нареч. стоймя, вертикально, торчком; маскын хороччу тут держи палку вертикально; уолум хороччу улааппыт мой сын вырос.

нареч. стоймя; вертикально; вниз дном (обычно о посуде); олорчу тут= держать что-л. вертикально, держать что-л. вниз дном.

сыһ. Туруору, хороччу. ☉ Стоймя, вертикально. Олорчу туруор. Олорчу уур
□ [Бу маспыт] Сиэллээхмоонньохтоох Чороон иһиттэри Олорчу тутуталаабыт курдук Лоһуор көмүс Толуу туорааҕа торолуйбута. П. Ядрихинскай

нареч. торчмя, торчком, стоймя; сөмүйэтин чороччу тутта он поднял вверх указательный палец; харандааһы чороччу тут= держать карандаш торчком; чороччу улаат = вырасти стройным (о ребёнке); чороччу кэлгий= связать, перевязать туго (напр. ребёнка, пеленая его).

сыһ. Хороччу тура сылдьар гына. ☉ Жестко, твердо; стоймя
Буокай таҥаһа-саба дороччу тоҥон хаалбыт. А. Сыромятникова
Синиэл оҕус тириитин курдук дороччу тоҥмут. «ХС»
Григорий Степанович дороччу кырахымаалламмыт үрдүк саҕалаах. З. Воскресенская (тылб.)

сыһ. Туруору көнөтүк, олордьу. ☉ Стоймя, вертикально, торчком
Кырса диэн ыт, хороччу туттан, иччитин иннигэр сиэлэн сэгэйэн истэ. В. Протодьяконов
Нина санна барыта аһаҕас, оттон баттаҕын аны өрө хороччу өрүммүт. Н. Габышев
△ Уҥуоххунан үрдээн, хоройо (улаат). ☉ Прямо, в высоту (расти, развиваться)
Бүөччэ хороччу улаатан уон үһүн туолан уон түөрдүгэр сылдьара. ДНС РБ

сыһ. Бэрээдэгэ, тэҥэ суох өрө, туруору, арбаччы (көстүүлээх). ☉ Стоймя, торчком (неровно расположиться)
Кытай Бахсылааны уус Аҕыс анньыыны Адаарыччы аспыт курдук Дьэбин күөх тиҥсири хара тиистэрэ Дьэбидийэн атыгыр гына түстүлэр. П. Ойуунускай
Балачча тэйиччинэн Салбаныкы Сүөдэр диэн оҕонньор, тууну адаарыччы сүгэн, ааһан иһэр эбит. М. Доҕордуурап
Аттары холбонон иһэр икки булчут ыт, эһэ суолун сытырҕалаат, арҕастарын түүтүн адаарыччы туруоран, ыйылаһыы бөҕө буола түстүлэр. В. Протодьяконов
△ Тэҥэ суох бөдөҥ буочарынан (суруй). ☉ Крупными буквами, неровно (писать)
Биир сарсыарда оҕонньор сиэнигэр кумааҕы туттарда — ойуулаах мыыла суутун кэтэҕэр адаарыччы суруйбут. Н. Габышев
Ааныс суруга эбит. Бэрт улахан буукубаларынан адаарыччы тардан испит. А. Сыромятникова
Надежда Алексеевна — ахсаан анныгар түөрт сыананы адаарыччы суруйан кэбистэ. Софр. Данилов

