барыта налыйда, нуурайда. Киэһэ буолла. А. Фёдоров
ср. монг. налах ‘прислоняться, опираться; наклоняться; перекашиваться’, монг. далийх ‘клониться набок, быть неодинаковым, несимметричным’