1. аат.
2. Сири хаһан туруоруллубут бэрэбинэ мас. ☉ Небольшое бревно, забитое стоймя в землю, столб
   Баччыр баҕаната, иринньэх ийэтэ (өс хоһ.). Кыыс оҕо мааныта баҕанатыгар хаалар (өс хоһ.). Түүн үөһүн саҕана Николай Тогойкин ханнык эрэ баҕанаҕа өйөнөн, нухарыйа олордо. Амма Аччыгыйа
   Ол икки ардыгар Костя бэрдээнин оҕуруот баҕанатыгар өйөннөрө охсон кэбистэ, сүүрэн тигинээн кэллэ. Н. Заболоцкай
3. Балаҕан дьиэ холлоҕоһун тутан турар сэбэргэнэлэргэ тирэх буолар остуолба. ☉ Столбы, на которых держится каркас юрты
   Арай онтон-мантан дьиэ кубарыспыт баҕаналара, киирбит киһини атыҥыраабыт курдук, суоһуран тураллар. Н. Заболоцкай
   Ыскылаат дьиэ биир өттө букатын аһаҕас, баҕаналара эрэ хороһон тураллар. С. Никифоров. Дьиэтин бастыҥ баҕанатыгар даллаахтыы олорор курдук хотой эмэгэтэ көхөҕө анньыллыбыт. Саха фольк.
4. көсп. Туох эмэ тирэҕэ, өйөбүлэ. ☉ Опора, основание чего-л.
   Бар дьоҥҥо байааттыбат Баҕана буолаарыҥ. С. Зверев
   Уһун кыһыннаах, кылгас сайыннаах биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр оттооһун тыа хаһаайыстыбатын тирэнэр тирэҕэ, өйөнөр баҕаната буолар. «ХС»
   Гитлер саайкатын Кириэппэһэ кэрдилиннэ, Фашист арҕаҕын Баҕаната барчаланна. С. Васильев
5. даҕ. суолт. Бэрэбинэттэн оҥоһуллубут. ☉ Бревенчатый
   Үс мас баҕана бүтэйдээх, иннигэр күүлэлээх, ойоҕоһугар чуулааннаах саҥатык дьиэҕэ тиийэн кэллибит. Амма Аччыгыйа
   тюрк. бакана, баҕана
   ♦ Барар сирэ (барыахха) баҕана үүтэ, кэлэр сирэ кэлии үүтэ буолла – кыһалҕаттан, иэдээнтэн быыһанар сир суох буолла. ☉ Попадать в совершенно безвыходное положение, заходить в тупик (букв. куда уходить – стало ямой для столба, куда приходить – стало отверстием для ступы)
   Кэлэр сирэ кэлии үүтэ, барар сирэ баҕана үүтэ буолан, санаа бөҕөҕө түһэн [Лөгүөнтэй] түүн үөһүн саҕана саҥардыы нухарыйан эрдэҕинэ, ааны тоҥсуйан дирбийдилэр. Р. Кулаковскай
   Иккиэммитигэр даҕаны барыахха баҕана үүтэ баҕалаах буолла буолбаат. П. Ойуунускай

сыһ.
1. Туруору, өрө хоройор гына (тугу эмэ тут). ☉ Торчмя, торчком, стоймя (держать, поставить что-л.)
«Ытан бытарыппыт», — диэт, аҥаар илиитин уунан, сөмүйэтин чороччу тутан баран, кыҥаан көрөр. Амма Аччыгыйа
Болот мээрэй маһын чороччу анньан баран, турунан кэбиспитэ. Н. Заболоцкай
«Куолакал тыаһаата», — диэт, Чернышевскай уҥа сөмүйэтин чороччу тутан үөһэ ыйда. П. Филиппов
2. Кытаанах гына, ыксары (кэлгий — хол., оҕону суулуурга). ☉ Туго, крепко, так, чтобы не сгибалось (связать, перевязать — напр., запеленать ребёнка)
Өлөксөй ыстанан тиийэн хаҥас орон күөдэл таҥаһын быыһыттан чороччу сууламмыт кыракый оҕону …… ойутан аҕалан, ууруу-ууруу, Микиитэ аттыгар өрө битийэ турда. Амма Аччыгыйа
[Өлүөнчэ эмээхсин] аҥаар атаҕын куобах тириитинэн чороччу эриммит. И. Гоголев
Бырастыына сабыылаах уһун синньигэс тимир остуолга …… сытыардылар, илиилэрин-атахтарын хамсаабат гына биинтэнэн чороччу баайталаан кэбистилэр. В. Иванов
◊ Чороччу улаат — көнө уҥуохтаах, дьылҕан буола улаат (эрдэҕэс оҕону этэргэ). ☉ Вырасти стройным (о подростке)
Биир чороччу улаатан эрэр кыыс оҕо, үстээх-түөртээх уолчааны көтөҕөн баран, хоруонан тымтыкка суруйа олороро. Суорун Омоллоон
Чороччу улааппыт кыргыттар чорооннору мааны ыалдьыттарга туттартыыллар. И. Гоголев
[Саша] быйыл алтыс кылааһы бүтэрбит, чороччу улаатан эрэр, хоодуот уолчаан. М. Доҕордуурап

туохт.
1. Тугу эмэ туруору тут, турар гына уур, оҥор. ☉ Помещать, ставить что-л. стоймя, приводить в вертикальное положение. Кинигэлэри долбуурга туруор. Бугулла туруор. Остуолбата туруор
2. Сытар кими, тугу эмэ туруору тарт. ☉ Поднимать, ставить кого-л. на ноги
Сытар ынаҕы туруорбат киһи (өс хоһ.). Төкүнүйэ сытар Марисаны дэһээтинньиктэр соһо тардан туруоран, Бурхалей хаайыытын диэки дэллэритэн истилэр. Эрилик Эристиин
3. Кими эмэ туох эмэ дьуһуурустубатыгар анаа, быстах үлэни, сулууспаны толорорго дьаһай. ☉ Выставить кого-л. на охрану кого-чего-л.; приводить когочто-л. в боевую готовность
Билигин пуоста туруоруохха, баҕар, ким эмэ түбэһэ кэлиэҕэ. Суорун Омоллоон
[Бадин — Михаилга:] Табаарыс дьуһуурунай, батальону бойобуой бэлэмҥэ туруор. С. Ефремов
«Тоҕой» учаастагар манабылы туруорбатаҕым. Н. Якутскай
4. Тугу эмэ тут, оҥорон таһаар. ☉ Строить, возводить какое-л. сооружение, здание
Хантан эрэ хоп курдук оҥоһуулаах эргэ ампаары аҕалан туруорбуттар. Күндэ
Үс хонук устатыгар тиргиччи үлэлээн, саха балаҕанын туруоран кэбистилэр. И. Гоголев
Тохтоон, хомурах хаары хаһан, Тордох туруоран бүттүбүт. Дьуон Дьаҥылы
5. Эстэр сэп (хол., саа) курааҕын ытарга бэлэм оҥор. ☉ Снять ружьё с предохранителя
Түүлээх Уллуҥах саатын сомуогун туруорбута. Суорун Омоллоон
Петя саатын сомуогун туруоран «лас» гыннарда. М. Доҕордуурап
«Дабаай, ытан куттуох!» — Ганя саатын сомуогун туруоран хачыгыратар. Н. Якутскай
6. Биир сиргэ тугу эмэ уур, миэстэтин буллар. ☉ Помещать, загонять, ставить что-л. на определённое место (напр., машину в гараж). Массыынаны гарааска туруор
7. Ханнык эмэ боппуруоһу эбэтэр тугу эмэ дьон дьүүлүгэр, быһаарыытыгар таһаар. ☉ Ставить, выдвигать что-л. (напр., какой-л. вопрос, требование) на обсуждение
Атын хамандыырдар да Абдуркулла туруорбут былаанын сөптөөҕүнэн ааҕаллар. Эрилик Эристиин
Оҕолоор! Бу боппуруоһу тохтотуохха, Улууска, уокурукка туруоруохха. С. Васильев
Бары университеттар биир санаанан туруорбут модьуйуулара ылыллыбатаҕа дьэҥкэ буолла. П. Филиппов
8. Утуйа сытар киһини уһугуннар. ☉ Поднимать, будить спящего. Сарсыарда эрдэ туруораарыҥ
9. Кими эмэ туохха эмэ таларга, аныырга этиитэ киллэр. ☉ Выдвигать, выставлять чью-л. кандидатуру на выборы, ставить, назначать кого-л. на должность
[Көтөрдөр] Мунньахтара хайдан, тус-туспа Тойон талбыттар, хандьыдаат туруорбуттар. П. Ойуунускай
Сарсыҥҥыттан ыла атын ыскылаат сэбиэдиссэйинэ туруоруҥ. М. Попов
10. Тугу эмэ турар гына оҥор (хол., пааматынньыгы). ☉ Сооружать, ставить, устанавливать (напр., памятник). Суорун Омоллооҥҥо пааматынньык туруорбуттар
11. Ыалдьыбыт киһи, ыарыһах туругун көрөн, чинчийэн ыарыытын бил, быһаар. ☉ Ставить диагноз. Быраас ыарыһахха диагноз туруоран, эмп анаата
12. кэпс. Тугу эмэ күөҥҥэ ууран сакалааттас, уксус. ☉ Ставить что-л. на кон, в качестве вознаграждения за что-л. «Бу суон бэрэбинэни соҕотоҕун биэрэккэ киллэрбит киһиэхэ биир муунта табаҕы туруорабын», — диэбит [бирикээсчик]
«Саха с.». Мин үстээх атыыры туруорабын. А. Кривошапкин (тылб.)
Оһумуоха пиибэни туруордулар — кимким кыайар? И. Тургенев (тылб.)
13. кэпс. Кими эмэ туох эмэ иһин арыгынан күндүлээ. ☉ Угощать кого-л. (напр., спиртным)
Кыайдахпытына убайбар биир чиэппэр арыгыны туруоруом. Далан
«Чэ, үчүгэй!» — Муонча, үөрүүтүгэр, Сэдьүккэ арыгы туруорбута. Н. Якутскай
«Ээй, Сиидэркэ, кэл, түөкүн, тупсуох, чиэппэр арыгыны туруорабын», — Сүүлүк Бааска …… киһитин ыҥырда. Н. Павлов
14. кэпс. Сүөһүнү хотоҥҥо кыстат, кыһыны туорат. ☉ Держать, содержать (напр., скот в хлеву). Быйыл биэс сүөһүнү туруордум
15. тыйаатыр. Ханнык эмэ айымньыны сыанаҕа оонньоон көрдөр. ☉ Ставить спектакль
Быйыл хас даҕаны испэктээх туруорбуттар. Амма Аччыгыйа
В.В. Никифоров «Манчаарыта» туруорарга көҥүллэммэтэҕэ. «ХС»
Биһиги «Чыычаах уонна Күтэр» диэн остуоруйаны туруордубут. КИИ СТ-2
16. булт. Ханнык эмэ кыылы сонордос, эккирэт. ☉ Преследовать (зверя на охоте)
Күн ортотун саҕана аарыма атыыр тайаҕы туруордубут. Амма Аччыгыйа
Сарсыардаттан хаамтыбыт да, биир даҕаны куобаҕы туруорбатыбыт. Н. Якутскай
Биир тайаҕы туруораннар урут көрбөтөх кыылларын көрдүлэр. Болот Боотур
♦ Атаҕар (сүһүөҕэр) туруор көр атах
[Артём:] Кини эйигин эмтээн атаххар туруорда. В. Протодьяконов
Икки сыл үлэлээн, бириискэни атаҕар туруоран баран, Валентин Петрович Алдаҥҥа сынньалаҥар сайын кэлбитэ. Н. Якутскай
Күн ортотуттан киэһэ Пуд Ильич [хотуурга наадыйан] дьиэни барытын сүһүөҕэр туруорбута. Далан
Алта оҕону аһатан-сиэтэн Атахтарыгар туруорар Аламай күннэрэ буолбут. «ХС»
Саа уоһугар туруор — саа уоһугар тур диэн курдук (көр саа). [Киирик:] Баайдар-тойоттор саа уоһугар миигин туруора сылдьыбыттарын өйдүүбүн. С. Ефремов
Сүбэлэһэн хаайыллыбыт дьону саа уоһугар туруорбакка оҥостуммуппут. «Чолбон»
Утары туруор көр утары. Ол миэхэ кэргэттэрбин утары туруоран тугу туһаналлара буолла. «ХС»
◊ Кириэс туруор көр кириэс I
Кини олоҕун биир суол кэрдииһигэр түмүк оҥоһунна, кириэс туруорда. «ХС»
Кырыыска туруор — кыраа диэн курдук. Бассабыык Баһылайы күн аайы таҥара дьиэтигэр кырыыска туруорар үһү. П. Ойуунускай
Мин бүгүн өстөөхпүн көрүстүм …… Тус бэйэм, бар дьонум бүтүннүү Кырыыска туруорбут киһитин. С. Данилов
Муннукка туруор көр муннук. [Дьэкиимэп] Куоттарбат, муннукка туруоран, Баалкынан көхсүгэ аспыта. Эрилик Эристиин